Pascal Ndege
JF-Expert Member
- Nov 24, 2012
- 2,977
- 1,897
UTANGULIZI
Sisi watanzania tunakiri kwa mamlaka ya mwenyezi muumba wa viumbe wote;
tuna waheshimu tunawathamini na kuwakumbuka kwa ujasiri wao, Ndugu zetu ambao wamejitahidi kuleta uhuru haki na heshima kwa nchi yetu pia Tunawatukuza mashujaa wetu waliyotoa uhai wao katika harakati za kulinda maslahi ya nchi,
tuna waheshimu na kuwashukuru wale wote waliyo chora mipaka ya nchi kwa ufanisi mkubwa na wale wote waliyo ifanya Tanzania kuonekana ya yenye mvuto na madhari bora kwa maisha
Fahari ya tofauti zetu za kikabila kitamaduni na kidini na nia ya kuishi kwa amani na umoja kama taifa moja uhuru :
heshima ya mazingira ni urithi wetu na nia ya kuiendeleza ni kwa faida ya vizazi vijavyo: nia ya kukuza na kulinda ustawi wa wananchi binafsi, familia, jamii na taifa ni matarajio ya watanzania kwa serikali, kwa kuzingatia maadili ya haki za binadamu, usawa, uhuru, demokrasia, haki ya kijamii na utawala wa sheria : kutekeleza haki yetu ya uhuru na kuheshimiwa kwa kuamua aina ya utawala wa nchi yetu na kushiriki kikamilifu katika maamuzi ya katiba ;kupitisha kutunga na kutoa katiba wenyewe na kwa vizazi vyetu ya baadaye.
Mungu ibariki Tanzania.
SURA YA KWANZA.
UHURU WA UMMA NA MAMLAKA YA KATIBA.
1. Uhuru wa umma
(1) Mamlaka zote uhuru ni mali ya umma na umma utakuwa uhuru kutekeleza haki hii kwa mujibu wa Katiba .
(2) Umma wanaweza kutumia mamlaka yao moja kwa moja au kupitia wawakilishi wao kidemokrasia.
(3) mamlaka za umma chini ya Katiba hii zimewekwa katika vyombo vya zifuatazo vinatekeleza majukumu yao kwa mujibu wa Katiba -
(A) Bunge na mabaraza la wawakilishi katika baraza la mkoa ;
(B) serikali ya jamuhuri ya muungano wa Tanzania
(C) Idara ya mahakama
(4) Nguvu ya umma inatekelezwa katika-
(A) ngazi ya taifa na
(B) ngazi ya mkoa.
2. Mamlaka ya Katiba
(1) Katiba ni sheria kuu ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania na inafunga umma wa Tanzania na vyombo vya umma na vya Taifa na serikali na Bunge na mahakama.
(2) Hakuna wananchi au manachi anaweza kudai au kufanya zoezi la uthibitisho kwa idhini ya Katiba.
(3) Uhalali wa Katiba hii hauna changamoto mbele ya mahakama au chombo kingine
(4) sheria yoyote ni pamoja na sheria ya kimila kama haiendani na Katiba ni batili
(5) sheria ya kimataifa moja kwa moja ni ya sheria ya Tanzania.
(6) Mikataba iliyoridhiwa na Tanzania ni sheria ya Tanzania chini ya Katiba .
3. Ulinzi wa Katiba
(1) Kila mtu ana wajibu wa kuheshimu kuzingatia na kulinda Katiba hii.
(2) Jaribio la kuunda la serikali bila kufuata taratibu za kikatiba ni kinyume cha sheria
SURA PILI.
JAMUHURI YA MUUNGANO WA TANZANIA.
4. Tamko la Jamhuri ya Muungano wa Tanzania
(1) Tanzania ni nchi uhuru ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania na zanzibar.
(2) Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ni nchi ya vyama vingi vya siasa ya kidemokrasia imejengwa ya maadili ya taifa na misingi ya utawala iliyotajwa katika ibara ya 10.
