Mamshungulii
Senior Member
- May 3, 2023
- 175
- 88
Jukumu muhimu la vyombo-vya-habari nchini Tanzania ni kuwawezesha Watanzania kujiona wamoja na kama mali ya taifa la pamoja. Vyombo-vya-habari vinaweza kukuza utaifa na demokrasia-ya-watu kupitia usambazaji huru wa habari.
Vyombo-vya-habari vinaweza pia kufanyika kama ufahamu wa watu kwa kuwapa wapiga-kura thamani juu ya habari kuhusu tabia ya mgombea wa nafasi za kisiasa. Bahati nzuri Sheria-ya-Habari ya 2021, inapaswa kufuatwa ambayo hufanya taarifa za umma kupatikana kwa manufaa-ya-umma. Sheria hii inakuza uhuru wa vyombo-vya-habari ambao ni nyenzo muhimu kwa ukuaji wa kidemokrasia nchini Tanzania.
Sheria-ya-habari inaashiria kuwa haki ya kupata habari ni haki-ya-binadamu na haki ya kikatiba ya Watanzania. Jukumu la vyombo-vya-habari pia ni kutenda kama ‘mlinzi’ kwa mamlaka yanayoenenda kinyume ya viongozi-wa-serikali. Inaweza pia kuwahudumia watu kwa kutafuta na kufichua ukweli usio na upendeleo na habari kuhusu ununuzi wenye utata wa mali yenye thamani ya umma.
Habari hizo zinapaswa kuzingatia umuhimu wa ushirikishwaji wa wananchi ili kufikia demokrasia na utawala-bora. Vyombo-vya-habari vinachochea uwajibikaji kwani kwa kutoa sauti nyingi kwa ajili ya mazungumzo ya umma na mashauri. Wingi-wa-sauti unamaanisha kuwa mitazamo tofauti ya raia itasikilizwa na muhimu zaidi kufanyiwa kazi.
Katiba ya1977 (kama ilivyorekebishwa) inasimamia madhumuni ya vyombo-vya-habari na inatekeleza jukumu la kuangalia na kutathmini utendaji wa Watanzania viongozi kwenye majukwaa yote ya kisiasa. Kifungu cha katiba hiyo kinaeleza (kama iliyorekebishwa) inasema: “Kila mtu anastahiki uhuru wa kujieleza, ikijumuisha uhuru wa kutoa maoni na kupokea na kutoa mawazo na taarifa bila makisio.”
Utawala-bora unaweza kuingiliwa na janga-la-rushwa, ambalo linasumbua upatikanaji wa habari-huru , na ni tishio kwa wananchi kutokana na hofu ya ushiriki kisiasa katika mchakato wa kufanya maamuzi. Kuilinda haki ya uhuru wa vyombo-vya-habari inapaswa kuzingatiwa kama haki katika michakato-ya-kidemokrasia.
Tanzania imepata pointi 38 kati ya 100 kwenye Fahirisi ya Mielekeo-ya-Rushwa ya 2022 iliyoripotiwa na Transparency International. Ufisadi umetazamwa na Benki ya Dunia kama, dalili na sababu ya mapungufu ya kitaasisi, kustawi kwa sera za kiuchumi pale ambapo hazijaundwa vizuri, ushindani ni dhaifu, viwango vya elimu viko chini, asasi za kiraia hazijaendelea, na uwajibikaji wa taasisi-za-umma ni dhaifu. Kwa miaka mingi, Tanzania imekuwa ikishuhudia malalamiko katika utumishi-wa-umma. Hii bila shaka imetokana na mapungufu mbalimbali ya kuwezesha uwajibikaji. Vita dhidi ya rushwa katika utumishi-wa-umma iko kimya. Rushwa inaifanya Tanzania kuwa miongoni mwa mataifa maskini duniani. Anguko la rushwa ni pamoja na uharibifu wa maadili ya jamii, ukiukwaji wa haki za kijamii na haki za kiuchumi za raia , kuharibu taasisi za kidemokrasia, kuhujumu utawala-wa-sheria, na kukwama usambazaji wa miundombinu na huduma kwa wananchi. Ni muhimu kutambua kwamba rushwa katika utumishi wa umma inastawi chini ya uongozi mbaya.
