mimi binafsi nilitamani Mheshimiwa Rais Dokta Samia Hassan aende mahakamani kutoa ushahidi wakeKatiba isichanganywe na kinga ya kutoshitakiwa: Urais si ruhusa ya kuficha ukweli mbele ya Mahakama
Kumekuwa na mjadala muhimu wa kikatiba na kisheria nchini Tanzania: Je, Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, akiwa bado madarakani, anaweza kutoa ushahidi mahakamani? Je, anaweza kuitwa kama shahidi katika shauri ambalo yeye si mshtakiwa?
Jibu linahitaji kutenganisha mambo mawili ambayo mara nyingi huchanganywa: kinga ya Rais dhidi ya kufunguliwa mashauri, na uwezo au wajibu wa mtu kutoa ushahidi kama shahidi.
Kwa mtazamo wa Katiba na Sheria ya Ushahidi, hoja kwamba Rais ana kinga dhidi ya mashauri fulani haimaanishi moja kwa moja kwamba Rais hawezi kamwe kutoa ushahidi mahakamani.
1. Ibara ya 46 ya Katiba inasema nini?
Msingi wa mjadala huu ni Ibara ya 46 ya Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ya mwaka 1977.
Ibara ya 46(1) inaweka kinga kubwa kwa Rais akiwa madarakani dhidi ya kuanzishwa au kuendelezwa kwa mashauri ya jinai dhidi yake.
Ibara ya 46(2) pia inaweka kinga kuhusu mashauri ya madai dhidi ya Rais akiwa madarakani kuhusiana na mambo aliyoyafanya au kutoyafanya katika uwezo wake binafsi kama raia wa kawaida, kwa masharti yaliyowekwa na Katiba.
Hii ni presidential immunity, kinga ya Rais dhidi ya legal proceedings zinazomlenga yeye kama mhusika.
Lakini kuna swali tofauti kabisa:
Je, Ibara ya 46 inasema kwamba Rais hawezi kuwa shahidi?
Kwa maneno ya Ibara hiyo yenyewe, kinga imejengwa hasa dhidi ya proceedings against the President. Hilo si sawa kisheria na kusema kwamba Rais amepoteza uwezo wa kuwa shahidi katika shauri kati ya watu wengine.
Hapa ndipo mjadala wa kisheria unapaswa kuwa makini.
2. KINGA DHIDI YA KUSHITAKIWA SI KINGA DHIDI YA KUTOA USHAHIDI
Hili ndilo jambo kuu.
Kuwa mshtakiwa au mdaiwa ni jambo moja. Kuwa shahidi ni jambo jingine.
Mtu anayetoa ushahidi si lazima awe mtu anayeshtakiwa.
Kwa hiyo, haitoshi kusema:
“Rais ana kinga chini ya Ibara ya 46, kwa hiyo hawezi kuingia mahakamani kutoa ushahidi.”
Hoja hiyo ni pana kuliko maneno ya Katiba.
Ibara ya 46 inalinda Ofisi ya Rais dhidi ya aina maalumu za mashauri dhidi ya Rais. Haiwezi bila uchambuzi zaidi kutafsiriwa kuwa imefuta sheria nzima ya ushahidi kuhusu Rais kama mtu mwenye taarifa muhimu katika shauri ambalo yeye si mshtakiwa.
3. SHERIA YA USHAHIDI INAANZIA KWENYE KANUNI KWAMBA KILA MTU ANA UWEZO WA KUTOA USHAHIDI
Sheria ya Ushahidi, The Evidence Act, Cap. 6, ni muhimu sana katika mjadala huu.
Kifungu cha 127(1) kinaweka kanuni pana kwamba kila mtu ana uwezo wa kutoa ushahidi, isipokuwa pale Mahakama inapoona kuwa mtu huyo hawezi kuelewa maswali au kutoa majibu yenye mantiki kwa sababu kama umri mdogo sana, uzee uliopitiliza, ugonjwa au sababu nyingine inayofanana.
Sheria haisemi katika kifungu hicho:
“Every person except the President.”
Hilo ni jambo muhimu.
