SoC03 Mkataba wa Bandari wenye Utata wa Tanzania: Wito wa Uwazi na Uwajibikaji

[Mlolwa Edward]

Mkataba wa hivi majuzi wa Tanzania unaoipa DP-World yenye makao yake Dubai udhibiti maalum wa Bandari ya Dar es Salaam umezua utata wa kitaifa kuhusu uwajibikaji na utawala bora wa rasilimali za umma. Wakati maafisa wa serikali wanatetea mpango huo na kuangazia makadirio ya manufaa ya kiuchumi, wakosoaji wanahoji mchakato usio wazi unaotoa dhabihu uwazi na uhuru wa kitaifa juu ya miundombinu muhimu. Kwa vile Tanzania inalenga kuwa kitovu kikuu cha biashara barani Afrika, kusawazisha uwekezaji wa kigeni na utawala ulio wazi, unaowajibika ni muhimu kwa maendeleo endelevu.

Kwa kuzingatia umuhimu mkubwa wa bandari hiyo kiuchumi kama lango la biashara ya baharini ya Tanzania, kukabidhi shughuli kwa DP-World kunaleta uwazi mkubwa na mjadala wa kitaifa kuliko ulivyofanyika. Lakini serikali ilikwepa zabuni ya wazi, kujadiliana kwa busara, na kutia saini mkataba huo haraka huku kukiwa na shutuma za makadirio ya mapato yaliyokithiri, kuwanyima washindani, na kupuuza mifumo mbadala ya usimamizi. Huku maelezo machache yakiwa yamefichuliwa kuhusu mkataba huu, kuna hofu kwamba masharti yatanufaisha DP-World isivyofaa kwa gharama ya umma, yanayowabana viongozi wa siku zijazo na kurudia makosa ya awali ya kusalimisha mamlaka yake kwa manufaa ya muda mfupi.

Kama mchakato ungekuwa wazi zaidi na fursa za mapitio ya umma na mjadala wa bunge, wasiwasi ungeweza kupunguzwa na uaminifu katika kuhakikisha masharti yaliyopendekezwa yanawianisha kwa usawa maslahi ya umma. Mbinu bora za kimataifa zinapendekeza kufungua zabuni kwa mikataba ya muda mrefu ya makubaliano ya serikali kwa washindani waliohitimu ili kuhakikisha uwajibikaji na ufanisi. Kuchapisha mikataba iliyopendekezwa kabla ya kusainiwa huruhusu washikadau na maoni ya upinzani kulinda dhidi ya masharti yasiyo na uwiano na urafiki wa kibiashara.

Usiri huu umechochea shutuma kwamba miunganisho ya kibinafsi na mikataba ya ndani na chama tawala ilitia muhuri mkataba huo, na kuipa faida DP-World kwa gharama ya umma. Wakosoaji pia wanataja historia inayodaiwa ya DP-World ya vitendo vya kupinga ushindani, kuwezesha ufisadi, na kuepusha kodi katika shughuli kote Afrika, Mashariki ya Kati na Asia iliyorekodiwa katika uchunguzi wa mamlaka nchini Uingereza, India, Indonesia na kwingineko. Nchini Tanzania, masharti yasiyoeleweka na ruzuku ya ukiritimba huleta hatari za kula njama, kutoza fedha kupita kiasi, uwekezaji mdogo, kukwepa kodi, na makosa mengine bila uangalizi wa kutosha. Tayari viongozi wa upinzani wamepinga ada mpya zinazotozwa waendeshaji wengine wa bandari huku DP-World ikielekea kuongeza mapato baada ya mkataba huo kutiwa saini kwa siri.

Kama nchi yenye uwezo mkubwa wa kibiashara barani Afrika ambayo ina nafasi ya kufadhili biashara ya baharini, Tanzania inapaswa kusawazisha kuvutia utaalamu wa kigeni na uwekezaji ili kuendeleza bandari zake na kubakiza udhibiti wa kitaifa wa miundombinu na uendeshaji wa kimkakati. Lakini kutoa mamlaka ya ukiritimba ya shirika la kigeni juu ya lango muhimu la baharini la taifa lililo nyuma ya milango iliyofungwa inawakilisha kuachiliwa kwa uhuru kwa msingi wa makadirio ya kutiliwa shaka, kwa hofu kwamba hii itafungua mlango wa unyonyaji wa siku zijazo. Wito unaongezeka wa kupitia na kurekebisha masharti ya kandarasi ya DD-World kupitia mikutano ya wazi ya Bunge na hadhara, na kuhakikisha matakwa ya uwazi yanadhibitiwa endapo makubaliano hayo yataendelea, ili matokeo yasije yakaanisha mikataba ya zamani ya Tanzania ya haki za madini ambayo iligundulika kuwa inapunguza taifa kwa faida ya kampuni.