5. mikoa ya Tanzania
Tanzania ni nchi moja iliyogawanyika katika mikoa iliyozungukwa na maji ya taifa inahusu Tanzania toka siku ya kuzariwa nchi kikatiba.
6. Kupatikana kwa huduma
(1) Tanzania imegawanywa katika mikoa
(2) serikali kuu na mabaraza ya mikoa zitahakikisha upatikanaji wa huduma jote za jamii kwa usawa bila upendeleo kwa kila mwanachi bila ubaguzi wowote.
(3) Vyombo vyote ya bunge, mahakma na utawala vitahakikisha upatikanaji wa busara yake katika mikoa ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania
7. Lugha rasmi ya taifa
(1) lugha Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ni Kiswahili.
(2) lugha rasmi ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ni Kiswahili
(3) Taifa litahakikisha lina-
(A) kuza na kulinda na lugha ya Tanzania
(B) Kukuza maendeleo ya lugha ya ishara ya Tanzania ya wasioona na lugha za mawasiliano kwa umma wenye ulemavu.
8. Dini ya taifa
Jamuhuri ya muungano wa Tanzania na Zanzibar haina dini ya Taifa.
9. Alama za taifa na siku za kitaifa
(1) Alama za Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ni-
(A) bendera ya taifa;
(B) wimbo wa taifa;
(C) the coat of arms
(D) muhuri wa umma.
10. (1) maadili ya kitaifa na misingi ya utawala bora inafunga vyombo vyote vya Taifa na maafisa wa Taifa na maafisa wa umma na watu wote -
(A) kutumika kwa kutafsiri Katiba ;
(B) kutumika kisheria kama ilivyo ainishwa kikatiba
(C) inatekeleza maamuzi ya sera za umma kama ilivyoainishwa na katiba.
(2) maadili ya kitaifa na misingi ya utawala bora ni pamoja na-
(A) uzalendo na umoja wa kitaifa wa kugawana madaraka kati ya utawala wa demokrasia na sheria na ushiriki wa watu katika maamuzi ya kitaifa;
(B) hadhi ya binadamu, usawa, haki ya jamii, usawa wa haki za binadamu na kupinga ubaguzi wa aina yoyote.
(C) Utawala bora, uadilifu, heshima kwa watu wa lika zote, uwazi na uwajibikaji na
(D) Na maendeleo endelevu kwa kila mtu anaeishi.
.
11. Utamaduni
(1) Katiba inatambua utamaduni wa kila mtu kama msingi wa taifa na kama ustaarabu wa nyongeza wa watanzania na taifa kwa umjmla.
(2) watanzania wanahaki ya-
(A) kuendeleza aina zote za kujieleza kitaifa na utamaduni kupitia fasihi, sanaa asili, maadhimisho sayansi, mawasiliano, habari kupitia vyombo vya habari, machapisho, maktaba na vinginevyo, yote ni urithi wa utamaduni wetu watanzania;
(B) Kutambua wajibu wa sayansi na teknolojia ya asili katika maendeleo ya taifa na
(C) Kukuza na kusimamia haki miliki ya watu wa Tanzania kama msingi wa pato la taifa na maendeleo ya taifa kwa umjumla.
(3) Bunge litatunga sheria ya-
(A) Kuhakikisha jamii inapokea fidia,malipo au mrahaba ya matumizi ya tamaduni zao na urithi wa kitamaduni na kazi mbali mbali za kisanii.
(B) Kutambua na kulinda umiliki wa mbegu za asili na aina ya mmea tabia zao za maumbile na tofauti na matumizi yao ya kijamii.
(C) Kuhakikisha kazi za kisanii zinaleta tija kwenye mapato ya taifa.
SURA YA TATU
URAIA
12. Stahili za Watanzania
(1) Kila Mtanzania ana haki ya -
(A) Haki ya marupurupu na faida za Uraia chini ya Katiba.
(B) Pasipoti ya Tanzania na hati zote za usajili au vitambulisho vitatolewavyo na Taifa kwa Watanzania.
