Mlolwa Edward
Member
- Nov 1, 2016
- 66
- 64
Utangulizi
Katika miaka ya hivi karibuni, Tanzania imekuwa na ukuaji mkubwa wa uchumi, kuvutia wawekezaji kutoka nje na kukuza maendeleo. Hata hivyo, maendeleo katika sekta ya fedha hayawezi kudumu bila uwajibikaji thabiti na mifumo ya utawala bora. Insha hii inaangazia hali ya sasa ya uwajibikaji na utawala bora ndani ya taasisi za fedha Tanzania, ikiangazia matukio halisi na takwimu zinazotaka mabadiliko ya haraka.
Mfano wa 1: Ukosefu wa Uwazi katika Usimamizi wa Fedha za Umma
Moja ya maeneo muhimu yanayohitaji uangalizi wa haraka ni ukosefu wa uwazi katika usimamizi wa fedha za umma. Kielezo cha Mtazamo wa Ufisadi cha 2022 cha Transparency International kiliorodhesha Tanzania katika nafasi ya 143 kati ya nchi 180, ikionyesha hitaji kubwa la mageuzi ya uwajibikaji. Matukio halisi yanayohusisha matumizi mabaya ya fedha za umma na michakato ya kifedha isiyoeleweka yamedhoofisha imani ya umma na kuzuia maendeleo.
Takwimu:
1. Kwa mujibu wa ripoti ya Mdhibiti na Mkaguzi Mkuu wa Hesabu za Serikali (CAG) kwa mwaka wa fedha 2021/2022, dosari za kiasi cha TZS 1.84 trilioni ($800 milioni) zilibainika katika taasisi mbalimbali za serikali.
2. Mnamo 2022, Kitengo cha Ujasusi wa Kifedha kiliripoti kuongezeka kwa miamala ya kutiliwa shaka, na kusisitiza haja ya hatua madhubuti za kuzuia ufujaji wa pesa.
3. Ripoti ya Kimataifa ya Uadilifu wa Kifedha ya 2021 ilikadiria kuwa mapato haramu ya fedha kutoka Tanzania kati ya 2001 na 2018 yalifikia dola bilioni 11.5, na kuathiri vibaya matarajio ya maendeleo ya nchi.
Mfano wa 2: Usimamizi dhaifu wa Udhibiti wa Taasisi za Fedha
Eneo jingine muhimu linalohitaji mageuzi ni usimamizi dhaifu wa udhibiti wa taasisi za fedha. Bila usimamizi madhubuti, utovu wa nidhamu, vitendo visivyofaa, na hatari za kimfumo zinaweza kudhoofisha utulivu wa kifedha, na kuhatarisha akiba na uwekezaji wa Watanzania.
Takwimu:
1. Benki Kuu ya Tanzania iliripoti kuwa mikopo katika benki za biashara iliongezeka kutoka 8.5% mwaka 2019 hadi 10.7% mwaka 2021, ikionyesha udhaifu wazi katika usimamizi wa matumizi na utoaji wa mikopo.
2. Mamlaka ya Masoko ya Mitaji na Dhamana iliangazia matukio ya biashara ya ndani, ushawishi wa msoko, na mbinu duni za kutoa taarifa miongoni mwa makampuni yaliyoorodheshwa, na kuibua wasiwasi kuhusu uadilifu wa masoko ya mitaji ya Tanzania.
Ili kukabiliana na changamoto katika taasisi za kifedha na kukuza uwajibikaji na utawala bora, hatua kadhaa muhimu zinapaswa kuzingatiwa:
1. Kuimarisha Hatua za Kupambana na Rushwa: Serikali ya Tanzania inapaswa kuweka kipaumbele katika uanzishwaji wa tume huru ya kupambana na rushwa na inayofadhiliwa vya kutosha kuchunguza na kuendesha kesi za rushwa. Zaidi ya hayo, sheria za ulinzi wa watoa taarifa zinapaswa kutungwa ili kuhimiza kuripotiwa kwa vitendo vya rushwa.
2. Kuimarisha Uwazi katika Usimamizi wa Fedha za Umma: Serikali inapaswa kutekeleza mifumo thabiti ya upangaji bajeti, ufuatiliaji wa matumizi na utoaji taarifa. Ukaguzi wa mara kwa mara wa vyombo huru, kama vile CAG, ufanyike, na matokeo yawekwe hadharani ili kuwawajibisha viongozi.