Mitandao-ya-kijamii ni utaratibu wa kipekee kwa watu-binafsi kuongeza uwazi na uwajibikaji wa matendo
na maovu ambayo wanasiasa na watumishi-wa-umma wanakusudia kuyaficha. Vyombo-vya-habari vya kijadi vina ukomo katika kazi hii kwani vina waandishi wa habari wachache tu. Ikumbukwe kitendo cha SABAYA kililetwa kwa ulimwengu kupitia Mitandao-ya-Kijamii. Kivutio cha Mitandao-ya-Kijamii ni kwamba mtu yeyote anaweza kutangaza na kusambaza mtazamo wake na uchunguzi wa rushwa, ambayo inaweza kuchunguzwa.
Watu ambao hawana uwezo wa kuripoti maovu ya ufisadi na ambao huhofia kuripoti kile wameshuhudia wanaweza kutumia mitandao-ya-kijamii kuwawezesha walio katika ofisi zinazowajibika kuwa wazi. mitandao-ya-kijamii na teknolojia mpya za hali ya juu zinaweza kuidhinisha na kutenda kama mbinu za 'ulinzi' dhidi ya viongozi-wa-serikali wanaoweza kuwa mafisadi
kiini cha Uchunguzi-na-mzani katika utumishi-wa-umma kinapaswa kuzingatia utawala-bora. James Madison anatuambia kwamba " kuunda serikali ambayo inasimamiwa na wanadamu juu ya watu,na wakuu ugumu upo ikiwa : lazima kwanza uwezeshe serikali kuwadhibiti wanaotawaliwa na yenyewe iridhie kujidhibitii yenyewe.”
Utumishi-wa-umma ni muhimu na ni sehemu ya serikali ya utendaji, na kama vile watumishi-wa-umma ni watumishi-wa-kikatiba wa Jamuhuri ya muungano ya Tanzania . Wanatimiza jukumu hili kama watumishi kwa maelekezo ya serikali ya siku hiyo kupitia ‘serikali inayowajibika.’ Mtumishi-wa-umma anatoa usemi kwa ‘roho ya utumishi kwa jamuhuri’ kwa njia kuu
Kuunga mkono serikali kwa kusaidia kuunda sera, miongozo ya serikali na sheria za siku zijazo.
Kutoa huduma kwa wananchi chini ya sheria zilizopo
Watumishi-wa-umma wanaotoa shughuli za serikali wamejikita katika kutoa huduma-kwa-umma wa Watanzania pamoja na huduma ya ndani ya serikali yenyewe (kama vile utumishi, mafunzo, usambazaji na ununuzi-wa-serikali). Mfumo wa utumishi-wa-umma katika Tanzania ni zao la historia tangu ukoloni .Tatizo la uwajibikaji katika utumishi-wa-umma limetokana na aina ya mfumo wa shirika kama vile serikali kuu kujiweka katikati zaidi ambayo huleta ucheleweshaji na kutokuwa na uwezo wa kukabiliana ipasavyo na changamoto za teknolojia ya hali ya juu.
Upungufu wa asili wa uwajibikaji wa umma ni:
Matendo ya kukosa uaminifu yenye sifa ya kughushi risiti, gharama na akaunti, unyang'anyi-wa-pesa kutoka kwa wakandarasi na kupandisha bei.
Tabia zisizo-za-kimaadili kama vile kuchukua maamuzi kwa ajili ya kibinafi,marafiki, washirika-wa-kisiasa na maslahi-binafsi ya kifedha.
Kupuuza sheria , kutafsiri vibaya, kukataa au kuchelewesha utekelezaji.