(2) Pasipoti au hati zilizotajwa katika kifungu (1) na (B) kukataliwa kusimamishwa au kuchukuliwa kwa mujibu wa sheria ya bunge itakayo kubalika katika vigezo vilivyotajwa katika ibara ya 24.
13. Kuzuia kupewa wa Uraia wa Tanzania
(1) Ikiwa mwananchi alikuwapo Tanzania kabla ya tarehe ya kuzaliwa taifa atabaki na huo Uraia huo huo wa Tanzania
(2) Uraia unaweza kupatikana kwa kuzaliwa au usajili.
(3) Uraia unapotea kwa ya ndoa au ya kuvunjwa kwa ndoa.
14. Uraia kwa kuzaliwa.
(1) wananchi ni Mtanzania kwa kuzaliwa endapo amezaliwa na mwananchi ambae ni mzaliwa wa Tanzania mama au baba ni mtanzania.
(2) Kifungu cha (1) kinatumika sawa kwa wananchi aliyezaliwa kabla ya tarehe ya kuzaliwa kwa nchi au amelizaliwa nchini Tanzania endapo mama au baba wa wananchi alikuwa ni Mtanzania.
(3) Bunge kutunga sheria kupunguza athari ya vifungu (1) na (2) kwa uzao wa Watanzania waliozaliwa nje ya Tanzania.
(4) Mtoto akipatikana Tanzania chini ya umri wa miaka nane na utaifa wa wazazi wake haujulikani atakuwa ni Tanzania kwa kuzaliwa.
(5) wananchi ni Mtanzania kwa kuzaliwa aliukana uraia wa tanzania kwa sababu alipewa Uraia wa nchi nyingine ana haki ya kuomba Uraia waTanzania tena baada ya ukuukana aliyonao.
15. Uraia kwa kusajiliwa
(1) wananchi ameoa au kuolewa na mtanzania kwa kipindi cha muda wa miaka saba ana haki ya kuaomba kuandikishwa kama mtanzania.
(2) wananchi amekuwa mkazi ipasavyo wa Tanzania kwa kipindi angalau miaka ishirini na amekidhi matakwa ya sheria za Bunge anaweza kuomba kusajiliwa kama Tanzania.
(3) Mtoto amepitia hatua na vigezo vyote vya kuasiliwa na matanzania anakuwa mtanzania
(4) Bunge litatunga sheria ya kuanzisha hali ya kuwapa na nyadhifa ya Uraia kwa raia wa nchi nyingine au watanzania wanoishi nchi yingine .
(5) Kifungu hiki kinatumika kwa wananchi kuanzia tarehe ufanisi mahitaji kuridhika kabla ya wananchi kupata haki ya kusajiliwa kama mtanzania baada ya kuridhishwa bila kujali kama ameridhika nao kabla au baada ya tarehe ya ufanisi
Uraia wa nchi
16. Mtanzania kwa kuzaliwa hapotezi Uraia wake kwa kupata ya Uraia wa nchi nyingine.
17. Ubatilishaji wa Uraia
(1) Kama mtu alipewa Uraia kwa usajili, Uraia utafutwa endapo-
(A) mwananchi alipewa Uraia kwa udanganyifu, uongo au mafichoni bila uwakilishi wa kweli wa nyenzo;
(B) endapo mtu alikuwa anahusika kinyume cha sheria na alikuwa na mikakati au aliwasiliana na adui au amekuwa akishirikiana katika uharifu wa kimataifa au nifisadi wa umma au kahusishwa na mikakatiyoyote ile na maadui wakati wa vita au mizozo ya kitaifa;
(C) endapo wananchi ndani ya miaka mitano baada ya kupewa uraia amekutwa na hatia ya kosa na kuhukumiwa kifungo kwa muda wa miaka mitatu au zaidi au
(D) endapo wananchi wakati baada ya kupewa uraia amekuwa na hatia ya uhaini au makosa ambayo-
(I) adhabu yake ni kifungo cha angalau miaka saba au
(II) adhabu kali zaidi.
