Je, ni moshi wa mazingaombwe au Mgeuko wa sera kwa EU katika Afrika ya Kati?
Na
Kristof Titeca , Erik Kennes
(11 Februari 2025)
Wiki iliyofuatia baada,ya mji wa Goma kuangukia mikononi mwa muungano wa vikosi vya M23/Rwanda, Kinshasa ilikumbwa na makanganyiko baada ya nchi zinazoonekana kuhusika na mzozo unaozidi kuongezeka mashariki mwa Kongo kusaini makubaliano .
*****
Ghasia hizi hazikuelekezwa tu dhidi ya Ubalozi wa Rwanda - ambao, pamoja na waasi wa M23, wanajaribu kudhibiti sehemu kubwa ya mashariki mwa Kongo - lakini pia dhidi ya idadi ya balozi za Magharibi, kama zile za EU, Ubelgiji na, haswa, Ufaransa.
Ingawa maandamano haya yanaonyesha hisia kubwa zaidi dhidi ya Magharibi, kwa upande wa EU haya yalikuwa matokeo ya moja kwa moja ya mfululizo wa maamuzi yenye matatizo ya Umoja wa Ulaya katika miaka ya hivi karibuni.
Mnamo 2022 na 2024, kwa mfano, EU ilitia saini makubaliano na Rwanda kufadhili jeshi lake kwa kiasi cha Euro milioni 20 kila moja kwa operesheni ya kijeshi nchini Msumbiji.
Haya yamejiri wakati msururu wa ripoti za Umoja wa Mataifa ukiwa umefichua kuhusika kwa jeshi la Rwanda katika vita vya Kongo. Hii, bila shaka, ilisababisha hasira nyingi nchini Kongo: unawezaje kufadhili jeshi ambalo wakati huo huo linavamia nchi nyingine, kufanya moja ya ukiukwaji wa kimsingi wa sheria za kimataifa?
Huu haukuwa makubaliano pekee yenye matatizo. Mnamo Februari 2002, EU na Rwanda zilitia saini 'Mkataba wa Maelewano' (MoU) juu ya mipango katika uwanja wa 'rasilmali muhimu ya madini' - ambayo mingi, bila shaka, inatoka Kongo.
Makubaliano haya yalitiwa saini kwa shangwe kubwa mjini Kigali. Kufikia mwisho wa 2023, EU ilikuwa imetangaza uwekezaji wa Euro milioni 900 nchini Rwanda kama sehemu ya mradi wake wa 'Global Gateway' katika maeneo ya afya, madini muhimu, kilimo cha chakula, mabadiliko ya hali ya hewa na elimu.
Ulaya Kwanza, Maana Haitakiwi Hasira Wakati wa Kupigania maslahi mapana
Mikataba hii lazima pia ionekane katika muktadha wa sera ya nje ya Ulaya katika miaka ya hivi karibuni.
Sera ya kigeni, bila shaka, daima imekuwa na kiwango cha maslahi binafsi. Kwa hakika, mikataba na jeshi la Rwanda inaweza kuonekana kama mpango wa kizamani wa 'Francafrique': ulifanywa hasa chini ya shinikizo kutoka Ufaransa ili kupata uwekaji wa gesi wa TotalEnergies nchini Msumbiji - uwekezaji wa takriban dola bilioni 20.
Lakini maslahi binafsi na kile kinachojulikana kama kipengele cha 'muamala' cha siasa za Ulaya vimekuwa maarufu zaidi tangu vita vya Ukraine. Vita hivyo vilitumika kama mwamko kwa Ulaya, ikionyesha, hasa barani Afrika, kwamba haikupendwa kama ilivyofikiriwa: si lazima viongozi wa Afrika wachukue msimamo wa 'kuunga mkono Magharibi' katika vita na Urusi.
Kwa hivyo Ulaya inajaribu kuzoea mpangilio huu mpya wa ulimwengu wa siasa za kijiografia kwa mipango mipya kama vile 'Global Gateway', ambayo inaangazia miundombinu na inalenga kwa uwazi kushindana na Uchina. Kupunguza umaskini na misaada kwa nchi maskini zaidi zimepunguzwa sana katika bajeti za hivi karibuni za EU. Kwa hakika, makubaliano ya bidhaa na Rwanda yanapaswa kueleweka katika 'muktadha huu wa shughuli', huku EU ikijaribu kuweka kidole kingine kwenye msukumo wa soko ambalo tayari liko mikononi mwa China katika Afrika ya Kati.
Matokeo mengine ya mabadiliko haya ya muktadha ni kwamba vikwazo vimekuwa chombo kisichohitajika sana, iwe kwa njia ya kupunguzwa kwa misaada au hata kukandamiza ukiukwaji wa haki za binadamu. Katika 2012/2013 - wakati M23 ilipoibuka mara ya kwanza - wafadhili wakuu (ikiwa ni pamoja na EU na idadi ya nchi wanachama) walifanya haraka kuweka vikwazo. Wakati huu, hakuna hata moja ambayo imetokea, wakati M23 inachukua eneo kubwa zaidi. Kwa nini?