Ukosefu wa uwajibikaji, uzembe ,mwenendo na mchakato wa utawala-mbovu umekuwa wa mara kwa mara, na hata tabia-ya-kudumu nchini Tanzania, kiasi kwamba mtu anaweza kubishana kwa urahisi
kwamba kuna mgogoro wa maadili katika utumishi-wa-umma. Ukosefu wa uwajibikaji na uwazi huharibu maendeleo ya uchumi kwa ujumla, na yana athari hasi katika ukuaji wa kijamii na kiuchumi wa Tanzania. Athari hii mbaya ni matokeo ya rushwa na ufisadi, upendeleo, udugu, ubadhirifu, ushawishi-wa-biashara, na matumizi-ya-nafasi ya mtu kwa ajili ya kujitajirisha, kutoa upendeleo kwa jamaa na marafiki, unyanyasaji wa mali-ya-umma na uvujaji na/unyanyasaji wa serikali.
Vigezo vya uwajibikaji katika utumishi-wa-umma ni:-
• Ubora wa kuwajibika kwa matendo na mwenendo-wa-mtu
• Hali/ubora wa kuwajibika kutakiwa na mtu au kikundi maalum cha watu kuripoti na kuhalalisha vitendo kuhusiana na mambo-mahususi
• Utekelezaji wa wajibu-wa-mtu kwa uaminifu ili mtu asiweze kutekeleza wajibu wake majukumu rasmi
• Kuwajibika kwa kitendo na mwenendo wa mtu katika mambo ya kila siku ya shirika.
Kutokana na vigezo hivi kuna maana 3 za uwajibikaji nchini Tanzania:
Watumishi-wa-Umma waliopewa dhamana ya kufikisha huduma kwa Tanzania ni wawajibike kwa Watanzania.
Watumishi-wa-Umma waliopangiwa na kuaminiwa na fedha-za-umma lazima wawajibishwe na Watanzania kwa uharibifu wake.
Watumishi-wa-Umma waliopewa mamlaka lazima watoe mara kwa mara mrejesho kwa Watanzania.
Kutokana na maoni haya, katika kuzalisha utumishi-wa-umma wenye ufanisi na uwajibikaji aina ya ‘utawala shirikishi’ ambayo inaelekezwa kwa watu itakuwa mbinu muhimu ya uwajibikaji katika utumishi-wa-umma.
Vyombo-vya-habari vinaweza pia kufanyika kama ufahamu wa watu kwa kuwapa wapiga-kura thamani juu ya habari kuhusu tabia ya mgombea wa nafasi za kisiasa. Bahati nzuri Sheria-ya-Habari ya 2021, inapaswa kufuatwa ambayo hufanya taarifa za umma kupatikana kwa manufaa-ya-umma. Sheria hii inakuza uhuru wa vyombo-vya-habari ambao ni nyenzo muhimu kwa ukuaji wa kidemokrasia nchini Tanzania.
Sheria-ya-habari inaashiria kuwa haki ya kupata habari ni haki-ya-binadamu na haki ya kikatiba ya Watanzania. Jukumu la vyombo-vya-habari pia ni kutenda kama ‘mlinzi’ kwa mamlaka yanayoenenda kinyume ya viongozi-wa-serikali. Inaweza pia kuwahudumia watu kwa kutafuta na kufichua ukweli usio na upendeleo na habari kuhusu ununuzi wenye utata wa mali yenye thamani ya umma.
Habari hizo zinapaswa kuzingatia umuhimu wa ushirikishwaji wa wananchi ili kufikia demokrasia na utawala-bora. Vyombo-vya-habari vinachochea uwajibikaji kwani kwa kutoa sauti nyingi kwa ajili ya mazungumzo ya umma na mashauri. Wingi-wa-sauti unamaanisha kuwa mitazamo tofauti ya raia itasikilizwa na muhimu zaidi kufanyiwa kazi.
Katiba ya1977 (kama ilivyorekebishwa) inasimamia madhumuni ya vyombo-vya-habari na inatekeleza jukumu la kuangalia na kutathmini utendaji wa Watanzania viongozi kwenye majukwaa yote ya kisiasa. Kifungu cha katiba hiyo kinaeleza (kama iliyorekebishwa) inasema: “Kila mtu anastahiki uhuru wa kujieleza, ikijumuisha uhuru wa kutoa maoni na kupokea na kutoa mawazo na taarifa bila makisio.”