(2) Uraia wa wananchi alikuwa akidhaniwani Mtanzania kwa kuzaliwa katika ibara ya 14 (4) sheria isifuatwe kama-
(A) Uraia ulipatikana kwa udanganyifu uwakilishi wa uongo au ukweli ulifichwa kama vidhibitisho vya uraia.
(B) uraia wa wazazi wa wananchi ulikuwa haujulikani na akaamuliwa kupewa uraia wa Tanzania.
(C) Umri wa wananchi unakuwa haujulikana na unaonyesha mwananchi alikuwa mkubwa kuliko miaka minane wakati alipopatikana hapa Tanzania na kupewa uraia.
18. sheria ya Uraia
Bunge litatunga sheria ya -
(A) kutaja taratibu ambazo mwananchi anawezakuwa mtanzania;
(B) Vingozi kuingia na kuishi nchini Tanzania;
(C) kupata makazi ya kudumu;
(D) Kutoka nchini kwa hiari baada ya kukataliwa Uraia;
(E) kutaja taratibu za ubatilishaji wa Uraia;
(F) kutaja majukumu na haki ya Watanzania na
(G) Kwa ujumla utekelezaji wa masharti ya uraia .
SURA YA NNE
Muswada wa haki
Sehemu ya 1-Masharti makuu yanayohusiana na sheria ya Haki
19. Uhuru na haki za msingi
(1) sheria ya Haki za Binadamu ni mfumo wa kidemokrasia wa taifa na sera za kijamii, kiuchumi na kiutamaduni.
(2) Madhumuni ya kutambua na kulinda haki za binadamu na uhuru wa msingi na kulinda heshima ya watu binafsi na jamii na kukuza haki ya kijamii na kutambuza wa uwezo wa binadamu yoyote.
(3) haki na uhuru wa kimsingi katika sheria ya Haki-
(A) kila mwananchi na hana haki ya kufukuzwa nchini ;
(B) haki ya wananchi kutovunja katiba. .
20. Maombi ya sheria ya Haki
(1) sheria ya Haki inatumika kisheria kulinganisha vyombo vyote vya umma wa Taifa na watu wote kuheshimu haki ya mtu.
(2) Kila mwananchi atafaidi haki na uhuru wa kimsingi katika sheria ya Haki za binadamu kwa kiasi kikubwa kuendana na hali ya uhuru na haki za msingi.
(3) Kwa kutumia sheria ya haki binadamu mahakama -
(A) itafisiri sheria bila kuwa athari uhuru wa na haki ya msingi ya binabamu
(B) itafsiri sheria na watu wengi wataneemeka na utekelezaji wa haki na uhuru wa msingi wa binadamu.
(4) Katika kutafsiri sheria ya haki za binadamu mahakama au mamlaka itakuza-
(A) maadili ya jamii ya uwazi na demokrasia ya Msingi na heshima ya binadamu ,usawa, haki na uhuru;
(B) Hari ya kuonyesha majukumu ya Haki za binadamu.
(5) Katika kutumia haki ya binabamu chini ya Ibara ya 43 kwa madai kutekeleza haki ya mahakama au mamlaka kwa kuongozwa na kanuni zifuatazo-
(A) Ni wajibu wa Taifa wa kuonyesha rasilimali zinapatikana;
(B) Katika ugawaji rasilimali ya Taifa litatoa kipaumbele kwa Kuhakikisha manufaa ya uhuru na haki ya binadamu au msingi wa haki ya binamu ni pamoja na mazingira mazuri ya Vikundi au watu binafsi.
(C) mahakama au mamlaka kuingilia kati uamuzi wa chombo cha Taifa cha mgao wa fedha za kutosha nakufikia hitimisho tofauti na tekelezo la azimio.
21. Utekelezaji wa haki na uhuru wa kimsingi
(1) Ni wajibu wa msingi wa Taifa na vyombo ya umma kuchunguza kuheshimu kulinda kukuza na kutimiza haki na uhuru wa kimsingi katika sheria ya Haki za binadamu.
(2) Taifa litatwaa sheria , sera na hatua na kuweka viwango kufanikisha maendeleo ya utambuzi wa uhakika wa haki ya binadamu chini ya Ibara ya 43.