Fursa, au kufilisika kwa sera ya EU katika Afrika ya Kati?
Njia ya utekelezaji ya EU kuhusiana na mikataba iliyo hapo juu inapaswa kuwa moja kwa moja. Kwanza, yeye mikataba ya kijeshi na Rwanda ilijadiliwa kwa sharti lililo wazi, yaani heshima kwa sheria za kimataifa, ambayo sasa imekiukwa wazi kabisa.
Pili, pia mkataba wa malighafi ulikuwa na sharti bayana: ilibidi ujumuishe utaratibu wa ufuatiliaji na uwazi, ambao Rwanda inaonekana kutokuwa tayari kuukubali. Sababu ni dhahiri: nyingi ya malighafi hizi zinatoka Kongo. Hata hivyo makubaliano hayo hadi sasa hayajasitishwa, hata kama utekelezaji wake kupitia ufafanuzi wa ramani ya barabara umesitishwa kwa sasa.
Kujibu
wasiwasi kuhusu makubaliano haya wiki iliyopita, msemaji wa Tume ya Ulaya EU alipuuzilia mbali ukosoaji wowote, badala yake akisema kuwa utaongeza ufuatiliaji na uwazi.
Habari kuhusu mazungumzo ya vikwazo dhidi ya Rwanda katika ngazi ya Umoja wa Ulaya zinaonyesha kuwa Ufaransa, ambayo imekuwa mhusika mkuu katika mikataba ya awali, inazuia mchakato huo, kwa kukataa vikwazo. Inaonekana kufanya hivyo ili kuweza kuileta Rwanda na DRC kwenye meza ya mazungumzo, hoja ya ajabu ikizingatiwa kuwa mwaka 2012-2013, mazungumzo yalianza tu baada ya shinikizo kutolewa na vikwazo kutekelezwa dhidi ya nchi hiyo vamizi.
Ubelgiji, kwa upande mwingine, imekuwa ikiongoza katika mkokoteni wa vikwazo - kama ilivyokuwa mpinzani mkuu wa msaada wa kijeshi kwa Rwanda. Zaidi ya hayo, uhusiano wa kidiplomasia kati ya Ubelgiji na Rwanda kwa sasa uko katika hali mbaya kwani Ubelgiji ilikataa mnamo 2023 kumwidhinisha Balozi wa Rwanda juu ya ushiriki wa hapo awali wa kuwatesa wapinzani. Rwanda ilikataa hadi leo kuwasilisha mbadala wake.
Bila shaka ni kweli kwamba uzito mkubwa wa Tshisekedi wa DRC ni faida kwa Kagame wa Rwanda: faida wa zamani wa mzozo wa M23 usio na msimamo, usio na uhakika na usio wa kweli tangu mwanzo haujasaidia hasa, na umekuwa chanzo cha kuchanganyikiwa kwa jumuiya ya kikanda na kimataifa. Hata hivyo, hiki hakiwezi kuwa kisingizio kwa EU kutounga mkono msingi - kupitia njia - uvamizi wa Rwanda na kunyakua ukweli.
Ni jambo moja kwa kutafuta nafasi mpya katika ulimwengu mpya wa ulimwengu wa kijiografia, lakini na shirika wake katika Afrika ya Kati - hasa Kongo - unajaribiwa vikali. 'Ulaya Kwanza' kwa kufanya hivyo kuwa na matokeo ya kuvutia: si jambo la kwanza kuwa, kama ilivyo katika Afrika Magharibi, hivi karibuni tutaishia kuwa na serikali zinazopinga Magharibi. Hatua ya kwanza na muhimu katika kuhalalisha huu - na juu ya yote katika kusaidia kumaliza vita - itakuwa msimamo wa wazi kabisa wa EU juu ya Rwanda, ikiwa ni pamoja na vikwazo dhidi ya utawala.
Tunatumahi, EU chini ya Tume mpya kufahamu shida hii. Kuna shinikizo kubwa kutoka kwa mataifa mengine wanachama kuchukua msimamo mkali kuelekea kwenye sehemu za Mashariki-Kongo na Rwanda. Taarifa ya tarehe 24 Januari 2025 ya Mwakilishi Mkuu wa Umoja wa Ulaya kwa Masuala ya Kigeni na Sera ya Usalama inailaumu Rwanda moja kwa moja - jambo lisilofikirika
chini ya Mwakilishi Mkuu wa awali.
EU inaweza tu kutoa na ushawishi wake kwa kushikamana na katiba yake iliyoanzishwa, na kwa kubadilisha nafasi yake na mawasiliano kwa hali halisi na hisia changamano zilizopo. Maslahi binafsi unaweza pia kutekeleza bila kuweka mayai yake yote kwenye kapu la Rwanda ambalo linahakikisha uthabiti wake kwa kudhibiti matumizi na kijeshi Mashariki-DRC.
Kristof Titeca (Profesa, Chuo Kikuu cha Antwerp na Mshiriki Mwandamizi katika Taasisi ya Egmont); Erik Kennes (Mtafiti Mwandamizi, Taasisi ya Egmont).
Source : A Boomerang or a Turning Point for the EU in Central Africa? - Egmont Institute