Utawala-bora unaweza kuingiliwa na janga-la-rushwa, ambalo linasumbua upatikanaji wa habari-huru , na ni tishio kwa wananchi kutokana na hofu ya ushiriki kisiasa katika mchakato wa kufanya maamuzi. Kuilinda haki ya uhuru wa vyombo-vya-habari inapaswa kuzingatiwa kama haki katika michakato-ya-kidemokrasia.
Tanzania imepata pointi 38 kati ya 100 kwenye Fahirisi ya Mielekeo-ya-Rushwa ya 2022 iliyoripotiwa na Transparency International. Ufisadi umetazamwa na Benki ya Dunia kama, dalili na sababu ya mapungufu ya kitaasisi, kustawi kwa sera za kiuchumi pale ambapo hazijaundwa vizuri, ushindani ni dhaifu, viwango vya elimu viko chini, asasi za kiraia hazijaendelea, na uwajibikaji wa taasisi-za-umma ni dhaifu. Kwa miaka mingi, Tanzania imekuwa ikishuhudia malalamiko katika utumishi-wa-umma. Hii bila shaka imetokana na mapungufu mbalimbali ya kuwezesha uwajibikaji. Vita dhidi ya rushwa katika utumishi-wa-umma iko kimya. Rushwa inaifanya Tanzania kuwa miongoni mwa mataifa maskini duniani. Anguko la rushwa ni pamoja na uharibifu wa maadili ya jamii, ukiukwaji wa haki za kijamii na haki za kiuchumi za raia , kuharibu taasisi za kidemokrasia, kuhujumu utawala-wa-sheria, na kukwama usambazaji wa miundombinu na huduma kwa wananchi. Ni muhimu kutambua kwamba rushwa katika utumishi wa umma inastawi chini ya uongozi mbaya.
Mitandao-ya-kijamii ni utaratibu wa kipekee kwa watu-binafsi kuongeza uwazi na uwajibikaji wa matendo
na maovu ambayo wanasiasa na watumishi-wa-umma wanakusudia kuyaficha. Vyombo-vya-habari vya kijadi vina ukomo katika kazi hii kwani vina waandishi wa habari wachache tu. Ikumbukwe kitendo cha SABAYA kililetwa kwa ulimwengu kupitia Mitandao-ya-Kijamii. Kivutio cha Mitandao-ya-Kijamii ni kwamba mtu yeyote anaweza kutangaza na kusambaza mtazamo wake na uchunguzi wa rushwa, ambayo inaweza kuchunguzwa.
Watu ambao hawana uwezo wa kuripoti maovu ya ufisadi na ambao huhofia kuripoti kile wameshuhudia wanaweza kutumia mitandao-ya-kijamii kuwawezesha walio katika ofisi zinazowajibika kuwa wazi. mitandao-ya-kijamii na teknolojia mpya za hali ya juu zinaweza kuidhinisha na kutenda kama mbinu za 'ulinzi' dhidi ya viongozi-wa-serikali wanaoweza kuwa mafisadi
kiini cha Uchunguzi-na-mzani katika utumishi-wa-umma kinapaswa kuzingatia utawala-bora. James Madison anatuambia kwamba " kuunda serikali ambayo inasimamiwa na wanadamu juu ya watu,na wakuu ugumu upo ikiwa : lazima kwanza uwezeshe serikali kuwadhibiti wanaotawaliwa na yenyewe iridhie kujidhibitii yenyewe.”
Utumishi-wa-umma ni muhimu na ni sehemu ya serikali ya utendaji, na kama vile watumishi-wa-umma ni watumishi-wa-kikatiba wa Jamuhuri ya muungano ya Tanzania . Wanatimiza jukumu hili kama watumishi kwa maelekezo ya serikali ya siku hiyo kupitia ‘serikali inayowajibika.’ Mtumishi-wa-umma anatoa usemi kwa ‘roho ya utumishi kwa jamuhuri’ kwa njia kuu
Kuunga mkono serikali kwa kusaidia kuunda sera, miongozo ya serikali na sheria za siku zijazo.
