Mamshungulii
Senior Member
- May 3, 2023
- 175
- 88
Katika katiba ya shirika la afya duniani, afya imefafanuliwa kama hali ya ustawi kamili wa kimwili, kiakili na kijamii na si tu kutokuwepo kwa ugonjwa. Yamkini, Afya pia haitazamiwi kama hali ya kuishi tu bali katika kuishi kwakuwa na nguvu yenye ufanisi na kuridhisha.
Afya inategemea mambo mengi:
• Katiba ya kimaumbile ya mwanadamu, yaani, mpango wa mwili na akili yake ambao uliwekwa wakati wa kutungwa mimba kwake na ambao sayansi ya matibabu haiwezi kuubadilisha.
• Kihali, kimwili na kisaikolojia, ambayo ndio hukua nayo.
• Makuzi ya nyumbani, shuleni na hata chuoni.
• Jitihada binafsi na njia ya maisha ya mtu anayoishi nayo.
• Asili ya kazi inayodhibitiwa na mazingira au matokeo au mila ya mtu.
• Ushauri uliopokelewa au kujichagulia kimakusudi.
Ustawi wa mtu hutegemea mambo ya kijamii na kiuchumi, na mazingira anamoish , anapofanya kazi na mazoezi ya kimwili. Mazingira yanaweza kuwa ya kisaikolojia, kikazi, na kijamii na kiuchumi. Hivyo, afya inategemea sana: LISHE, NYUMBA, USAFI WA MAZINGIRA, USAFI BINAFSI, HALI YA KIJAMII NA KIUCHUMI, USALAMA WA KIJAMII, KURATIBU HUDUMA ZA AFYA NA MATIBABU YA UMMA, ELIMU YA AFYA.
Azimio la Arusha la 1967 lilibadilisha kimsingi mfumo wa huduma ya Afya ya Tanzania. Lilisisitiza kuwa huduma ya afya ni haki kwa wote na kutoa changamoto kwa serikali kufanya mabadiliko makubwa ili kuhakikisha kanuni hii. Azimio hili lilitetea mfumo sawa wa huduma za afya unaoitikia hali halisi ya kiuchumi ya nchi.
Pamoja na juhudi zilizofanywa na Serikali za kuimarisha upatikanaji na utoaji huduma za afya nchini, bado kumekuwepo changamoto kwa baadhi ya wananchi kushindwa kugharamia uchangiaji wa huduma za afya pindi wanapougua na wakawa hawana fedha. Kwa takwimu za mwaka 2019/20 matumizi ya malipo ya papo kwa hapo (yaani out of pocket) kwa huduma za afya kwa kaya moja yenye watu sita yalifikia wastani wa shilingi trilioni 1.7 kwa mwaka kwa nchi nzima.
Utaratibu wa malipo ya papo kwa hapo umekuwa changamoto kubwa inayosababisha wananchi wengi kutokuwa na uhakika wa kupata huduma za afya ambapo mpaka sasa asilimia 80 ya watanzania hawana bima za afya. Aidha, baadhi ya kaya zimejikuta zinaingia kwenye umaskini kutokana na kuuza mali zao ili kupata fedha za kugharamia matibabu.
Kumekuwa na ongezeko kubwa la magonjwa yasiyoambukiza ambayo matibabu yake hugharimu fedha nyingi. Mathalani gharama ya tiba ya mgonjwa wa Saratani ni shilingi milioni 26,245,000 kwa mwaka, wakati gharama ya kusafisha damu kwa mgonjwa mwenye matatizo ya figo ni shilingi milioni 32,898,000 kwa mwaka. Kutokana na gharama kubwa za matibabu baadhi ya wananchi wanashindwa kumudu gharama hizo na kupata athari za kiafya na ama hata kupoteza maisha kutokana na kukosa huduma bora za afya. Katika kutatua changamoto hiyo yafuatayo yanaweza kuwa suluhu.
1. Kutunga sheria ya Bima ya afya kwa wote, ambayo itaweka utaratibu wa kuchangia gharama za matibabu kabla ya kuugua ambapo kila mtu atapatiwa kadi baada ya kujiunga na bima ya afya, utaratibu ambao utakuwa na manufaa makubwa sana kwa wananchi.
