Kijana wa Ifoza
JF-Expert Member
- Oct 31, 2025
- 1,180
- 2,302
Habari za wakati huu Wakuu,
Kuna usemi maarufu sana unaozunguka mtandaoni unaosema: "Religion was invented when the first con man met the first fool" (Dini ilivumbuliwa pale tapeli wa kwanza alipokutana na mjinga wa kwanza). Mara nyingi msemo huu unanasibishwa na mwandishi Mark Twain, lakini ukweli wa kihistoria unaonyesha asili yake ni ya mwanafalsafa wa Kifaransa, Voltaire, mnamo mwaka 1736 alipoandika: "Nabii wa kwanza alikuwa ni mlaghai wa kwanza aliyekutana na mjinga."
Msemo huu ni mzito, unafikirisha, na umekuwa ukirushwa sana na watu wasioamini uwepo wa Mungu (Atheists) au wanaopinga mifumo ya dini (Antitheists). Nimeona niwaletee mada hii hapa jukwaani tuiangalie kwa macho mawili ya kifalsafa na kisaikolojia: Je, usemi huu una ukweli wowote, au ni chuki tu dhidi ya imani?
Hapa kuna mitazamo miwili mikuu ya jinsi dini ilivyoanza:
1. Upande Unaounga Mkono Msemo: Dini kama Chombo cha Udanganyifu na Udhibiti (The "Con Man" View)
Wanaounga mkono hoja hii wanadai kwamba dini haikutoka mbinguni, bali ni mfumo uliotengenezwa na binadamu wajanja kwa malengo matatu makuu:
Wanasayansi wa mabadiliko ya viumbe (Evolutionary Biologists) na wataalamu wa saikolojia wanasema usemi wa Voltaire una kasoro kubwa. Wanadai dini haikugunduliwa na "tapeli", bali ilizaliwa yenyewe kutokana na jinsi ubongo wa mwanadamu ulivyochemka kiungozi (Evolutionary Psychology):
Nikijaribu kutafakari kwa kina mitazamo hii miwili, mimi binafsi mwelekeo wangu unaangukia zaidi kwenye ule upande wa kwanza—kwamba kuna mchezo mkubwa wa kitapeli na kimkakati uliojificha nyuma ya mifumo mingi ya kidini.
Hata hivyo, kabla sijaenda mbali, napenda kuweka angalizo moja muhimu sana la kifalsafa: Kuamini kuwa dini zilianzishwa au zinatumiwa na binadamu wajanja kama chombo cha kitapeli, ni jambo tofauti kabisa na kukataa uwepo wa Mungu. Mtu unaweza kuamini kuwa kuna Chanzo Kikuu cha Uumbaji (Mungu), lakini ukakataa katakata mifumo, taasisi, na mafundisho ya dini yaliyotengenezwa na binadamu ili kudhibiti wengine.
Nikitazama kwa jicho la kitaalamu la Stadi za Kiafrika (African Studies), ukweli mchungu ni kwamba ubeberu wa kidini uliharibu mifumo yetu ya asili ya kiroho. Dini za kimila za Kiafrika (African Traditional Religions) zilipigwa marufuku kwa makusudi, zikapewa majina ya kashfa kama "upagani," "ushirikina," au "uchawi" ili tu kutengeneza mazingira ya Mwafrika kujidharau na kukumbatia dini za wageni.
Lakini tukiweka ushabiki pembeni na kufanya uchambuzi wa kiakademia, hakuna utofauti mkubwa wa kimfumo (structural structural similarities) kati ya dini hizi zilizoletwa na meli au farasi, na zile dini za mababu zetu. Tofauti iliyopo ni ya kijiografia na kiutamaduni tu, mfano:
Mbali na ukandamizaji huu wa kiutamaduni, dini hizi za kuja zimekuwa chanzo cha umwagaji damu mkubwa tangu karne zilizopita pale zilipolazimishwa kwa nguvu ili kutimiza ajenda za kisiasa:
Wakuu, mna mtazamo gani katika hili? Je, dini zetu hizi ni matokeo ya utapeli wa kihistoria uliokomaa, au ni hitaji la lazima la kijamii na kisaikolojia ambacho binadamu hawezi kuishi bila hilo?
Nawasilisha jukwaani kwenu kwa mjadala makini na wa kistaarabu.