Kutoa huduma kwa wananchi chini ya sheria zilizopo
Watumishi-wa-umma wanaotoa shughuli za serikali wamejikita katika kutoa huduma-kwa-umma wa Watanzania pamoja na huduma ya ndani ya serikali yenyewe (kama vile utumishi, mafunzo, usambazaji na ununuzi-wa-serikali). Mfumo wa utumishi-wa-umma katika Tanzania ni zao la historia tangu ukoloni .Tatizo la uwajibikaji katika utumishi-wa-umma limetokana na aina ya mfumo wa shirika kama vile serikali kuu kujiweka katikati zaidi ambayo huleta ucheleweshaji na kutokuwa na uwezo wa kukabiliana ipasavyo na changamoto za teknolojia ya hali ya juu.
Upungufu wa asili wa uwajibikaji wa umma ni:
Matendo ya kukosa uaminifu yenye sifa ya kughushi risiti, gharama na akaunti, unyang'anyi-wa-pesa kutoka kwa wakandarasi na kupandisha bei.
Tabia zisizo-za-kimaadili kama vile kuchukua maamuzi kwa ajili ya kibinafi,marafiki, washirika-wa-kisiasa na maslahi-binafsi ya kifedha.
Kupuuza sheria , kutafsiri vibaya, kukataa au kuchelewesha utekelezaji.
Ukosefu wa uwajibikaji, uzembe ,mwenendo na mchakato wa utawala-mbovu umekuwa wa mara kwa mara, na hata tabia-ya-kudumu nchini Tanzania, kiasi kwamba mtu anaweza kubishana kwa urahisi
kwamba kuna mgogoro wa maadili katika utumishi-wa-umma. Ukosefu wa uwajibikaji na uwazi huharibu maendeleo ya uchumi kwa ujumla, na yana athari hasi katika ukuaji wa kijamii na kiuchumi wa Tanzania. Athari hii mbaya ni matokeo ya rushwa na ufisadi, upendeleo, udugu, ubadhirifu, ushawishi-wa-biashara, na matumizi-ya-nafasi ya mtu kwa ajili ya kujitajirisha, kutoa upendeleo kwa jamaa na marafiki, unyanyasaji wa mali-ya-umma na uvujaji na/unyanyasaji wa serikali.
Vigezo vya uwajibikaji katika utumishi-wa-umma ni:-
• Ubora wa kuwajibika kwa matendo na mwenendo-wa-mtu
• Hali/ubora wa kuwajibika kutakiwa na mtu au kikundi maalum cha watu kuripoti na kuhalalisha vitendo kuhusiana na mambo-mahususi
• Utekelezaji wa wajibu-wa-mtu kwa uaminifu ili mtu asiweze kutekeleza wajibu wake majukumu rasmi
• Kuwajibika kwa kitendo na mwenendo wa mtu katika mambo ya kila siku ya shirika.
Kutokana na vigezo hivi kuna maana 3 za uwajibikaji nchini Tanzania:
Watumishi-wa-Umma waliopewa dhamana ya kufikisha huduma kwa Tanzania ni wawajibike kwa Watanzania.
Watumishi-wa-Umma waliopangiwa na kuaminiwa na fedha-za-umma lazima wawajibishwe na Watanzania kwa uharibifu wake.
Watumishi-wa-Umma waliopewa mamlaka lazima watoe mara kwa mara mrejesho kwa Watanzania.
Kutokana na maoni haya, katika kuzalisha utumishi-wa-umma wenye ufanisi na uwajibikaji aina ya ‘utawala shirikishi’ ambayo inaelekezwa kwa watu itakuwa mbinu muhimu ya uwajibikaji katika utumishi-wa-umma.
Upvote
2