Sisi watanzania tunakiri kwa mamlaka ya mwenyezi muumba wa viumbe wote;
tuna waheshimu tunawathamini na kuwakumbuka kwa ujasiri wao, Ndugu zetu ambao wamejitahidi kuleta uhuru haki na heshima kwa nchi yetu pia Tunawatukuza mashujaa wetu waliyotoa uhai wao katika harakati za kulinda maslahi ya nchi,
tuna waheshimu na kuwashukuru wale wote waliyo chora mipaka ya nchi kwa ufanisi mkubwa na wale wote waliyo ifanya Tanzania kuonekana ya yenye mvuto na madhari bora kwa maisha
Fahari ya tofauti zetu za kikabila kitamaduni na kidini na nia ya kuishi kwa amani na umoja kama taifa moja uhuru :
heshima ya mazingira ni urithi wetu na nia ya kuiendeleza ni kwa faida ya vizazi vijavyo: nia ya kukuza na kulinda ustawi wa wananchi binafsi, familia, jamii na taifa ni matarajio ya watanzania kwa serikali, kwa kuzingatia maadili ya haki za binadamu, usawa, uhuru, demokrasia, haki ya kijamii na utawala wa sheria : kutekeleza haki yetu ya uhuru na kuheshimiwa kwa kuamua aina ya utawala wa nchi yetu na kushiriki kikamilifu katika maamuzi ya katiba ;kupitisha kutunga na kutoa katiba wenyewe na kwa vizazi vyetu ya baadaye.
Mungu ibariki Tanzania.
SURA YA KWANZA.
UHURU WA UMMA NA MAMLAKA YA KATIBA.
1. Uhuru wa umma
(1) Mamlaka zote uhuru ni mali ya umma na umma utakuwa uhuru kutekeleza haki hii kwa mujibu wa Katiba .
(2) Umma wanaweza kutumia mamlaka yao moja kwa moja au kupitia wawakilishi wao kidemokrasia.
(3) mamlaka za umma chini ya Katiba hii zimewekwa katika vyombo vya zifuatazo vinatekeleza majukumu yao kwa mujibu wa Katiba -
(A) Bunge na mabaraza la wawakilishi katika baraza la mkoa ;
(B) serikali ya jamuhuri ya muungano wa Tanzania
(C) Idara ya mahakama
(4) Nguvu ya umma inatekelezwa katika-
(A) ngazi ya taifa na
(B) ngazi ya mkoa.
2. Mamlaka ya Katiba
(1) Katiba ni sheria kuu ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania na inafunga umma wa Tanzania na vyombo vya umma na vya Taifa na serikali na Bunge na mahakama.
(2) Hakuna wananchi au manachi anaweza kudai au kufanya zoezi la uthibitisho kwa idhini ya Katiba.
(3) Uhalali wa Katiba hii hauna changamoto mbele ya mahakama au chombo kingine
(4) sheria yoyote ni pamoja na sheria ya kimila kama haiendani na Katiba ni batili
(5) sheria ya kimataifa moja kwa moja ni ya sheria ya Tanzania.
(6) Mikataba iliyoridhiwa na Tanzania ni sheria ya Tanzania chini ya Katiba .
3. Ulinzi wa Katiba
(1) Kila mtu ana wajibu wa kuheshimu kuzingatia na kulinda Katiba hii.
(2) Jaribio la kuunda la serikali bila kufuata taratibu za kikatiba ni kinyume cha sheria
SURA PILI.
JAMUHURI YA MUUNGANO WA TANZANIA.
4. Tamko la Jamhuri ya Muungano wa Tanzania
(1) Tanzania ni nchi uhuru ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania na zanzibar.
(2) Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ni nchi ya vyama vingi vya siasa ya kidemokrasia imejengwa ya maadili ya taifa na misingi ya utawala iliyotajwa katika ibara ya 10.
5. mikoa ya Tanzania
Tanzania ni nchi moja iliyogawanyika katika mikoa iliyozungukwa na maji ya taifa inahusu Tanzania toka siku ya kuzariwa nchi kikatiba.
