Commonwealth suala hili la Mauaji ya Oktoba 2025 nchini Tanzania walichukulie kwa uzito mkuu.
Picha: Lazaro Nyalandu mshauri wa diplomasia wa Samia akisukuma kete za ushawishi kwa katibu mkuu wa Jumuiya ya Madola Bi. Shirley Botchwey
Sarakasi za Nyakandu au sheikh Kombo, profesa Palamagamba Kabudi na bosi wao Samia zisiifanye Commonwealth kuhadaika na Tume ya Jaji Chande wala ufafanuzi wa Dr. Gerson Msigwa ah propaganda za chama dola kongwe
Profesa Kabudi akisukumiza hoja alizotumwa na Samia kwa katibu mkuu Shirley Botchwey
TOKA MAKTABA:
08 April 2026
Hotuba ya Katibu Mkuu wa Jumuiya ya Madola katika Kumbukumbu ya 32 ya Mauaji ya Kimbari Dhidi ya Watutsi ya 1994 nchini Rwanda
Hotuba ya Katibu Mkuu wa Jumuiya ya Madola, Mheshimiwa Shirley Botchwey katika Kumbukumbu ya 32 ya Mauaji ya Kimbari Dhidi ya Watutsi ya 1994: 32 Kwibuka (Kumbuka - Ungana - Upya) mnamo tarehe 7 Machi 2026 katika Kanisa la Parokia ya St Marylebone, London.
Tunakusanyika leo kwa ajili ya kumbukumbu ya 32 ya Mauaji ya Kimbari dhidi ya Watutsi nchini Rwanda. Huu ni wakati si tu wa kuheshimu kumbukumbu ya zaidi ya watu milioni moja wasio na hatia waliopotea, lakini pia kukabiliana na ukweli mchungu: dunia ilishindwa Rwanda. Ahadi ya "kutowahi tena," kuzaliwa kutokana na majivu ya ukatili wa zamani, haikutekelezwa. Lazima tukubali kushindwa huku kwa unyenyekevu na azimio, kwani ukumbusho bila uaminifu hauwezi kusababisha kinga.
Leo, tunainamisha vichwa vyetu kwa waathiriwa—wanaume, wanawake, na watoto ambao maisha yao yalichukuliwa kwa ukatili usiofikirika. Tunasimama na manusura, ambao ustahimilivu wao unaendelea kuhamasisha ulimwengu. Na tunathibitisha tena kwamba kumbukumbu ni jukumu. Kukumbuka ni kupinga kutojali. Kukumbuka ni kutetea ukweli dhidi ya kukataa na kupotosha.
Hata hivyo, hata katika kivuli cha janga kubwa kama hilo, Rwanda inaipa dunia ushuhuda wenye nguvu wa ustahimilivu na upya wa binadamu. Katika miongo kadhaa tangu 1994, Rwanda imechagua njia si ya kulipiza kisasi, bali ya umoja. Kupitia ujasiri, uongozi, na kujitolea kwa haki na maridhiano, taifa limejenga upya muundo wake wa kijamii na kurejesha matumaini miongoni mwa watu wake. Uhusiano wangu na Rwanda ulianza zamani sana, nilipohudumu katika nyadhifa tofauti nyumbani. Uhusiano huo umeundwa na masomo kutoka kwa hadithi ya Rwanda ya ustahimilivu na urejesho. Kwa kutumia mbinu kadhaa, ikiwa ni pamoja na suluhisho za nyumbani, Rwanda imeunda mfumo ambao unapaswa kuigwa na mataifa mengine baada ya migogoro.
Mifumo ya haki inayotegemea jamii, juhudi za upatanisho wa kitaifa, na utawala shirikishi vimesaidia kukuza uaminifu ambapo hapo awali kulikuwa na mgawanyiko mkubwa. Safari ya Rwanda inatukumbusha kwamba hata majeraha makubwa zaidi yanaweza kuanza kupona wakati utu, uwajibikaji, na kusudi la pamoja vinaongoza taifa mbele. Ni hadithi si ya kusahau yaliyopita, bali ya kuyabadilisha kuwa msingi wa amani.
Michango ya Rwanda kwa Jumuiya ya Madola inaonyesha roho hii hiyo ya upya na uongozi. Kuanzia kuandaa kwa mafanikio Mkutano wa Wakuu wa Serikali wa Jumuiya ya Madola mwaka wa 2022, hadi jukumu lake kubwa katika Troika, na ushiriki wake thabiti katika mikutano tofauti ya Jumuiya ya Madola, Rwanda imeonyesha kujitolea kwa dhati kwa maadili yanayotuunganisha pamoja kama ilivyoainishwa katika hati yetu. Sauti yake ndani ya chama chetu ni ya kujenga na ya kuangalia mbele, iliyoumbwa na historia lakini ikizingatia sana mustakabali.
Kama tunavyotafakari leo, lazima pia tuangalie mbele. Jukumu la kuzuia ukatili kama huo haliko kwa taifa moja pekee—ni la kwetu sote. Viongozi kote Jumuiya ya Madola na kwingineko lazima wabaki macho dhidi ya nguvu zinazowezesha vurugu—usemi wa chuki, mgawanyiko, ubaguzi, na mmomonyoko wa ukweli.
Lazima tuwe wazi: kukataa mauaji ya kimbari si tu kudharau kumbukumbu—ni tishio kwa amani. Ukweli unapopotoshwa, historia inapoandikwa upya, na utu wa binadamu unapopungua, hali za vurugu zinaweza kuota mizizi tena. Ni wajibu wetu kupinga hatari hizi popote zinapoonekana.
Kwa vijana wa Jumuiya ya Madola, nasema hivi: jukumu lenu leo litaamua mustakabali wetu. Sauti zenu ni muhimu. Matendo yenu ni muhimu. Simameni dhidi ya chuki katika aina zake zote—mtandaoni na nje ya mtandao. Tetea ukweli. Endeleza uelewa. Jenga madaraja ambapo wengine wanatafuta kugawanya. Mustakabali tunaotamani unategemea ujasiri wenu wa kushikilia maadili tunayoshiriki.
Maadhimisho haya yasiwe tu wakati wa maombolezo, bali wito wa kuchukua hatua. Tujitoe tena kujenga jamii ambapo utofauti unasherehekewa, ambapo haki inatawala, na ambapo kila mtu anatendewa kwa utu na heshima. Katika kuheshimu kumbukumbu ya wale tuliowapoteza, na katika kusimama na wale walionusurika, tunarudia ahadi yetu ya pamoja: kamwe tena lazima kumaanisha kamwe tena
Remarks by Commonwealth Secretary-General, Hon. Shirley Botchwey at the 32nd Commemoration of the 1994 Genocide Against the Tutsi: 32nd Kwibuka (Remember - Unite - Renew) on 7th March 2026 at St Marylebone Parish Church, London.