3. Kuboresha Uangalizi wa Udhibiti: Mfumo wa udhibiti unaosimamia taasisi za fedha unapaswa kuimarishwa, ukizingatia udhibiti wa hatari, ulinzi wa watumiaji na hatua za kupambana na utoroshaji wa fedha. Hii ni pamoja na kuongeza uwezo na uhuru wa vyombo vya udhibiti kama vile Benki Kuu ya Tanzania na Mamlaka ya Masoko ya Mitaji na Dhamana.
4. Kukuza Elimu ya Kifedha na Ujumuisho: Kuwekeza katika programu za ujuzi wa kifedha na kuhakikisha upatikanaji wa huduma za kifedha nafuu kwa wananchi wote kunaweza kuwawezesha watu binafsi na wafanyabiashara, kukuza mfumo wa kifedha unaowajibika na jumuishi.
5. Kuimarisha Ushirikiano wa Kimataifa: Tanzania inapaswa kushiriki kikamilifu katika mipango ya kimataifa inayolenga kupambana na uhalifu wa kifedha, kama vile utakatishaji fedha na mtiririko wa fedha haramu. Kushirikiana na mashirika ya kimataifa na nchi jirani kunaweza kuimarisha mifumo ya udhibiti na ugavi wa kijasusi, hatimaye kuzuia shughuli haramu za kifedha.
6. Motisha kwa Watoa taarifa: Pamoja na sheria za kuwalinda watoa taarifa, serikali inapaswa kufikiria kuanzisha motisha za kifedha ili kuwahimiza watu binafsi kujitokeza na taarifa kuhusu makosa ya kifedha. Kutoa zawadi kwa kufichua ufisadi kunaweza kuchangia pakubwa katika kufichua ufisadi na kukuza uwajibikaji.
7. Kuimarisha Utawala Bora: Serikali inapaswa kutekeleza viwango vikali vya usimamizi wa shirika kwa taasisi za fedha, ikijumuisha miundo ya bodi ya uwazi, wakurugenzi huru, na mifumo thabiti ya usimamizi. Hii itahakikisha ufanyaji maamuzi unaowajibika na kulinda maslahi ya wanahisa na washikadau.
8. Uwekezaji katika Teknolojia na Dijitali: kukuza maendeleo ya kiteknolojia kunaweza kuimarisha uwazi, ufanisi na uwajibikaji ndani ya sekta ya fedha. Utekelezaji wa majukwaa ya kidijitali ya miamala ya kifedha, mifumo ya kielektroniki ya usimamizi wa hati, na zana za uchanganuzi wa data zinaweza kuratibu michakato, kupunguza makosa ya kibinadamu, na kuwezesha ufuatiliaji na ukaguzi wa ufanisi.
9. Kushirikisha Asasi za Kiraia na Vyombo vya Habari: Kuhimiza ushiriki hai wa mashirika ya kiraia na vyombo vya habari katika ufuatiliaji wa taasisi za fedha kunaweza kuwa kama hakiki yenye nguvu juu ya dhuluma zinazoweza kutokea. Kutoa usaidizi, rasilimali na ulinzi kwa uandishi wa habari za uchunguzi na mipango ya asasi za kiraia kunaweza kufichua maovu na kukuza ufahamu na ushiriki wa umma.
10. Kukuza Uongozi wa Kimaadili na Maendeleo ya Kitaaluma: Kukuza tabia ya kimaadili na taaluma miongoni mwa viongozi wa taasisi za fedha na wafanyakazi ni muhimu. Kuwekeza katika programu za mafunzo na maendeleo ambazo zinasisitiza uadilifu, uwajibikaji, na mwenendo wa kimaadili kunaweza kuunda utamaduni wa utawala unaowajibika na kuhakikisha kwamba watu binafsi katika nyadhifa za mamlaka wanazingatia viwango vya juu zaidi vya maadili na taaluma.
Kwa kumalizia, kutekeleza hatua hizi kumi, Tanzania inaweza kubadilisha hali yake ya kifedha kuwa moja yenye sifa ya uwajibikaji, uwazi na utawala bora. Mabadiliko hayo sio tu yatavutia uwekezaji na kukuza ukuaji wa uchumi bali pia yatawawezesha wananchi, kulinda fedha za umma, na kujenga jamii yenye usawa na ustawi kwa Watanzania wote.
