View attachment 3686949
Katika ulimwengu wa sasa wa siasa na mitandao ya kijamii nchini Tanzania, neno
"Chawa" limeacha kuwa jina la mdudu tu anayetafuta hifadhi kwenye usafi duni. Leo hii, ukiwa na uwezo mkubwa wa kusifu bila breki, kupiga vigelegele hata pasipostahili, na kugeuza mapungufu ya bosi kuwa "ubunifu wa karne," unajipatia cheo kikubwa cha kitamaduni:
Chawa wa Kiwango cha Lami au hata
"Chawa wa Taifa".
Lakini tukiweka pembeni kelele za spika za mitaani na suti za bei ghali walizohongwa, mwandishi nguli wa tamthilia duniani,
William Shakespeare, alishawavua nguo karne nyingi zilizopita kupitia msemo huo hapo juu kwenye igizo lake la
As You Like It.
1. Archetype ya 'Fool' vs. "Chawa wa Kiwango cha Lami"
Katika kasri za kifalme za zama za Shakespeare, kulikuwa na wahusika waliotajwa kama
Fools au
Court Jesters (Wajinga wa Ikulu). Kazi yao ilikuwa ni kuwachekesha wafalme na kuwasifu. Lakini tofauti kubwa kati ya
Fool wa zamani na Chawa wa kisasa ni
utambuzi binafsi (self-awareness):
- Chawa anayejiona Mwerevu (The Fool who thinks he is wise): Huyu ni yule anayesimama jukwaani au kwenye mtandao wa Instagram akitokwa na povu huku akisema, "Kunywa maji utulie, bosi wetu ndio kila kitu!" Anajiona mwerevu sana kwa sababu mdomo wake unampa posho, gari, na nafasi ya kuketi meza kuu. Hapa ndipo ule ugonjwa wa kisaikolojia wa Dunning-Kruger Effect unapoingia—mtu hajui chochote kuhusu uchumi au uongozi, lakini anasimama kwa kujiamini na kupiga kelele: "Mheshimiwa akikohoa tu, nchi imepona!" Huyu ndiye yule mpotovu wa Shakespeare anayedhani ana akili kubwa kuliko jamii nzima inayomshangaa.
View attachment 3686951
Picha: Taswira ya Chawa akijiandaa kupiga vigelegele mitandaoni.
- Mwerevu Anayejua Upungufu Wake (The Wise Man who knows his limits): Mtou wa namna hii anajua fika kuwa sifa za kijinga hazijengi barabara wala hazishushi bei ya mafuta. Anajua mipaka ya maarifa yake na hawezi kukubali kugeuzwa "kijana wa hovyo" wa kusimama mbele ya vyombo vya habari kutetea visivyoteteka.
2. Kamusi ya Kichawa: Lugha ya "Kupisha Mistari"
Ukisikiliza lugha ya machawa wetu wa sasa, utagundua jinsi akili inavyoweza kustaishwa likizo kwa ajili ya tumbo. Wanatumia misemo kama:
- "Utauponza!" (Onyo kwa yeyote anayejaribu kutumia akili yake kuhoji maamuzi mabovu).
- "Kunywa maji utulie, hiyo ndio Morogoro kabisa!" (Sanaa ya kupumbaza umma ili usione uhalisia wa mambo).
- "Bosi hajawahi kukosea; hata akilala, anawaza maendeleo!"
Hii ndiyo ile hali ambayo Shakespeare aliicheka. Wanajiona mikakati yao ya kujipendekeza ni "akili ya mjini" (street smarts), huku wakisahau kuwa jamii inawaona kama watu waliouza utu wao kwa bei ya jumla na rejareja. Wanadhani wanacheza na akili za watu, kumbe wanacheza "karata" na maisha yao wenyewe.
3. Siku ya Kung'olewa Shamba la Mihogo
Falsafa ya Shakespeare inatukumbusha kuwa udanganyifu wa kijinga una mwisho wake. Katika majukwaa ya kisiasa, tunasoma simulizi za machawa wanaofukuzwa
"kama nguruwe kwenye shamba la mihogo" mara baada ya mabosi wao kuanguka au kubadilisha upepo. Hapo ndipo "waandishi wa sifa" wanapogundua kuwa ule utaalamu wao ulikuwa ni ujinga uliokubalika kwa muda tu. Wale waliokuwa wanapiga kelele mitandaoni ghafla wanabaki yatima wa kisiasa, wakitafuta maji ya kunywa lakini safari hii sio kwa ajili ya kutulia, bali kwa ajili ya kupooza machungu!
Hitimisho: Debe Tupu Haliachi Kutingisika
Uchawa wa kisasa ni uthibitisho wa wazi wa maneno ya Shakespeare. Ni kilele cha mjinga kujiona mwerevu kwa sababu tu amefanikiwa kununua suti mpya kwa fedha za kusifu. Jamii yenye afya haijengwi na jeshi la machawa wanaopiga vigelegele gizani, bali inajengwa na watu werevu—wale wenye unyenyekevu wa kiakili wa kuhoji, kujifunza, na kukataa kuwa watumwa vya fikra za watu wengine.
Mwisho wa siku, kama walivyosema wahenga wetu na kuongezewa vionjo na Shakespeare:
“Kama majungu na sifa za uongo zingekuwa mtaji, machawa wetu wangekuwa mabilionea wa akili”—lakini ole wao, wanabaki kuwa wadudu tu kwenye kichwa cha nchi.