6. Kupatikana kwa huduma
(1) Tanzania imegawanywa katika mikoa
(2) serikali kuu na mabaraza ya mikoa zitahakikisha upatikanaji wa huduma jote za jamii kwa usawa bila upendeleo kwa kila mwanachi bila ubaguzi wowote.
(3) Vyombo vyote ya bunge, mahakma na utawala vitahakikisha upatikanaji wa busara yake katika mikoa ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania
7. Lugha rasmi ya taifa
(1) lugha Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ni Kiswahili.
(2) lugha rasmi ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ni Kiswahili
(3) Taifa litahakikisha lina-
(A) kuza na kulinda na lugha ya Tanzania
(B) Kukuza maendeleo ya lugha ya ishara ya Tanzania ya wasioona na lugha za mawasiliano kwa umma wenye ulemavu.
8. Dini ya taifa
Jamuhuri ya muungano wa Tanzania na Zanzibar haina dini ya Taifa.
9. Alama za taifa na siku za kitaifa
(1) Alama za Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ni-
(A) bendera ya taifa;
(B) wimbo wa taifa;
(C) the coat of arms
(D) muhuri wa umma.
10. (1) maadili ya kitaifa na misingi ya utawala bora inafunga vyombo vyote vya Taifa na maafisa wa Taifa na maafisa wa umma na watu wote -
(A) kutumika kwa kutafsiri Katiba ;
(B) kutumika kisheria kama ilivyo ainishwa kikatiba
(C) inatekeleza maamuzi ya sera za umma kama ilivyoainishwa na katiba.
(2) maadili ya kitaifa na misingi ya utawala bora ni pamoja na-
(A) uzalendo na umoja wa kitaifa wa kugawana madaraka kati ya utawala wa demokrasia na sheria na ushiriki wa watu katika maamuzi ya kitaifa;
(B) hadhi ya binadamu, usawa, haki ya jamii, usawa wa haki za binadamu na kupinga ubaguzi wa aina yoyote.
(C) Utawala bora, uadilifu, heshima kwa watu wa lika zote, uwazi na uwajibikaji na
(D) Na maendeleo endelevu kwa kila mtu anaeishi.
.
11. Utamaduni
(1) Katiba inatambua utamaduni wa kila mtu kama msingi wa taifa na kama ustaarabu wa nyongeza wa watanzania na taifa kwa umjmla.
(2) watanzania wanahaki ya-
(A) kuendeleza aina zote za kujieleza kitaifa na utamaduni kupitia fasihi, sanaa asili, maadhimisho sayansi, mawasiliano, habari kupitia vyombo vya habari, machapisho, maktaba na vinginevyo, yote ni urithi wa utamaduni wetu watanzania;
(B) Kutambua wajibu wa sayansi na teknolojia ya asili katika maendeleo ya taifa na
(C) Kukuza na kusimamia haki miliki ya watu wa Tanzania kama msingi wa pato la taifa na maendeleo ya taifa kwa umjumla.
(3) Bunge litatunga sheria ya-
(A) Kuhakikisha jamii inapokea fidia,malipo au mrahaba ya matumizi ya tamaduni zao na urithi wa kitamaduni na kazi mbali mbali za kisanii.
(B) Kutambua na kulinda umiliki wa mbegu za asili na aina ya mmea tabia zao za maumbile na tofauti na matumizi yao ya kijamii.
(C) Kuhakikisha kazi za kisanii zinaleta tija kwenye mapato ya taifa.
SURA YA TATU
URAIA
12. Stahili za Watanzania
(1) Kila Mtanzania ana haki ya -
(A) Haki ya marupurupu na faida za Uraia chini ya Katiba.
(B) Pasipoti ya Tanzania na hati zote za usajili au vitambulisho vitatolewavyo na Taifa kwa Watanzania.
(2) Pasipoti au hati zilizotajwa katika kifungu (1) na (B) kukataliwa kusimamishwa au kuchukuliwa kwa mujibu wa sheria ya bunge itakayo kubalika katika vigezo vilivyotajwa katika ibara ya 24.
