Kwahiyo mwenge umeokoa mabilioni ya pesa? Kwani vile vyombo vilivyowekwa kuzuia ubadhirifu wa fedha vinafanya kazi gani
Images
Videos
News
Maps
Books
Finance
Hapa kuna tafsiri sahihi ya Kiswahili ya kifungu ulichotuma, ikisomeka kwa mtiririko ule ule ulioishia kwenye ujumbe uliopita:
Tafsiri ya Kiswahili: Kosa la Sadfa (The Fallacy of Accident) — Inaendelea
...uwepo wa ugonjwa wa akili au kimondo, mambo haya ya kipekee yanaweza kuruhusiwa bila kupindua au kufuta kile dai la jumla.
“Unasema hujawahi kukutana na huyu jasusi. Je, unaweza kuwa na uhakika kwamba hakuwahi kuwa karibu nawe katika umati wa watu kwenye uwanja wa mpira wa miguu, kwa mfano?”
“Sawa, hapana [siwezi kuwa na uhakika].”
“Tukio hilo lilikuwa lini, na ni nyaraka gani mlizopeana?”
(Kama kweli nilikutana naye, hiyo ilikuwa ni sadfa tu [accident]).
Kosa la sadfa ni kosa la kimantiki linalowasumbua wale wanaotafuta ukweli kamili usiobadilika (universals). Kama unajaribu kuweka tafsiri zisizovuja za mambo kama 'ukweli', 'haki' na 'maana', usishangae ikiwa wengine watatumia nguvu zao zote kujaribu kupenyeza sadfa fulani ya kipekee ili ivuje kupitia vizuizi vyako.
Plato alikuwa anatafuta maana ya haki. John Stuart Mill, akijaribu kutetea uhuru wa mtu isipokuwa pale tu kunapokuwa na madhara, au hatari kubwa ya madhara kwa wengine, alijikuta kila wakati akikutana na mapingamizi yaliyoanza na maneno, “Lakini vipi kuhusu lile tukio ambapo...?” Hii ni changamoto ya asili ya kazi hiyo. Kama unataka kuepuka makosa ya sadfa, epuka kutoa kauli za jumla zinazodai kuwa ni sheria kamili zisizo na ubaguzi.
Ahadi hazipaswi kutimizwa kila wakati. Fikiria umekwama kwenye kisiwa cha jangwani ukiwa na mtawala mmoja wa Austria (Austrian count) ambaye anaendesha mtandao wa majasusi wa kimataifa. Na tufanye kuwa kuna chakula cha kutosha mtu mmoja tu, na wewe ukamuahidi...
(Kitu pekee cha kushangaza katika hadithi hizi za kutisha ni kwamba kuna mtu anaweza kudhani matukio ya kipekee na ya nadra kama haya yanaweza kuifanya sheria ya jumla isikubalike).
Moja ya mifano maarufu ya kosa hili la kimantiki ni ule utani wa watoto wa shule:
Kile ulichokinunua jana ndicho unachokula leo. Ulinunua nyama mbichi jana, kwa hiyo unakula nyama mbichi leo.
(Hapa hitimisho la jumla linahusu ile bidhaa yenyewe [nyama], bila kujali 'hali yake ya sadfa' ya sasa [kuwa mbichi au kupikwa]).
Uchambuzi wa Mfano wa "Nyama Mbichi" kwa Ajili ya Mdahalo
Mfano wa mwisho wa nyama mbichi unaonyesha vizuri sana kiini cha kosa hili:
- Sheria ya jumla: Nyama uliyonunua jana (kama kitu) ndiyo unayokula leo.
- Hali ya Sadfa (Accidental condition): Hali ya kuwa mbichi.
Mtu anayefanya kosa hili anadai kuwa lazima ule nyama mbichi leo kwa sababu ulinunua ikiwa mbichi jana, akisahau kuwa kupika ni mabadiliko halali yanayoruhusiwa.