Kwa hiyo, kwa kiwango cha competence to testify, hakuna msingi wa jumla wa kusema kwamba mtu anapokuwa Rais moja kwa moja anakuwa hana uwezo wa kisheria wa kutoa ushahidi.
4. RAIS ANAWEZA KUTOA USHAHIDI KWA HIARI?
Kimsingi, ndiyo, hakuna katika Ibara ya 46 katazo la jumla linalosema Rais hawezi kutoa ushahidi mahakamani kwa hiari. Ikiwa Rais ana taarifa binafsi na muhimu kuhusu jambo linalobishaniwa mahakamani, suala la ushahidi wake linapaswa kuchambuliwa chini ya Katiba, Evidence Act na sheria za mwenendo zinazohusika.
Kwa mfano, kama Rais alishuhudia jambo kabla ya kuwa Rais, au ana taarifa binafsi kuhusu jambo linalohusika katika shauri, hoja kwamba “amekuwa Rais kwa hiyo ushahidi wake umepotea kisheria” haiwezi kukubalika bila kuoneshwa kifungu mahsusi cha sheria kinachosema hivyo.
5. LAKINI JE, MAHAKAMA INAWEZA KUMLAZIMISHA RAIS ANAYETUMIKIA URAISI WAKE KUJA KUTOA USHAHIDI?
Hili ndilo swali gumu zaidi.
Ni muhimu kutotoa hitimisho rahisi kwamba kwa sababu Rais ni competent witness chini ya kanuni ya jumla ya Evidence Act, basi anaweza moja kwa moja kulazimishwa kufika mahakamani kama shahidi wa kawaida.
Competence na compellability si kitu kimoja.
Competence inauliza:
Je, mtu huyu anaruhusiwa kisheria kutoa ushahidi?
Compellability inauliza:
Je, Mahakama inaweza kumlazimisha mtu huyo kufika na kutoa ushahidi?
Kwa Rais anayeshikilia madaraka, suala la pili lazima lichambuliwe kwa tahadhari kubwa kwa kuzingatia Katiba, hadhi na majukumu ya Ofisi ya Rais, sheria za mwenendo wa mashauri, privilege yoyote inayotumika, na umuhimu wa ushahidi unaotafutwa.
Kwa hiyo, madai kwamba “Mahakama haiwezi kamwe kusikia ushahidi wa Rais” ni mapana mno; lakini pia madai kwamba “Rais anaweza kuitwa na kulazimishwa kama shahidi mwingine yeyote bila kizuizi chochote” nayo yanahitaji msingi mahsusi wa kisheria.
6. MAHAKAMA, SI SIASA, NDIYO INAYOAMUA UMUHIMU WA USHAHIDI
Kifungu cha 154 cha Evidence Act kinaipa Mahakama jukumu la kuamua admissibility ya ushahidi. Mahakama inaweza kutaka upande unaopendekeza ushahidi kueleza jinsi jambo linalotakiwa kuthibitishwa linavyohusiana na shauri, na ushahidi unaokubalika ni ule wenye relevance inayotambuliwa kisheria.
Hivyo, ikiwa mtu anataka ushahidi wa Rais, haitoshi kusema:
“Tunataka Rais aje mahakamani.”
Lazima kuwe na hoja ya kisheria:
Rais anajua nini?
Anajua kwa namna gani?
Ushahidi huo unahusiana vipi na issues zinazotakiwa kuamuliwa na Mahakama?
Je, ushahidi huo unaweza kupatikana kutoka chanzo kingine bila kuhusisha Ofisi ya Rais?
Haya ni maswali ya msingi katika kulinda kwa wakati mmoja utawala wa sheria na utendaji wa Ofisi ya Rais.
Rejea Tume ya bunge ya Mwakyembe iliyomfamya Lowasa ajiuzulu bila kumuhoji.
7. HATA MAHAKAMA INA MAMLAKA MAPANA YA KUTAFUTA UKWELI
Evidence Act pia inatambua mamlaka ya Mahakama katika kutafuta uthibitisho sahihi wa facts zinazohusika.