2. Kuwepo na kitambulisho kimoja ambacho kitatumika mahala pote pa huduma hadi kwa upande wa kupatiwa matibabu mgonjwa, hii itarahisisha mahusiano ya kiutendaji.
3. Sheria ikitungwa ya bima ya afya italeta utaratibu utakaowawezesha wananchi kuchangiana, ambapo anaeumwa na kuhitaji matibabu atachangiwa gharama za matibabu wale ambao watakuwa hawaumwi kwa kipindi husika. Hivyo, utaratibu huu unaondoa hali iliyopo sasa inayomlazimu mtu kubeba mzigo peke yake wa kulipa gharama kubwa za matibabu anapokuwa ameugua.
4. Kuweka kitita cha mafao chenye usawa ambacho kila mwananchi atakayejiunga na bima ya afya atakuwa na haki ya kukipata.
5. Kutoa fursa kwa wananchi wote kupata huduma katika vituo vyote vya kutolea huduma vya umma na binafsi kuanzia ngazi ya Zahanati hadi Hospitali ya Rufaa ya Taifa.
6. Kuweka viwango vya michango ya bima ya afya kulingana na hali halisi ya gharama za utoaji wa huduma za afya.
7. Kuimarisha mfumo wa utambuzi wa wananchi wasio na uwezo ili kuiwezesha Serikali kuweka utaratibu madhubuti wa upatikanaji wa huduma za matibabu wakati wanapozihitaji.
8. Kuimarisha usimamizi na udhibiti wa mfumo wa bima ya afya nchini ili kulinda haki na wajibu wa wadau wote katika utekelezaji wa mfumo wa bima ya afya.
9. Kutoa fursa kwa Sekta binafsi ikiwemo Kampuni Binafsi za Bima ya Afya kushiriki katika kutoa.
Urusi ilikuwa nchi ya kwanza kuwapa raia wake haki ya kikatiba ya huduma zote za afya. Katiba ya Ufaransa ya 1946 ‘inatoa dhamana kwa wote… ulinzi wa afya’. Mnamo 1965-66, Sheria ya Kijamii nchini Marekani ilitangaza afya kuwa haki ya binadamu. Bunge la 89 la Amerika lilibadilisha dhana ya matengenezo ya afya kutoka kwa mtu binafsi hadi jukumu la kijamii kwa kutunga usalama wa kimatibabu na Msaada wa kimatibabu, na Mpango Kamili wa Afya tokea 'tumboni hadi kaburnii'.
Mataifa mengi yanaendelea kupanga mikakati mipya zaidi ya kuweka Haki ya Afya na Huduma ya Matibabu katika matumizi ya vitendo ikiwemo Tanzania. Bila shaka mapendekezo yalikuwa ni muhimu, lakini msukumo mkuu wa kijamii na maono ya kubadilisha ahadi yao kuwa Haki bado haupo.
Hii ni kutokana na uelewa duni miongoni mwa wapangaji mipango na duru za urasimu, mahitaji madogo kutoka kwa jumuiya isiyofahamu haki zake za kimsingi na taasisi ya matibabu ambayo inajaribu kujikita katika mikakati yake ya uenezaji wa maono mafupi. Ingawa malengo ya dawa ulimwenguni kote yamebadilika kutoka kwa tiba hadi kwa kinga, kinga hadi ya kijamii, na kijamii hadi dawa ya jamii, Tanzania bado inapaswa kuvuna faida za falsafa hii kwa kiwango chochote muhimu. Ushiriki wa jamii katika afya ni wazo ambalo bado linangojea utambuzi wa kweli katika nchi hii ya Tanzania.
Huduma bora za afya ni ishara ya jamii iliyoendelea zaidi. Aidha, matatizo ya afya hayawezi kutatuliwa peke yake. Hatimaye watakuwa sehemu ya mapambano yetu kwa jamii yenye usawa zaidi. Wala haiwezi kufanywa kwa kupitisha pesa. Serikali inaweza kwa urahisi kupitisha lawama kwa ujinga wa watu na kutoshirikiana kwa daktari. Watu wanaweza kulaumu kwa urahisi uzembe wa serikali na kutotimiza wajibu kwa daktari.