Kwenye mdahalo wako wa Mwenge, mpinzani wako akichukua mapungufu ya Mwenge ya miaka ya nyuma (hali ya sadfa) na kudai kuwa Mwenge wa leo haufai kabisa, unaweza kutumia mfano huu kumjibu:
"Mheshimiwa Spika, mpinzani wangu anafanya ujanja ule ule wa mtoto wa shule anayedai kuwa kama ulinunua nyama mbichi jana basi lazima uile ikiwa mbichi leo! Anashindwa kuelewa kuwa mifumo ya ukaguzi ya serikali inarekebishwa na kuboreshwa (inapikwa) ili kuondoa mapungufu ya zamani. Huwezi kukataa chombo kizima kwa sababu ya hali zake za zamani za sadfa!"
Ikiwa unataka, nijulishe kama:
- Ungependa nikuandalie orodha ya maneno muhimu ya kimantiki (logical terms) kutoka kwenye vifungu hivi viwili (Lafudhi na Sadfa) kwenda katika Kiswahili safi cha kimidahalo.
- Au ungependa kuingiza nukuu inayofuata kutoka kwenye kitabu chako ili tuendelee na tafsiri.
Hapa kuna tafsiri sahihi ya Kiswahili ya kifungu ulichotuma, kikianza na kumalizia mada ya Kosa la Sadfa (Accident) na kisha kuingia kwenye kosa jipya linaloitwa
AFFIRMING THE CONSEQUENT (Kuthibitisha Tokeo/Zao):
Sehemu ya Kwanza: Hitimisho la Kosa la Sadfa (Accident)
Kosa la Sadfa (The Fallacy of Accident) ni zana nzuri sana kwa waasi au wanaopinga serikali (anarchists) kwa sababu linaonekana kupindua sheria za jumla. Unapodaiwa kuwa unavunja sheria, chimba tukio la ajabu na la kipekee kabisa ambalo mawazo yako yanaweza kulifikiria. Kama sheria hiyo haitumiki katika tukio hilo la kipekee, kwa nini itumike kwenye tukio lako?
("Sote tunakubaliana kuwa itakuwa ni jambo la haki kukichoma moto kituo cha kodi kama hiyo ndiyo njia pekee ya kuwaokoa wajane na yatima waliokwama kwenye ghorofa ya chini [cellar]. Kwa hiyo, kile nilichokifanya mimi hakikuwa kibaya kwa asili yake...")
Sehemu ya Pili: AFFIRMING THE CONSEQUENT (Kuthibitisha Tokeo)
Kuthibitisha Tokeo (Affirming the Consequent)
Kwa wale wanaochanganya kabisa mpangilio wa farasi na toroli, kosa la kuthibitisha tokeo ni kosa la kimantiki linalokuja lenyewe kiasili. Changamoto hii ni ya asili kwa wale wanaoshiriki katika mijadala yenye masharti au vigezo (conditional arguments). Kosa hili maalum linashindwa kutambua kuwa kuna njia zaidi ya moja ya kumuua paka.
Wakati paka wanapong'atwa na nungunungu wenye kichaa cha mbwa, wanakufa. Hapa kuna paka aliyekufa, kwa hiyo ni wazi kuwa kuna nungunungu mwenye kichaa cha mbwa karibu hapa.
(Kabla ya kuwafungia paka wako ndani, tafakari kuwa paka huyo aliyekufa anaweza kuwa alipigwa na umeme, alinyongwa, alitolewa matumbo, au aligongwa na gari. Inawezekana nungunungu mwenye kichaa alimng'ata, lakini hatuwezi kutoa hitimisho hilo kama ukweli halisi).
Mtoa hoja amechanganya mambo ya mwanzo (antecedents) na matokeo yake ya baadaye (consequents). Katika muundo wa sentensi za "Kama... basi...", ile sehemu ya "Kama" ni jambo la mwanzo (antecedent), na ile sehemu ya "basi" ni tokeo lake (consequent). Ni sahihi kabisa kuthibitisha jambo la mwanzo ili kuthibitisha tokeo lake, lakini siyo kinyume chake.
