SoC03 Utawala bora na Uwajibikaji vinahusiana

Utawala ni istilahi ya zamani ambayo imekuwa ikitumika katika ustaarabu wote wa wanadamu.

neno ‘utawala’ lina maana na matumizi mbalimbali. Walakini, kwa maneno rahisi utawala ni "mchakato wa kufanya maamuzi na mchakato ambao maamuzi yanatekelezwa (au hayatekelezwi).”

Utawala unaweza kumaanisha utawala-wa-shirika, utawala-wa-kimataifa, utawala-wa-kitaifa na utawala-wa-ndani. Katika muktadha wa andiko hili, tutazingatia utawala bora nchini Tanzania.

swali la kujiuliza ni utawala bora ni nini? Utawala bora unaunganishwa na vipengele kama vile kutegemewa, kuepukwa, uwazi ,ushiriki,ushirikishwaji na uwajibikaji katika kuhakikisha na kufikia maendeleo-ya-kijamii na kiuchumi na ustawi katika kila hali. Kimsingi, utawala bora ni muhimu kwa uchumi na maendeleo-ya-kijamii.

Utawala bora unahakikisha kwamba utawala wa sheria unazingatiwa, na utendaji wenye tija wa utumishi-wa-umma umejikita katika taasisi za serikali na muhimu zaidi kwamba utawala bora ni uwanja wa kupima demokrasia katika nchi kama vile Tanzania.

Zaidi ya hayo, utawala bora unahakikisha kwamba ngazi tatu za serikali nchini Tanzania huzalisha mazingira kwa ajili ya masoko ya uendeshaji, umakini wa vyama vya kiraia, huhakikisha viwango bora vya maisha na hutoa usalama kwa jamii na watu binafsi. Ili kutimiza maadili , Utawala bora lazima ufanye kazi kwa misingi ya dhamira ya dhati na maono yenye msingi wake kujali: huduma, uwazi, Ufanisi, Maadili na Usawa na kuhakikisha haki za binadamu zinatiliwa maanani.

Utawala na uwajibikaji vinahusiana na namna ya utoaji wa huduma kwa watu. Unajibu wasiwasi wa watu na mchakato wa jinsi serikali inavyoendesha mfumo wake na kutekeleza sera zake. Katika nyakati za kisasa, uwajibikaji sasa ni mchakato muhimu katika utawala wa umma. Kuna mwelekeo unaoongezeka katika utawala bora na uwajibikaji katika ulimwengu wa kisasa.

Uwazi na uwajibikaji huwashawishi viongozi wa serikali kufanya kazi kwa maslahi-ya-umma, au katika maslahi ya wapiga kura.
Uwajibikaji ni lahaja ya hali ya kidemokrasia yenye afya kwani ni jukumu la serikali iwaonyeshe wananchi wake mbinu ya jinsi pesa za walipa kodi zinavyotumika.

Uwajibikaji unahusishwa na utekelezaji wa kiuchumi, kisiasa na kiutawala na usimamizi wa mambo ya serikali. Utekelezaji wa mambo haya ni kwamba lazima yaonekane kutekelezwa na raia wa nchi kunufaika.

Uwajibikaji katika ofisi za kisiasa unamaanisha kuwa viongozi waliochaguliwa wa serikali na wa umma wakiwa kazini wanaonekana kuwa waangalifu na kuwajibika kwa maamuzi na matendo yao. Zaidi ya hayo, viongozi wa serikali waliochaguliwa na wenye ofisi za umma wanapaswa waishi katika uadilifu, kutokuwa na ubinafsi na kutoegemea upande wowote ili kuhakikisha usahihi katika huduma.

Uwajibikaji katika huduma-za-umma hujenga imani kwa raia katika suala la kutekeleza taratibu za kiserikali. Ifahamike kuwa uwajibikaji na uwazi umejikita katika mtiririko huru wa habari na uhuruu wa vyombo hivyo.

Kiungo muhimu cha uwajibikaji katika serikali yoyote ni kwamba umma lazima upate habari na ofisi ya umma ijenge imani thabiti kwa umma. Ikumbukwe kwamba upatikanaji wa habari unaweza kuwa wakijadi au kiofisi. Ufikiaji wa kupita ni mahali ambapo umma hupata habari na huweza kukata rufaa katika taasisi za serikali kama suluhu za habari hizo. Ufikiaji unaotumika ni wakati serikali iko chini ya wajibu wa kusambaza habari.