Katika miaka ya hivi karibuni, Tanzania imekuwa na ukuaji mkubwa wa uchumi, kuvutia wawekezaji kutoka nje na kukuza maendeleo. Hata hivyo, maendeleo katika sekta ya fedha hayawezi kudumu bila uwajibikaji thabiti na mifumo ya utawala bora. Insha hii inaangazia hali ya sasa ya uwajibikaji na utawala bora ndani ya taasisi za fedha Tanzania, ikiangazia matukio halisi na takwimu zinazotaka mabadiliko ya haraka.
Mfano wa 1: Ukosefu wa Uwazi katika Usimamizi wa Fedha za Umma
Moja ya maeneo muhimu yanayohitaji uangalizi wa haraka ni ukosefu wa uwazi katika usimamizi wa fedha za umma. Kielezo cha Mtazamo wa Ufisadi cha 2022 cha Transparency International kiliorodhesha Tanzania katika nafasi ya 143 kati ya nchi 180, ikionyesha hitaji kubwa la mageuzi ya uwajibikaji. Matukio halisi yanayohusisha matumizi mabaya ya fedha za umma na michakato ya kifedha isiyoeleweka yamedhoofisha imani ya umma na kuzuia maendeleo.
Takwimu:
1. Kwa mujibu wa ripoti ya Mdhibiti na Mkaguzi Mkuu wa Hesabu za Serikali (CAG) kwa mwaka wa fedha 2021/2022, dosari za kiasi cha TZS 1.84 trilioni ($800 milioni) zilibainika katika taasisi mbalimbali za serikali.
2. Mnamo 2022, Kitengo cha Ujasusi wa Kifedha kiliripoti kuongezeka kwa miamala ya kutiliwa shaka, na kusisitiza haja ya hatua madhubuti za kuzuia ufujaji wa pesa.
3. Ripoti ya Kimataifa ya Uadilifu wa Kifedha ya 2021 ilikadiria kuwa mapato haramu ya fedha kutoka Tanzania kati ya 2001 na 2018 yalifikia dola bilioni 11.5, na kuathiri vibaya matarajio ya maendeleo ya nchi.
Mfano wa 2: Usimamizi dhaifu wa Udhibiti wa Taasisi za Fedha
Eneo jingine muhimu linalohitaji mageuzi ni usimamizi dhaifu wa udhibiti wa taasisi za fedha. Bila usimamizi madhubuti, utovu wa nidhamu, vitendo visivyofaa, na hatari za kimfumo zinaweza kudhoofisha utulivu wa kifedha, na kuhatarisha akiba na uwekezaji wa Watanzania.
Takwimu:
1. Benki Kuu ya Tanzania iliripoti kuwa mikopo katika benki za biashara iliongezeka kutoka 8.5% mwaka 2019 hadi 10.7% mwaka 2021, ikionyesha udhaifu wazi katika usimamizi wa matumizi na utoaji wa mikopo.
2. Mamlaka ya Masoko ya Mitaji na Dhamana iliangazia matukio ya biashara ya ndani, ushawishi wa msoko, na mbinu duni za kutoa taarifa miongoni mwa makampuni yaliyoorodheshwa, na kuibua wasiwasi kuhusu uadilifu wa masoko ya mitaji ya Tanzania.
Ili kukabiliana na changamoto katika taasisi za kifedha na kukuza uwajibikaji na utawala bora, hatua kadhaa muhimu zinapaswa kuzingatiwa:
1. Kuimarisha Hatua za Kupambana na Rushwa: Serikali ya Tanzania inapaswa kuweka kipaumbele katika uanzishwaji wa tume huru ya kupambana na rushwa na inayofadhiliwa vya kutosha kuchunguza na kuendesha kesi za rushwa. Zaidi ya hayo, sheria za ulinzi wa watoa taarifa zinapaswa kutungwa ili kuhimiza kuripotiwa kwa vitendo vya rushwa.
2. Kuimarisha Uwazi katika Usimamizi wa Fedha za Umma: Serikali inapaswa kutekeleza mifumo thabiti ya upangaji bajeti, ufuatiliaji wa matumizi na utoaji taarifa. Ukaguzi wa mara kwa mara wa vyombo huru, kama vile CAG, ufanyike, na matokeo yawekwe hadharani ili kuwawajibisha viongozi.