Ni nini kingefanywa tofauti? Wataalamu wanaangazia njia mbadala kama vile kuwa na mchakato wazi wa ushindani wa zabuni, kujadili mapendekezo kwa uwazi Bungeni, kuhitaji mikataba ya mwisho iwe chini ya uidhinishaji wa Bunge, na kuanzisha utaratibu wa ukaguzi huru unaoendelea na mahitaji ya kuripoti kwa umma. Kanuni na masharti muhimu ya mikataba yalipaswa kuratibiwa chini ya sheria inayoimarisha uwajibikaji wa umma, huku mazungumzo yakifuata sera sanifu za manunuzi zinazosimamia miradi yenye maslahi kwa taifa. Kuweka mahitaji ya wazi ya utendakazi na ufuatiliaji wa utawala kungesaidia kuhakikisha manufaa yaliyoahidiwa kama vile ongezeko la ufanisi na trafiki chini ya DP-World kwa hakika hutumikia maslahi ya umma badala ya kuongeza mapato ya wanahisa. Kudumisha umiliki wa sehemu kubwa ya umma juu ya mali na shughuli za bandari kungelinda taifa dhidi ya vitendo vya unyanyasaji.

Huku chaguzi zijazo zikibadilisha mienendo ya kisiasa na kuanzisha ukomo wa mihula inayozuia utawala ulio madarakani, viongozi wa kizazi kijacho wa Tanzania lazima wapange njia inayosisitiza uwajibikaji, mamlaka ya kitaifa na maendeleo endelevu. Kwa vile miundombinu ya milango kama vile bandari inaweza kuelekeza taifa kwenye ukuaji jumuishi au usimamizi mbovu na unyonyaji, mageuzi ya utawala ni muhimu ili kusawazisha mambo ya kibiashara na ushiriki mkubwa wa raia na uangalizi katika kuongoza ushirikiano wa miundombinu. Uongozi lazima uwasiliane na raia, uweke makubaliano kwa ushindani, utunge uwazi katika mikataba ya umma na ya kibinafsi, na uhifadhi udhibiti wa ndani juu ya mali na shughuli za kimkakati.

Kwa pamoja, watu wa Tanzania wana uwezo wa kudai utawala bora na uwajibikaji. Mkataba usio na uwazi wa DP-World, umezua hofu ya umma ya kurudia makosa ya zamani. Viongozi wa upinzani, vyama vya wafanyakazi, wanaharakati na waandishi wa habari wanatoa wito kwa viongozi waliochaguliwa katika safu zote za vyama kusimama na kujadili upya masharti ya mkataba huo ili kusawazisha udhibiti wa ndani wa rasilimali za taifa na mitaji ya kigeni na utaalamu kupitia ushirikiano wa wazi, unaowajibika unaozingatia maslahi ya umma. Kwa maono, umakini na mshikamano miongoni mwa wananchi, Tanzania inaweza kujiimarisha kwenye hatua ya uchumi wa dunia huku ikitumia biashara na uwekezaji ili kusukuma maendeleo bila kutumbukia katika mitego ya ubepari.

Kwa kuzingatia maadili ya kidemokrasia ya kudumu ya uwazi, uwajibikaji na kujitawala kitaifa, Tanzania inaweza kuhimiza ushirikishwaji wa raia, kukabiliana na rushwa na kuelekeza maendeleo kwa manufaa ya wananchi wote, vikiwemo vizazi vijavyo. Mkataba wa bandari wa DP-World, uliogubikwa na usiri na muhuri wa mpira bila maoni ya umma, unakinzana kabisa na kanuni hizi. Viongozi na maofisa waliochaguliwa lazima warekebishe mkataba huu ili kuuweka chini ya uwajibikaji wa kweli wa umma, uangalizi na mageuzi ya utawala. Hapo ndipo Tanzania kama nchi yenye nguvu ya kibiashara barani Afrika inayoweza kufaidika kwa usawa kutokana na biashara ya kimataifa na uwekezaji kwa masharti yake yenyewe, na hivyo kuendeleza ukuaji ili kuinua watu wake kupitia utawala ulio wazi na unaowajibika.