13. Kuzuia kupewa wa Uraia wa Tanzania
(1) Ikiwa mwananchi alikuwapo Tanzania kabla ya tarehe ya kuzaliwa taifa atabaki na huo Uraia huo huo wa Tanzania
(2) Uraia unaweza kupatikana kwa kuzaliwa au usajili.
(3) Uraia unapotea kwa ya ndoa au ya kuvunjwa kwa ndoa.
14. Uraia kwa kuzaliwa.
(1) wananchi ni Mtanzania kwa kuzaliwa endapo amezaliwa na mwananchi ambae ni mzaliwa wa Tanzania mama au baba ni mtanzania.
(2) Kifungu cha (1) kinatumika sawa kwa wananchi aliyezaliwa kabla ya tarehe ya kuzaliwa kwa nchi au amelizaliwa nchini Tanzania endapo mama au baba wa wananchi alikuwa ni Mtanzania.
(3) Bunge kutunga sheria kupunguza athari ya vifungu (1) na (2) kwa uzao wa Watanzania waliozaliwa nje ya Tanzania.
(4) Mtoto akipatikana Tanzania chini ya umri wa miaka nane na utaifa wa wazazi wake haujulikani atakuwa ni Tanzania kwa kuzaliwa.
(5) wananchi ni Mtanzania kwa kuzaliwa aliukana uraia wa tanzania kwa sababu alipewa Uraia wa nchi nyingine ana haki ya kuomba Uraia waTanzania tena baada ya ukuukana aliyonao.
15. Uraia kwa kusajiliwa
(1) wananchi ameoa au kuolewa na mtanzania kwa kipindi cha muda wa miaka saba ana haki ya kuaomba kuandikishwa kama mtanzania.
(2) wananchi amekuwa mkazi ipasavyo wa Tanzania kwa kipindi angalau miaka ishirini na amekidhi matakwa ya sheria za Bunge anaweza kuomba kusajiliwa kama Tanzania.
(3) Mtoto amepitia hatua na vigezo vyote vya kuasiliwa na matanzania anakuwa mtanzania
(4) Bunge litatunga sheria ya kuanzisha hali ya kuwapa na nyadhifa ya Uraia kwa raia wa nchi nyingine au watanzania wanoishi nchi yingine .
(5) Kifungu hiki kinatumika kwa wananchi kuanzia tarehe ufanisi mahitaji kuridhika kabla ya wananchi kupata haki ya kusajiliwa kama mtanzania baada ya kuridhishwa bila kujali kama ameridhika nao kabla au baada ya tarehe ya ufanisi
Uraia wa nchi
16. Mtanzania kwa kuzaliwa hapotezi Uraia wake kwa kupata ya Uraia wa nchi nyingine.
17. Ubatilishaji wa Uraia
(1) Kama mtu alipewa Uraia kwa usajili, Uraia utafutwa endapo-
(A) mwananchi alipewa Uraia kwa udanganyifu, uongo au mafichoni bila uwakilishi wa kweli wa nyenzo;
(B) endapo mtu alikuwa anahusika kinyume cha sheria na alikuwa na mikakati au aliwasiliana na adui au amekuwa akishirikiana katika uharifu wa kimataifa au nifisadi wa umma au kahusishwa na mikakatiyoyote ile na maadui wakati wa vita au mizozo ya kitaifa;
(C) endapo wananchi ndani ya miaka mitano baada ya kupewa uraia amekutwa na hatia ya kosa na kuhukumiwa kifungo kwa muda wa miaka mitatu au zaidi au
(D) endapo wananchi wakati baada ya kupewa uraia amekuwa na hatia ya uhaini au makosa ambayo-
(I) adhabu yake ni kifungo cha angalau miaka saba au
(II) adhabu kali zaidi.
(2) Uraia wa wananchi alikuwa akidhaniwani Mtanzania kwa kuzaliwa katika ibara ya 14 (4) sheria isifuatwe kama-
(A) Uraia ulipatikana kwa udanganyifu uwakilishi wa uongo au ukweli ulifichwa kama vidhibitisho vya uraia.