3. Kuboresha Uangalizi wa Udhibiti: Mfumo wa udhibiti unaosimamia taasisi za fedha unapaswa kuimarishwa, ukizingatia udhibiti wa hatari, ulinzi wa watumiaji na hatua za kupambana na utoroshaji wa fedha. Hii ni pamoja na kuongeza uwezo na uhuru wa vyombo vya udhibiti kama vile Benki Kuu ya Tanzania na Mamlaka ya Masoko ya Mitaji na Dhamana.
4. Kukuza Elimu ya Kifedha na Ujumuisho: Kuwekeza katika programu za ujuzi wa kifedha na kuhakikisha upatikanaji wa huduma za kifedha nafuu kwa wananchi wote kunaweza kuwawezesha watu binafsi na wafanyabiashara, kukuza mfumo wa kifedha unaowajibika na jumuishi.
5. Kuimarisha Ushirikiano wa Kimataifa: Tanzania inapaswa kushiriki kikamilifu katika mipango ya kimataifa inayolenga kupambana na uhalifu wa kifedha, kama vile utakatishaji fedha na mtiririko wa fedha haramu. Kushirikiana na mashirika ya kimataifa na nchi jirani kunaweza kuimarisha mifumo ya udhibiti na ugavi wa kijasusi, hatimaye kuzuia shughuli haramu za kifedha.
6. Motisha kwa Watoa taarifa: Pamoja na sheria za kuwalinda watoa taarifa, serikali inapaswa kufikiria kuanzisha motisha za kifedha ili kuwahimiza watu binafsi kujitokeza na taarifa kuhusu makosa ya kifedha. Kutoa zawadi kwa kufichua ufisadi kunaweza kuchangia pakubwa katika kufichua ufisadi na kukuza uwajibikaji.
7. Kuimarisha Utawala Bora: Serikali inapaswa kutekeleza viwango vikali vya usimamizi wa shirika kwa taasisi za fedha, ikijumuisha miundo ya bodi ya uwazi, wakurugenzi huru, na mifumo thabiti ya usimamizi. Hii itahakikisha ufanyaji maamuzi unaowajibika na kulinda maslahi ya wanahisa na washikadau.
8. Uwekezaji katika Teknolojia na Dijitali: kukuza maendeleo ya kiteknolojia kunaweza kuimarisha uwazi, ufanisi na uwajibikaji ndani ya sekta ya fedha. Utekelezaji wa majukwaa ya kidijitali ya miamala ya kifedha, mifumo ya kielektroniki ya usimamizi wa hati, na zana za uchanganuzi wa data zinaweza kuratibu michakato, kupunguza makosa ya kibinadamu, na kuwezesha ufuatiliaji na ukaguzi wa ufanisi.
9. Kushirikisha Asasi za Kiraia na Vyombo vya Habari: Kuhimiza ushiriki hai wa mashirika ya kiraia na vyombo vya habari katika ufuatiliaji wa taasisi za fedha kunaweza kuwa kama hakiki yenye nguvu juu ya dhuluma zinazoweza kutokea. Kutoa usaidizi, rasilimali na ulinzi kwa uandishi wa habari za uchunguzi na mipango ya asasi za kiraia kunaweza kufichua maovu na kukuza ufahamu na ushiriki wa umma.
10. Kukuza Uongozi wa Kimaadili na Maendeleo ya Kitaaluma: Kukuza tabia ya kimaadili na taaluma miongoni mwa viongozi wa taasisi za fedha na wafanyakazi ni muhimu. Kuwekeza katika programu za mafunzo na maendeleo ambazo zinasisitiza uadilifu, uwajibikaji, na mwenendo wa kimaadili kunaweza kuunda utamaduni wa utawala unaowajibika na kuhakikisha kwamba watu binafsi katika nyadhifa za mamlaka wanazingatia viwango vya juu zaidi vya maadili na taaluma.
Kwa kumalizia, kutekeleza hatua hizi kumi, Tanzania inaweza kubadilisha hali yake ya kifedha kuwa moja yenye sifa ya uwajibikaji, uwazi na utawala bora. Mabadiliko hayo sio tu yatavutia uwekezaji na kukuza ukuaji wa uchumi bali pia yatawawezesha wananchi, kulinda fedha za umma, na kujenga jamii yenye usawa na ustawi kwa Watanzania wote.
Upvote
1
