Faida na Hasara endapo muundo wa Serikali utabadilika (ZNZ Vs TNG)

[Mhaya]

WanaJF, tuweke kwanza hisia za kisiasa pembeni, tuangalie hili suala kwa jicho la uchumi, utawala, matumizi ya Serikali, ulinzi, rasilimali na mustakabali wa Taifa.

Kimsingi kuna mifumo miwili ambayo inaweza kujadiliwa:

1. Zanzibar kuwa sehemu ya Tanzania kama mkoa

Hapa tungekuwa na Serikali moja ya Tanzania, Bunge moja, Katiba moja na mfumo mmoja wa kitaifa. Zanzibar ingekuwa sehemu ya kiutawala kama mikoa mingine, huku mamlaka yote ya Serikali kuu yakitumika kwa Tanzania nzima.

Faida zake:

• Serikali moja inaweza kupunguza gharama za urudufu wa taasisi.
• Mfumo mmoja wa kodi na sera za kiuchumi ungeweza kurahisisha biashara na uwekezaji.
• Hakungekuwa na Serikali mbili zinazofanya kazi zinazofanana.
• Ulinzi na usalama vingekuwa chini ya mfumo mmoja wa kitaifa.
• Sera za miundombinu, elimu, afya na uchumi zingepangwa kwa mtazamo wa Taifa moja.
• Diplomasia na uwakilishi wa kimataifa ungekuwa wa Serikali moja.

Hasara zake:

• Zanzibar ingepoteza kiwango kikubwa cha mamlaka ya kujitawala.
• Sera zote zingepangwa chini ya Serikali kuu, jambo ambalo linaweza kutokidhi mahitaji maalumu ya Zanzibar.
• Kuna hatari ya wananchi wa Zanzibar kuona utambulisho wao wa kisiasa unapungua.
• Mamlaka mengi yangekuwa centralized.
• Masuala maalumu ya visiwa yangehitaji mfumo maalumu ndani ya Serikali kuu.

2. Tanganyika na Zanzibar kuwa na Serikali zao, Tanzania ikiwa Serikali ya Muungano

Huu ungekuwa mfumo wa Shirikisho, ambapo tungekuwa na:

Serikali ya Tanganyika

Serikali ya Zanzibar

Serikali ya Tanzania ya Muungano

Kila Serikali ya upande ingeshughulikia mambo yake yasiyo ya Muungano, wakati Serikali ya Muungano ingeshughulikia mambo yaliyokubaliwa kuwa ya pamoja.

Kwa mfano:

Serikali ya Tanganyika

• Afya
• Elimu
• Kilimo
• Ardhi
• Serikali za mitaa
• Miundombinu ya Tanganyika
• Kodi za Tanganyika
• Rasilimali za Tanganyika
• Mambo mengine yasiyo ya Muungano

Serikali ya Zanzibar

Itaendelea kusimamia mambo yake ya ndani kama inavyofanya kwa kiasi kikubwa sasa.

Serikali ya Muungano

Ishughulikie mambo ya pamoja kama:

• Ulinzi na usalama wa Taifa
• Diplomasia
• Uraia
• Sarafu/sera ya fedha
• Mambo ya msingi ya Muungano
• Masuala mengine ambayo pande zote zitakubaliana kuyaweka chini ya Serikali ya Muungano.

Kiuchumi, mfumo huu una maana gani?

Faida kubwa ni kwamba Tanganyika nayo ingekuwa na Serikali inayowajibika moja kwa moja kwa uchumi wake, badala ya mambo yote ya ndani ya Tanzania Bara kuonekana kama mambo ya Tanzania kwa ujumla.

Mapato yanaweza kugawanywa kwa mfumo kama:

Mapato ya Tanganyika → Serikali ya Tanganyika

Mapato ya Zanzibar → Serikali ya Zanzibar

Mapato ya Muungano → Serikali ya Muungano

Lakini lazima kuwe na formula ya wazi ya kuchangia gharama za Serikali ya Muungano.

Hapo ndipo swali muhimu linapoanza:

«Tanganyika itachangia kiasi gani? Zanzibar itachangia kiasi gani? Na Serikali ya Muungano itatumia fedha hizo kwenye mambo gani?»

Hili likiachwa bila formula ya wazi, tutakuwa tumehamisha tu tatizo kutoka sehemu moja kwenda nyingine.

Je, mfumo huu utakuwa ghali zaidi?

Ndiyo, mwanzoni kuna uwezekano mkubwa wa gharama kuongezeka.

Kwa nini?