Kwa mujibu wa kifungu cha 176, Mahakama inaweza, kwa madhumuni ya kugundua au kupata uthibitisho sahihi wa facts zinazohusika, kuuliza maswali na kuagiza uzalishaji wa nyaraka au vitu kwa masharti ya sheria.
Lakini mamlaka hayo nayo hayapaswi kusomwa peke yake. Yanatumika pamoja na Katiba na masharti mengine ya sheria kuhusu privilege, nyaraka rasmi na utaratibu wa mashauri.
8. NYARAKA ZA SERIKALI NA SIRI ZA KIOFISI NI SUALA TOFAUTI
Hata pale ambapo ushahidi unahitajika, si kila taarifa ya Serikali inaweza kutolewa kiholela.
Evidence Act ina masharti yanayohusu official records na privilege. Hivyo, kama kinachotafutwa si tu ushahidi binafsi wa Rais bali ni mawasiliano ya Serikali, taarifa za kiusalama, nyaraka za Baraza la Mawaziri au taarifa nyingine rasmi, masuala mengine ya privilege yanaweza kujitokeza.
Kwa hiyo, lazima kutofautishwe:
Rais kama shahidi wa fact fulani, na
Rais akitakiwa kufichua taarifa au nyaraka ambazo sheria nyingine inazilinda.
Hayo ni masuala mawili tofauti.
9. KATIBA IPO JUU YA KILA MTU NA KILA CHOMBO CHA DOLA
Kanuni kubwa zaidi ni kwamba Tanzania ni nchi inayoongozwa kwa Katiba na sheria.
Ibara ya 64(5) ya Katiba inaweka ukuu wa Katiba: endapo sheria nyingine inapingana na Katiba, Katiba ndiyo yenye nguvu na sheria hiyo nyingine huwa batili kwa kiwango cha mgongano huo. Kanuni hii imeelezwa pia katika mijadala rasmi ya Bunge kuhusu uhusiano kati ya Katiba na sheria nyingine.
Kwa hiyo, Ofisi ya Rais ina heshima kubwa na kinga mahsusi za kikatiba, lakini kinga hizo lazima zitafsiriwe kwa kufuata maneno halisi ya Katiba, si kuziongezea kinga ambazo Katiba yenyewe haijasema.
Sisi kama Raia wa Jamuhuri, hatukumtuma Raisi wetu aende kufungua kesi za Magumashi kwa niaba yetu sisi wananchi ( Republic V Mtu yeyote) Halafuy eye Raisi aingie mitini Kwenda kusema ni nini tulimtuma, kama akikimbia, hafau kuwa kiongozi au Raisi wetu – Ngooo- asilani.
10. HAKI YA KUSIKILIZWA KWA HAKI HAIWEZI KUPUUZWA
Ibara ya 13(6)(a) ya Katiba ni muhimu katika administration of justice.
Inatambua, kwa ujumla, haki ya mtu ambaye haki na wajibu wake vinaamuliwa na Mahakama au chombo kingine husika kupata fursa ya kusikilizwa kwa haki. Kanuni hiyo imekuwa ikitajwa pia katika shughuli rasmi za Bunge katika kuelezea msingi wa haki ya kusikilizwa.
Fikiria hali ambayo ushahidi muhimu sana unaohitajika kuthibitisha au kukanusha jambo unajulikana moja kwa moja na mtu ambaye sasa ni Rais.
Je, upande mmoja unaweza kusema tu:
“Kwa sababu shahidi huyu sasa ni Rais, ukweli huo hautawahi kuchunguzwa na Mahakama”?
Jibu haliwezi kupatikana kwa kauli ya kisiasa. Lazima lipatikane kwa kusoma kwa pamoja Ibara ya 46, haki ya kusikilizwa kwa haki, Evidence Act, sheria za mwenendo na privilege yoyote inayotumika.
11. RAIS HAYUKO JUU YA KATIBA
Hili lazima lisemwe wazi.
Kinga ya kikatiba si sawa na kuwa juu ya sheria.
Katiba yenyewe ndiyo inayounda Ofisi ya Rais, kuipa mamlaka na wakati huo huo kuweka mipaka na kinga zake.