Kwa ufanisi wa utawala bora, haja ya kushiriki habari ni muhimu,hivyo, uwajibikaji ni mgumu kuwepo kama hakutakuwa na upatikanaji wa habari kwa wakati. Ili kufikia uwajibikaji wa maafisa wa umma , ni muhimu kufuata sheria tendaji zilizopo na kutunga sheria zinazoipa mahakama nguvu kuwashtaki maafisa wa umma mafisadi na kuwawajibisha hadharani.
Kero nyingi sasa katika siasa za Tanzania ni suala la ‘uwajibikaji’: Uwajibikaji mara nyingi unazungumziwa nchini Tanzania.

Kuna haja kubwa ya kubadili dhana na mfumo wa uwajibikaji nchini Tanzania. Ni mazoezi gani bora yanapaswa kutumiwa kuchagua pamoja uwajibikaji? Je, tunawezaje kutambua matatizo ya uwajibikaji ili kufuatilia taasisi ambazo zinaweza kuhitaji mifumo ya kuondoa ukosefu wa uwajibikaji katika utawala?

Tunawezaje kuimarisha uhusiano wa kile ambacho serikali inahusika? Je, Watanzania wanafuatiliaje taratibu za uwajibikaji? Mifumo na vidhibiti na miundo ni muhimu katika serikali yoyote, kwa hiyo ni muhimu kuhusisha wananchi katika kutekeleza sera za serikali. Bila kuwa karibu na watu kwa pamoja katika mifumo hii, serikali haina kitu, kwa maana nyingine ni kama hakuna watawala.

Njia mpya iko katika 'mfano wa serikali-yenye-uwazi'. Njia hii ni bora kwa watu kushiriki kwenye mwelekeo katika siasa. Kuna haja ya kubadili utamaduni wa serikali ambayo ingewafanya watu wa Tanzania wajisikie kuwa serikali ndiyo watendaji na muhimu zaidi serikali inafanya kazi kwa ajili ya watu.

Serikali lazima ione ulimwengu machoni pa raia wake. Serikali lazima itie moyo imani kwa watu wake kwa mipango ya ushirikiano na raia wake. Ndani ya dunia-ya-kisasa, gharama ya habari inapungua.

Kwa maana hii, huduma-za-mtandaoni zinaweza kutumika na serikali kuwafahamisha wananchi jinsi inavyoendesha utawala.

Pendekezo ni kuwa uwajibikaji wa serikali uwe unaonyeshwa katika 'uhalisia wa dhati'. Njia hii ina maana ya kuweka data za serikali kwenye mikono ya watu wake kwa wakati sahihi.

Utaratibu huu unaweza kuanzia kwenye serikali-za-mitaa hadi kufikia serikai kuu kwa sababu zimeunganishwa kwa karibu na watu wa chini. Data kutoka serikalini zinaweza kuwaeleza wananchi jinsi serikali inavyoendesha shughuli zake za kifedha na kanuni na taratibu za manunuzi katika kila hatua. Hii itazuia matumizi makubwa ya serikali na kuangalia jinsi miradi ya serikali inavyoendelea.

Masuala nyeti ya serikali kama vile sera basi zinaweza kuhojiwa na umma kwa kutumia zana laini na kupata rejista za serikali mtandaoni.Kwamfano kwa sasa Mradi wa Uwekezaji wa Bandari kati ya Dubai na Tanzania hadi sasa wananchi wote wameujadili na kutaka uwazi na wajibu ufanyike kwa haki.

Lipo hitaji la lazima la elimu kwa umma juu ya haki za binadamu ili kuunda na kukuza ufahamu wa haki za binadamu. Elimu kwa umma ina uwezo wa kuinua ufahamu wa haki za binadamu.

Taarifa za haki za binadamu ni muhimu hasa miongoni mwa
walio katika mazingira magumu na walioachwa nyuma kama vile wanawake, makabila madogo na watu wa chini.

Huenda zaidi ya kusema kuwa umaskini unachochea ukiukwaji wa haki za binadamu. Umaskini ni tatizo la kijamii linalotokana na matatizo ya muda mrefu ya kijamii ambayo mara nyingi yamekuwa kama matokeo ya utawala mbovu.

Ambapo serikali imewatelekeza wananchi wake katika kutokuwepo kwa nyumba, ukosefu wa elimu, ukosefu wa vifaa vya elimu, ukosefu wa ufanisi kwa watoa huduma za afya na ongezeko la ukosefu wa ajira hii nasababishwa na kupuuzwa kwa haki-za-binadamu.