Kuna usemi maarufu sana unaozunguka mtandaoni unaosema: "Religion was invented when the first con man met the first fool" (Dini ilivumbuliwa pale tapeli wa kwanza alipokutana na mjinga wa kwanza). Mara nyingi msemo huu unanasibishwa na mwandishi Mark Twain, lakini ukweli wa kihistoria unaonyesha asili yake ni ya mwanafalsafa wa Kifaransa, Voltaire, mnamo mwaka 1736 alipoandika: "Nabii wa kwanza alikuwa ni mlaghai wa kwanza aliyekutana na mjinga."
Msemo huu ni mzito, unafikirisha, na umekuwa ukirushwa sana na watu wasioamini uwepo wa Mungu (Atheists) au wanaopinga mifumo ya dini (Antitheists). Nimeona niwaletee mada hii hapa jukwaani tuiangalie kwa macho mawili ya kifalsafa na kisaikolojia: Je, usemi huu una ukweli wowote, au ni chuki tu dhidi ya imani?
Hapa kuna mitazamo miwili mikuu ya jinsi dini ilivyoanza:
1. Upande Unaounga Mkono Msemo: Dini kama Chombo cha Udanganyifu na Udhibiti (The "Con Man" View)
Wanaounga mkono hoja hii wanadai kwamba dini haikutoka mbinguni, bali ni mfumo uliotengenezwa na binadamu wajanja kwa malengo matatu makuu:
- Kutafuta Nguvu na Mamlaka: Katika historia yote, wafalme na viongozi walitumia "haki ya kimungu" (Divine Right) kuhalalisha utawala wao. Ukimpinga mfalme, unakuwa umempinga Mungu. Hii ilisaidia kuwatawala watu kirahisi bila wao kuasi.
- Biashara na Unyonyaji wa Kiuchumi: Kuanzia uuzaji wa "vyeti vya kusamehewa dhambi" (Indulgences) huko Ulaya miaka ya nyuma, hadi kufikia baadhi ya manabii na mitume wa kisasa wanaouza maji ya baraka, mafuta, au kudai waumini "wapande mbegu" ili wapate miujiza huku viongozi hao wakiishi maisha ya kifahari na waumini wakizama kwenye umaskini.
- Kuhalalisha Ukoloni na Ubeberu: Hata hapa kwetu Afrika, tunajua jinsi dini ilivyotumika kama nusu-kaputi (anesthesia) ya kuwatuliza babu zetu wakati ardhi na rasilimali zao zikichukuliwa. Jomo Kenyatta aliwahi kusema: "Wazungu walipokuja, walikuwa na Biblia na sisi tulikuwa na ardhi. Wakatuambia tufunge macho tusali. Tulipofumbua macho, wao walikuwa na ardhi, na sisi tulikuwa na Biblia."
Wanasayansi wa mabadiliko ya viumbe (Evolutionary Biologists) na wataalamu wa saikolojia wanasema usemi wa Voltaire una kasoro kubwa. Wanadai dini haikugunduliwa na "tapeli", bali ilizaliwa yenyewe kutokana na jinsi ubongo wa mwanadamu ulivyochemka kiungozi (Evolutionary Psychology):
- Kutafuta Majibu ya Visivyojulikana: Binadamu wa kale hakuwa na sayansi. Alipoona radi, njaa, au kifo, ubongo wake ulitafuta sababu. Njia rahisi ilikuwa ni kuamini kuna "nguvu kubwa ya siri" inayofanya hivyo. Hili ni hitaji la kisaikolojia la kutaka usalama.
- Ushirikiano wa Kijamii (Social Cohesion): Kabla ya kuwepo kwa sheria na polisi, dini ilisaidia kuunganisha makabila makubwa ya watu wasiomanyana. Kuamini kuwa kuna "Mungu anayeona kila kitu" kuliwazuia watu kuibiana au kuuawa, na kuliwafanya washirikiane kujenga jamii.
- Tiba ya Kisaikolojia (Existential Salve): Maisha yana matatizo, magonjwa, na mwisho wake ni kifo. Dini inampa mwanadamu matumaini kuwa kuna maisha baada ya kifo na kwamba mateso yake ya sasa yana maana. Hili si ujinga, bali ni ngao ya kisaikolojia dhidi ya msongo wa mawazo na hofu ya kifo.
Nikijaribu kutafakari kwa kina mitazamo hii miwili, mimi binafsi mwelekeo wangu unaangukia zaidi kwenye ule upande wa kwanza—kwamba kuna mchezo mkubwa wa kitapeli na kimkakati uliojificha nyuma ya mifumo mingi ya kidini.