(B) uraia wa wazazi wa wananchi ulikuwa haujulikani na akaamuliwa kupewa uraia wa Tanzania.
(C) Umri wa wananchi unakuwa haujulikana na unaonyesha mwananchi alikuwa mkubwa kuliko miaka minane wakati alipopatikana hapa Tanzania na kupewa uraia.
18. sheria ya Uraia
Bunge litatunga sheria ya -
(A) kutaja taratibu ambazo mwananchi anawezakuwa mtanzania;
(B) Vingozi kuingia na kuishi nchini Tanzania;
(C) kupata makazi ya kudumu;
(D) Kutoka nchini kwa hiari baada ya kukataliwa Uraia;
(E) kutaja taratibu za ubatilishaji wa Uraia;
(F) kutaja majukumu na haki ya Watanzania na
(G) Kwa ujumla utekelezaji wa masharti ya uraia .
SURA YA NNE
Muswada wa haki
Sehemu ya 1-Masharti makuu yanayohusiana na sheria ya Haki
19. Uhuru na haki za msingi
(1) sheria ya Haki za Binadamu ni mfumo wa kidemokrasia wa taifa na sera za kijamii, kiuchumi na kiutamaduni.
(2) Madhumuni ya kutambua na kulinda haki za binadamu na uhuru wa msingi na kulinda heshima ya watu binafsi na jamii na kukuza haki ya kijamii na kutambuza wa uwezo wa binadamu yoyote.
(3) haki na uhuru wa kimsingi katika sheria ya Haki-
(A) kila mwananchi na hana haki ya kufukuzwa nchini ;
(B) haki ya wananchi kutovunja katiba. .
20. Maombi ya sheria ya Haki
(1) sheria ya Haki inatumika kisheria kulinganisha vyombo vyote vya umma wa Taifa na watu wote kuheshimu haki ya mtu.
(2) Kila mwananchi atafaidi haki na uhuru wa kimsingi katika sheria ya Haki za binadamu kwa kiasi kikubwa kuendana na hali ya uhuru na haki za msingi.
(3) Kwa kutumia sheria ya haki binadamu mahakama -
(A) itafisiri sheria bila kuwa athari uhuru wa na haki ya msingi ya binabamu
(B) itafsiri sheria na watu wengi wataneemeka na utekelezaji wa haki na uhuru wa msingi wa binadamu.
(4) Katika kutafsiri sheria ya haki za binadamu mahakama au mamlaka itakuza-
(A) maadili ya jamii ya uwazi na demokrasia ya Msingi na heshima ya binadamu ,usawa, haki na uhuru;
(B) Hari ya kuonyesha majukumu ya Haki za binadamu.
(5) Katika kutumia haki ya binabamu chini ya Ibara ya 43 kwa madai kutekeleza haki ya mahakama au mamlaka kwa kuongozwa na kanuni zifuatazo-
(A) Ni wajibu wa Taifa wa kuonyesha rasilimali zinapatikana;
(B) Katika ugawaji rasilimali ya Taifa litatoa kipaumbele kwa Kuhakikisha manufaa ya uhuru na haki ya binadamu au msingi wa haki ya binamu ni pamoja na mazingira mazuri ya Vikundi au watu binafsi.
(C) mahakama au mamlaka kuingilia kati uamuzi wa chombo cha Taifa cha mgao wa fedha za kutosha nakufikia hitimisho tofauti na tekelezo la azimio.
21. Utekelezaji wa haki na uhuru wa kimsingi
(1) Ni wajibu wa msingi wa Taifa na vyombo ya umma kuchunguza kuheshimu kulinda kukuza na kutimiza haki na uhuru wa kimsingi katika sheria ya Haki za binadamu.
(2) Taifa litatwaa sheria , sera na hatua na kuweka viwango kufanikisha maendeleo ya utambuzi wa uhakika wa haki ya binadamu chini ya Ibara ya 43.
