Heri ya Mei Mosi wakuu!
Fikiria hili: Ni wikiendi, upo kijiweni au kwenye banda la kuonesha mpira. Yanga inacheza na Simba, au labda Arsenal ipo uwanjani dhidi ya Man City. Lakini badala ya macho yote kuwa kwenye soka pekee, asilimia kubwa ya vijana wameshikilia simu zao wakichanja 'mikeka' au kusikilizia kwa presha kama treni linafika salama. Hii ni taswira ya kawaida kabisa leo hii.
Lakini kabla hatujahukumu, je, unajua kuwa sekta ya michezo ya kubahatisha (betting) nchini Tanzania iliingiza takriban Shilingi Bilioni 260 kama mapato ya Serikali kwa mwaka wa fedha wa 2024/25? Hili ni ongezeko la mara mbili ndani ya miaka michache tu!
Sekta hii imekua kwa kasi ya ajabu. Lakini swali la kujiuliza ni hili: Je, tunanufaika zaidi kiuchumi au tunatengeneza bomu linalosubiri kulipuka kwenye jamii yetu?
Hebu tuliangalie suala hili kwa mapana:
Hebu tujadili:
Pia soma:Betting yazidi kuineemesha Tanzania
Fikiria hili: Ni wikiendi, upo kijiweni au kwenye banda la kuonesha mpira. Yanga inacheza na Simba, au labda Arsenal ipo uwanjani dhidi ya Man City. Lakini badala ya macho yote kuwa kwenye soka pekee, asilimia kubwa ya vijana wameshikilia simu zao wakichanja 'mikeka' au kusikilizia kwa presha kama treni linafika salama. Hii ni taswira ya kawaida kabisa leo hii.
Lakini kabla hatujahukumu, je, unajua kuwa sekta ya michezo ya kubahatisha (betting) nchini Tanzania iliingiza takriban Shilingi Bilioni 260 kama mapato ya Serikali kwa mwaka wa fedha wa 2024/25? Hili ni ongezeko la mara mbili ndani ya miaka michache tu!
Sekta hii imekua kwa kasi ya ajabu. Lakini swali la kujiuliza ni hili: Je, tunanufaika zaidi kiuchumi au tunatengeneza bomu linalosubiri kulipuka kwenye jamii yetu?
Hebu tuliangalie suala hili kwa mapana:
1. Uzuri Wake: Neema ya Kiuchumi
Tukiweka hisia pembeni, ni wazi kuwa michezo ya kubahatisha inayodhibitiwa kisheria ina mchango mkubwa sana kwenye uchumi wetu.- Mapato ya Serikali: Kodi inayokusanywa na Bodi ya Michezo ya Kubahatisha (GBT) inasaidia katika miradi mbalimbali ya maendeleo. Zaidi ya hayo, asilimia 5 ya mapato haya huelekezwa kwenye Baraza la Michezo la Taifa (BMT) kusaidia maendeleo ya michezo na ukarabati wa viwanja.
- Ajira kwa Vijana: Sekta hii imetoa ajira za moja kwa moja kwa zaidi ya Watanzania 30,000. Kuanzia mawakala wa maduka ya kubeti mitaani hadi wataalamu wa mifumo ya TEHAMA.
- Burudani: Kwa watu wanaocheza kwa kistaarabu na kiasi (responsible gambling), kubeti huongeza msisimko na burudani wakati wa kutazama michezo bila kuathiri vipato vyao vya msingi.
2. Changamoto za Kijamii
Pamoja na kodi zote hizo, kuna gharama kubwa ambayo jamii inaingia—gharama ambayo haipimwi kwa shilingi na senti.- Uteja (Addiction): Sio siri, humu humu JF tumesoma nyuzi nyingi za vijana wakilalamika jinsi walivyoshindwa kuacha kubeti. Mtu anaanza kwa kuweka buku, akishinda anapata tamaa, akiliwa anataka kurudisha hela yake. Mwisho wa siku anajikuta kwenye mzunguko usiokata.
- Kufilisika na Madeni: Kile kilichoanza kama burudani kimegeuka kuwa kilio kwa wengi. Wapo wafanyakazi waliochezea mishahara yao, vijana walioliwa ada za chuo, na watu waliochukua "mikopo kandamizi" ili tu wapate mtaji wa kubeti. Hii inasababisha msongo mkubwa wa mawazo na hata migogoro kwenye ndoa na familia.
3. Hali Tete Pale Mambo Yanapokwenda Mrama
Hapa ndipo serikali inapaswa kukaza buti sana. Lengo sio kuwanyanyapaa au kuwalaumu waathirika wa kubeti, bali ni kuziba mianya inayoleta maafa:- Watoto na Wanafunzi Kubeti: Uwepo wa mashine za kubeti mitaani (maarufu kama madubwi) umepelekea hata watoto wa shule za msingi na sekondari kuanza kucheza kamari wakiwa bado wadogo. Hili ni janga la kizazi kijacho.
- Utakatishaji Fedha na Ulaghai: Bila usimamizi mkali, makampuni yasiyo na leseni au watu wenye nia mbaya wanaweza kutumia mifumo ya kubeti kutakatisha fedha haramu au kuwalaghai wananchi.
Nini Tufanye?
Ili kuweka usawa, hatuhitaji kufuta sekta hii, bali tunahitaji mifumo thabiti ya udhibiti inayomlinda mlaji.- Mfano wa Kenya: Majirani zetu wamepitisha Sheria mpya ya Kudhibiti Kamari (Gambling Control Act 2025/26) ambayo imekuja na mambo makubwa. Pamoja na kuzuia matangazo ya kubeti kwenye TV muda ambao watoto wapo macho, wamependekeza asilimia fulani ya kiasi anachoweka mchezaji (stake) iende moja kwa moja kwenye Bima ya Afya (SHIF) na mfuko wa kujiwekea akiba. Hii inaokoa jamii.
- Mfano wa Uingereza (UK Gambling Commission): Uingereza wana sheria kali sana za kumlinda mteja (Consumer Protection). Mtu akionekana anabeti kiasi kikubwa cha pesa mfululizo, kampuni inalazimishwa kumuuliza chanzo cha mapato na hata kumzuia kucheza ili kumlinda asifilisike. Pia, faini zao kwa makampuni yanayovunja sheria ni kubwa kiasi cha kufilisi kampuni yenyewe.
- Mnaweza kuongeza nchi nyingine za mfano...
Hebu tujadili:
- Je, Tanzania inaweza kupata usawa kati ya kukusanya kodi kubwa kwenye betting na wakati huo huo kulinda afya ya akili na uchumi wa vijana wetu?
- Je, tuige mfano wa Kenya wa kubana matangazo na kuweka makato ya lazima kwa ajili ya bima ya afya kwenye kila mkeka?
- Kama mdau, nini ushauri wako kwa Bodi ya Michezo ya Kubahatisha (GBT) ili kudhibiti watoto wasishiriki michezo hii?
Pia soma:Betting yazidi kuineemesha Tanzania