Hata hivyo, kabla sijaenda mbali, napenda kuweka angalizo moja muhimu sana la kifalsafa: Kuamini kuwa dini zilianzishwa au zinatumiwa na binadamu wajanja kama chombo cha kitapeli, ni jambo tofauti kabisa na kukataa uwepo wa Mungu. Mtu unaweza kuamini kuwa kuna Chanzo Kikuu cha Uumbaji (Mungu), lakini ukakataa katakata mifumo, taasisi, na mafundisho ya dini yaliyotengenezwa na binadamu ili kudhibiti wengine.
Nikitazama kwa jicho la kitaalamu la Stadi za Kiafrika (African Studies), ukweli mchungu ni kwamba ubeberu wa kidini uliharibu mifumo yetu ya asili ya kiroho. Dini za kimila za Kiafrika (African Traditional Religions) zilipigwa marufuku kwa makusudi, zikapewa majina ya kashfa kama "upagani," "ushirikina," au "uchawi" ili tu kutengeneza mazingira ya Mwafrika kujidharau na kukumbatia dini za wageni.
Lakini tukiweka ushabiki pembeni na kufanya uchambuzi wa kiakademia, hakuna utofauti mkubwa wa kimfumo (structural structural similarities) kati ya dini hizi zilizoletwa na meli au farasi, na zile dini za mababu zetu. Tofauti iliyopo ni ya kijiografia na kiutamaduni tu, mfano:
- Mahali pa Kuabudia: Dini hizi za kuja zilitujengea mifumo ya kisasa ya majengo—Makanisa na Misikiti—kama maeneo matakatifu. Wakati huo huo, mababu zetu walitumia mazingira ya asili yaliyotengenezwa na Muumba mwenyewe, kama chini ya Mibuyu mikubwa, miamba, au misitu minene (sacred groves). Kiini ni kilekile: kutenga mahali maalumu pa kukutana na Nguvu Kuu.
- Mfumo wa Waombezi (Intercession): Hapa ndipo penye ulinganifu mkubwa zaidi wa kifalsafa unaofafanuliwa na wanazuoni wa Kiafrika kama Prof. John S. Mbiti. Katika Ukristo, waumini wanaomba kupitia kwa "Watakatifu" au Malaika waliotangulia. Katika Uislamu, kuna dhana ya kutumia daraja na maombezi ya Mtume Muhammad (SAW). Mababu zetu walifanya kitu kilekile: walitumia Wazee waliotangulia mbele za haki (Ancestors/The Living-Dead).
Mbali na ukandamizaji huu wa kiutamaduni, dini hizi za kuja zimekuwa chanzo cha umwagaji damu mkubwa tangu karne zilizopita pale zilipolazimishwa kwa nguvu ili kutimiza ajenda za kisiasa:
- Upande wa Ukristo wa Kale: Historia inaonyesha jinsi ambavyo dini hii ilivyotumika kinyume na misingi ya amani na upendo inayohubiriwa. Mfano mzuri ni utawala wa Kaisari Charlemagne (Karolo Mkuu) wa Dola ya Kirumi katika karne ya 8, ambapo makabila ya Wasaxons walilazimishwa kubatizwa kwa nguvu, na wale waliokataa walichinjwa kinyama (Massacre of Verden). Vilevile, matukio kama Vita vya Msalaba (Crusades) na Mahakama za Kidini (Inquisition) yaligharimu maisha ya mamilioni ya watu waliouawa kikatili kwa jina la kulinda au kueneza imani.
- Upande wa Uislamu wa Kale: Kadhalika, katika historia ya upanuzi wa falme za Kiislamu (Early Islamic Conquests), dini ilitumika kama bendera ya kisiasa na kijeshi ya kupanua himaya. Ingawa kulikuwa na mifumo ya kodi (Jizya) kwa wasio Waislamu waliokubali kutii utawala chini ya makubaliano, wale waliopinga vikali mamlaka hiyo au makabila yaliyochukuliwa kama washirikina (pagans) mara nyingi walikabiliwa na vita vya upanga na kuuawa kwa kukataa kusujudu au kukubali mfumo huo mpya wa kidini na kisiasa.
Wakuu, mna mtazamo gani katika hili? Je, dini zetu hizi ni matokeo ya utapeli wa kihistoria uliokomaa, au ni hitaji la lazima la kijamii na kisaikolojia ambacho binadamu hawezi kuishi bila hilo?
Nawasilisha jukwaani kwenu kwa mjadala makini na wa kistaarabu.