Kwa hiyo, kuheshimu Ofisi ya Rais hakumaanishi kugeuza Ibara ya 46 kuwa ukuta unaozuia kila aina ya uchunguzi wa kimahakama ambao Katiba haijakataza.
Vilevile, kulinda utawala wa sheria hakumaanishi kuidhalilisha Ofisi ya Rais kwa summons zisizo na msingi, maswali yasiyo relevant au matumizi ya Mahakama kwa madhumuni ya kisiasa.
Mizani hiyo ndiyo constitutionalism.
12. JE, RAIS ANAWEZA KUTOA USHAHIDI MAHAKAMANI?
Jibu sahihi zaidi ni:
NDIYO , hakuna katazo la jumla katika Ibara ya 46 linalosema Rais hawezi kamwe kutoa ushahidi mahakamani.
Evidence Act inaanza na kanuni pana kwamba kila mtu ana competence ya kutoa ushahidi, isipokuwa katika mazingira mahsusi yaliyoainishwa na sheria.
Lakini swali tofauti na lenye ugumu zaidi ni:
Je, Rais aliyeko madarakani anaweza kulazimishwa kwa summons kufika mahakamani na kutoa ushahidi?
Hapo jibu linategemea aina ya shauri, relevance na necessity ya ushahidi, sheria ya mwenendo inayotumika, privilege yoyote inayohusika, nafasi ya kikatiba ya Rais na tafsiri ya Mahakama kuhusu mipaka ya kinga ya Ibara ya 46.
Kwa hiyo, Ibara ya 46 isitumike vibaya.
Haipaswi kubadilishwa kutoka kuwa kinga dhidi ya mashauri yaliyokatazwa na Katiba na kuwa:
“kinga dhidi ya ukweli.”
Ikiwa Bunge lilitaka kusema kwamba “Rais hataitwa, hatalazimishwa wala hatatoa ushahidi katika Mahakama yoyote akiwa madarakani”, Katiba ingeweza kusema hivyo wazi wazi bila kificho na drafters akina Pius Msekwa bado wako hai, waulizwe wafafanue.
Ibara ya 46 haijasema hivyo kwa maoni yangu .
Katiba inalinda Urais, lakini Katiba hiyo hiyo inalinda utawala wa sheria.
Kinga ya Rais lazima iheshimiwe. Uhuru wa Mahakama lazima uheshimiwe. Haki ya kusikilizwa lazima iheshimiwe. Na zaidi ya yote, Katiba lazima iheshimiwe.
Nimerejea sheria zifuatazo hapo chini:
Kwa kifupi: Urais unatoa kinga ambazo Katiba imezitaja. Hautoi kinga ambayo Katiba haijaitaja.
- Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, 1977 — Ibara ya 46: kinga ya Rais dhidi ya mashauri fulani akiwa madarakani.
- Katiba , Ibara ya 13(6)(a): misingi ya haki ya kusikilizwa kwa haki.
- Katiba , Ibara ya 64(5): ukuu wa Katiba dhidi ya sheria inayokinzana nayo.
- Evidence Act, Cap. 6 R.E. 2023, s.127: competence ya watu kutoa ushahidi.
- Evidence Act, s.154: Mahakama kuamua admissibility na relevance ya ushahidi.
- Evidence Act, s.176: mamlaka ya Mahakama kuuliza maswali na kuagiza uzalishaji wa nyaraka au vitu kwa ajili ya kupata uthibitisho wa facts zinazohusika.
- Presidential Affairs Act, Cap. 9 R.E. 2023: inaweka masharti zaidi kuhusu mashauri ya kiraia yanayomhusu Rais, ikiwa ni pamoja na utaratibu wa mashauri yanayoweza kuanzishwa baada ya Rais kuondoka madarakani.
Povu Ruksa... Someni sheria mama ( Katiba) Muielewe) na wapeni watuhumiwa wote haki zao bila kujali nyazhifa zao...
in fact naona mawakili wa Serikali wamemnyima haki ya Kikatiba Mweshimiwa Rais kutoa maelezo yake kwa mujibu wa Sheria za nchi yetu tukufu.