Na daktari anaweza pia kulaumu uzembe wa serikali na ulegevu wa watu. Wakati wa kucheza michezo kama hii umepita. Utambuzi wawazi na harakati hai wa yote kwa Afya ndiyo inaweza kuhakikisha manufaa ya dawa na Afya kwa Wote.
Afya inategemea mambo mengi:
• Katiba ya kimaumbile ya mwanadamu, yaani, mpango wa mwili na akili yake ambao uliwekwa wakati wa kutungwa mimba kwake na ambao sayansi ya matibabu haiwezi kuubadilisha.
• Kihali, kimwili na kisaikolojia, ambayo ndio hukua nayo.
• Makuzi ya nyumbani, shuleni na hata chuoni.
• Jitihada binafsi na njia ya maisha ya mtu anayoishi nayo.
• Asili ya kazi inayodhibitiwa na mazingira au matokeo au mila ya mtu.
• Ushauri uliopokelewa au kujichagulia kimakusudi.
Ustawi wa mtu hutegemea mambo ya kijamii na kiuchumi, na mazingira anamoish , anapofanya kazi na mazoezi ya kimwili. Mazingira yanaweza kuwa ya kisaikolojia, kikazi, na kijamii na kiuchumi. Hivyo, afya inategemea sana: LISHE, NYUMBA, USAFI WA MAZINGIRA, USAFI BINAFSI, HALI YA KIJAMII NA KIUCHUMI, USALAMA WA KIJAMII, KURATIBU HUDUMA ZA AFYA NA MATIBABU YA UMMA, ELIMU YA AFYA.
Azimio la Arusha la 1967 lilibadilisha kimsingi mfumo wa huduma ya Afya ya Tanzania. Lilisisitiza kuwa huduma ya afya ni haki kwa wote na kutoa changamoto kwa serikali kufanya mabadiliko makubwa ili kuhakikisha kanuni hii. Azimio hili lilitetea mfumo sawa wa huduma za afya unaoitikia hali halisi ya kiuchumi ya nchi.
Pamoja na juhudi zilizofanywa na Serikali za kuimarisha upatikanaji na utoaji huduma za afya nchini, bado kumekuwepo changamoto kwa baadhi ya wananchi kushindwa kugharamia uchangiaji wa huduma za afya pindi wanapougua na wakawa hawana fedha. Kwa takwimu za mwaka 2019/20 matumizi ya malipo ya papo kwa hapo (yaani out of pocket) kwa huduma za afya kwa kaya moja yenye watu sita yalifikia wastani wa shilingi trilioni 1.7 kwa mwaka kwa nchi nzima.
Utaratibu wa malipo ya papo kwa hapo umekuwa changamoto kubwa inayosababisha wananchi wengi kutokuwa na uhakika wa kupata huduma za afya ambapo mpaka sasa asilimia 80 ya watanzania hawana bima za afya. Aidha, baadhi ya kaya zimejikuta zinaingia kwenye umaskini kutokana na kuuza mali zao ili kupata fedha za kugharamia matibabu.
Kumekuwa na ongezeko kubwa la magonjwa yasiyoambukiza ambayo matibabu yake hugharimu fedha nyingi. Mathalani gharama ya tiba ya mgonjwa wa Saratani ni shilingi milioni 26,245,000 kwa mwaka, wakati gharama ya kusafisha damu kwa mgonjwa mwenye matatizo ya figo ni shilingi milioni 32,898,000 kwa mwaka. Kutokana na gharama kubwa za matibabu baadhi ya wananchi wanashindwa kumudu gharama hizo na kupata athari za kiafya na ama hata kupoteza maisha kutokana na kukosa huduma bora za afya. Katika kutatua changamoto hiyo yafuatayo yanaweza kuwa suluhu.
1. Kutunga sheria ya Bima ya afya kwa wote, ambayo itaweka utaratibu wa kuchangia gharama za matibabu kabla ya kuugua ambapo kila mtu atapatiwa kadi baada ya kujiunga na bima ya afya, utaratibu ambao utakuwa na manufaa makubwa sana kwa wananchi.
2. Kuwepo na kitambulisho kimoja ambacho kitatumika mahala pote pa huduma hadi kwa upande wa kupatiwa matibabu mgonjwa, hii itarahisisha mahusiano ya kiutendaji.