Kama nikiangusha yai, linavunjika. Nimeangusha yai, kwa hiyo limevunjika.
(Huu ni ushahidi halali kabisa. Ni mfumo wa hoja unaoitwa modus ponens ambao pengine tunautumia kila siku katika maisha yetu. Linganisha mfumo huu na toleo lifuatalo).
Jinsi Kosa la "Affirming the Consequent" Linavyoweza Kutokea Kwenye Mdahalo Wako:
Mpinzani wako anaweza kulitumia hivi dhidi ya serikali au Mwenge:
- Hoja ya Mpinzani: "Kama serikali inafanya ufisadi na kupoteza fedha, miradi mingi ya vijijini inakwama. Sasa hivi miradi mingi ya vijijini imekwama, kwa hiyo ni wazi kabisa kuwa serikali inafanya ufisadi kupitia Mbio za Mwenge!"
Jinsi ya kujilinda (Defense Strategy):
Unamkamata mpinzani kwa kutumia mfano wa paka uliotafsiriwa hapo juu:
"Mheshimiwa Spika, mpinzani wangu amefanya kosa la kimantiki la 'Affirming the Consequent'. Anasema kwa sababu miradi imekwama, basi sababu ni ufisadi wa Mwenge pekee. Huku ni kushindwa kutambua kuwa 'kuna njia nyingi za kumuua paka'. Miradi kukwama kunaweza kusababishwa na mabadiliko ya kiuchumi duniani, kuchelewa kwa mvua, au changamoto za makandarasi. Huwezi kuona paka aliyekufa ukasingizia nungunungu pekee, wakati anaweza kuwa amegongwa na gari!"
Ikiwa uko tayari, tunaweza:
- Kuendelea kutafsiri toleo linalofuata la mfano huu ili uone upande wa pili ambao ni kosa lenyewe.
- Kukuandalia mbinu zaidi za jinsi ya kutumia makosa haya mawili ya mwisho kushambulia hoja za mpinzani wako.
Mpinzani wako hapa ametumia mtego wa kimantiki unaoitwa
"False Dilemma" (Ukinzani wa Kulazimisha) au
"Single-Cause Fallacy". Anataka ionekane kwamba kama kuna vyombo vya kuzuia ubadhirifu (kama TAKUKURU, CAG, au Polisi), basi Mwenge hauna kazi yoyote ya kufanya, au kinyume chake.
Katika mdahalo, mbinu bora hapa ni kuonyesha kuwa
mifumo hii haipingani, bali inakamilishana (Complementary Roles). Huwezi kukataa daktari wa wilaya kwa sababu tu tayari kuna zahanati ya kijiji.
Hapa kuna machaguo matatu (3) ya majibu ya nguvu unayoweza kutumia, kuanzia yale ya kimkakati hadi yale ya kutumia mifano hai ya kimidahalo:
1. Jibu la Kutumia "Uhusiano wa Kikazi" (Complementary Systems)
Hapo unafanya kosa kubwa la kimantiki kwa kudhani kuwa uwepo wa chombo kimoja unafuta ulazima wa chombo kingine. Vyombo kama TAKUKURU na CAG vinafanya kazi ya kimfumo na kiuchunguzi baada ya makosa kufanyika (reactive). Lakini Mbio za Mwenge wa Uhuru zinafanya kazi ya ukaguzi wa papo kwa papo (on-the-spot physical verification) na kuhamasisha uwajibikaji wa jamii kuanzia ngazi ya chini kabisa.
Mwenge hauji kuchukua nafasi ya CAG; Mwenge unakuwa jicho la ziada la wananchi linalolazimisha mafundi na wakandarasi kukamilisha miradi kabla Mwenge haujafika. Ni sawa na kuuliza: 'Kama kuna Polisi, kwa nini tuweke walinzi wa mageti au kamera za usalama (CCTV)?' Vyote vinakamilishana kulinda usalama!