3. Sheria ikitungwa ya bima ya afya italeta utaratibu utakaowawezesha wananchi kuchangiana, ambapo anaeumwa na kuhitaji matibabu atachangiwa gharama za matibabu wale ambao watakuwa hawaumwi kwa kipindi husika. Hivyo, utaratibu huu unaondoa hali iliyopo sasa inayomlazimu mtu kubeba mzigo peke yake wa kulipa gharama kubwa za matibabu anapokuwa ameugua.
4. Kuweka kitita cha mafao chenye usawa ambacho kila mwananchi atakayejiunga na bima ya afya atakuwa na haki ya kukipata.
5. Kutoa fursa kwa wananchi wote kupata huduma katika vituo vyote vya kutolea huduma vya umma na binafsi kuanzia ngazi ya Zahanati hadi Hospitali ya Rufaa ya Taifa.
6. Kuweka viwango vya michango ya bima ya afya kulingana na hali halisi ya gharama za utoaji wa huduma za afya.
7. Kuimarisha mfumo wa utambuzi wa wananchi wasio na uwezo ili kuiwezesha Serikali kuweka utaratibu madhubuti wa upatikanaji wa huduma za matibabu wakati wanapozihitaji.
8. Kuimarisha usimamizi na udhibiti wa mfumo wa bima ya afya nchini ili kulinda haki na wajibu wa wadau wote katika utekelezaji wa mfumo wa bima ya afya.
9. Kutoa fursa kwa Sekta binafsi ikiwemo Kampuni Binafsi za Bima ya Afya kushiriki katika kutoa.
Urusi ilikuwa nchi ya kwanza kuwapa raia wake haki ya kikatiba ya huduma zote za afya. Katiba ya Ufaransa ya 1946 ‘inatoa dhamana kwa wote… ulinzi wa afya’. Mnamo 1965-66, Sheria ya Kijamii nchini Marekani ilitangaza afya kuwa haki ya binadamu. Bunge la 89 la Amerika lilibadilisha dhana ya matengenezo ya afya kutoka kwa mtu binafsi hadi jukumu la kijamii kwa kutunga usalama wa kimatibabu na Msaada wa kimatibabu, na Mpango Kamili wa Afya tokea 'tumboni hadi kaburnii'.
Mataifa mengi yanaendelea kupanga mikakati mipya zaidi ya kuweka Haki ya Afya na Huduma ya Matibabu katika matumizi ya vitendo ikiwemo Tanzania. Bila shaka mapendekezo yalikuwa ni muhimu, lakini msukumo mkuu wa kijamii na maono ya kubadilisha ahadi yao kuwa Haki bado haupo.
Hii ni kutokana na uelewa duni miongoni mwa wapangaji mipango na duru za urasimu, mahitaji madogo kutoka kwa jumuiya isiyofahamu haki zake za kimsingi na taasisi ya matibabu ambayo inajaribu kujikita katika mikakati yake ya uenezaji wa maono mafupi. Ingawa malengo ya dawa ulimwenguni kote yamebadilika kutoka kwa tiba hadi kwa kinga, kinga hadi ya kijamii, na kijamii hadi dawa ya jamii, Tanzania bado inapaswa kuvuna faida za falsafa hii kwa kiwango chochote muhimu. Ushiriki wa jamii katika afya ni wazo ambalo bado linangojea utambuzi wa kweli katika nchi hii ya Tanzania.
Huduma bora za afya ni ishara ya jamii iliyoendelea zaidi. Aidha, matatizo ya afya hayawezi kutatuliwa peke yake. Hatimaye watakuwa sehemu ya mapambano yetu kwa jamii yenye usawa zaidi. Wala haiwezi kufanywa kwa kupitisha pesa. Serikali inaweza kwa urahisi kupitisha lawama kwa ujinga wa watu na kutoshirikiana kwa daktari. Watu wanaweza kulaumu kwa urahisi uzembe wa serikali na kutotimiza wajibu kwa daktari.
Na daktari anaweza pia kulaumu uzembe wa serikali na ulegevu wa watu. Wakati wa kucheza michezo kama hii umepita. Utambuzi wawazi na harakati hai wa yote kwa Afya ndiyo inaweza kuhakikisha manufaa ya dawa na Afya kwa Wote.
Upvote
3