Kwa sababu kutakuwa na:

• Serikali ya Tanganyika
• Serikali ya Zanzibar
• Serikali ya Muungano

Kutakuwa na taasisi ambazo zitahitaji kuanzishwa au kugawanywa.

Lakini swali si tu:

«"Itagharimu kiasi gani?"»

Swali jingine ni:

«"Tutapata accountability na efficiency kiasi gani kutokana na gharama hiyo?"»

Kwa sababu Serikali ikiwa karibu na watu, wananchi wanaweza kujua moja kwa moja nani wa kumuwajibisha kuhusu afya, elimu, maji, kilimo, barabara na uchumi wa Tanganyika.


Upande wa ulinzi

Hapa si lazima kuwe na majeshi mawili tofauti.

Inawezekana kuwa na:

Jeshi moja la Taifa chini ya Serikali ya Muungano.

Hivyo:

• JWTZ → Muungano
• Diplomasia → Muungano
• Ulinzi wa mipaka → Muungano
• Intelligence ya Taifa → Muungano

Wakati mambo ya ndani yanaweza kuwa chini ya Serikali husika kwa mujibu wa Katiba.

Hii ingewezesha kuwa na autonomy ndani bila kupoteza nguvu ya pamoja ya Taifa.


Upande wa matumizi ya Serikali

Hapa ndipo wakosoaji wa mfumo wa Serikali tatu watakuwa na hoja kubwa.

Serikali mbili za upande + Serikali ya Muungano zinaweza kuongeza:

• Mishahara ya viongozi
• Majengo
• Wizara
• Taasisi
• Bunge/Baraza
• Watumishi
• Gharama za uendeshaji.

Lakini upande mwingine unaweza kusema:

Gharama ya taasisi si lazima iwe hasara ikiwa taasisi hiyo inaleta uwajibikaji, ufanisi na usimamizi bora wa rasilimali.

Kwa hiyo tunahitaji kufanya cost-benefit analysis, sio kuangalia idadi ya Serikali pekee.



Rasilimali

Hili ndilo eneo ambalo Katiba mpya ingelazimika kuwa very clear.

Tungehitaji kujua:

• Rasilimali za Tanganyika ni zipi?
• Rasilimali za Zanzibar ni zipi?
• Rasilimali za Muungano ni zipi?
• Mapato yake yanakwenda kwa nani?
• Ni nani anayetoa leseni?
• Ni nani anayekusanya kodi?
• Ni nani anayesimamia mafuta, gesi, madini, bandari na ardhi?
• Serikali ya Muungano inapata mapato kutoka wapi?

Hakuna nafasi ya ambiguity hapa.


Soko la ndani

Hata kama Tanganyika na Zanzibar zitakuwa na Serikali zao, haimaanishi lazima kuwe na mipaka ya kiuchumi.

Tunaweza kuwa na:

Common market

Free movement of people

Free movement of goods

Free movement of capital

Common currency

Hii inaweza kuruhusu kila upande kuwa na Serikali yake lakini bado kuwa na uchumi unaounganishwa.


Sasa turudi kwenye hoja ya msingi

Kwa sasa kuna jambo ambalo Watanganyika wanapaswa kulitafakari kwa kina:

Zanzibar ina Serikali yake, Bunge lake/Baraza la Wawakilishi, Katiba yake na taasisi zake za ndani.

Lakini Tanganyika haina Serikali yake kama mshirika wa Muungano.

Matokeo yake ni kwamba mambo mengi ya Tanganyika yanawakilishwa kupitia Serikali ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania.

Hapo ndipo swali linapokuja:

«Kama Muungano uliundwa na Tanganyika na Zanzibar, kwa nini mmoja wa washirika ana taasisi zake za ndani huku mwingine akitumia taasisi za Muungano kusimamia mambo yake ya ndani?»

Na hili ndilo swali ambalo, kwa maoni yangu, linapaswa kuwa kiini cha mjadala.

Si lazima mtu aanze kwa kusema "Muungano uvunjwe."

Tuanze na swali rahisi:

«"Je, muundo wa sasa unatoa usawa wa kutosha kwa washirika wawili wa Muungano?"»

Kama jibu ni ndiyo, tueleze kwa hoja.

Kama jibu ni hapana, basi swali linalofuata ni:

«"Tunarekebishaje mfumo bila kuharibu mambo mazuri yaliyopatikana kupitia Muungano?"»

Hapo ndipo mjadala wa maana unaanzia.

WanaJF, kwa mtazamo wenu, kati ya mfumo wa Serikali moja na mfumo wa Serikali ya Tanganyika + Serikali ya Zanzibar + Serikali ya Muungano, ni upi una nafasi kubwa zaidi ya kulinda maslahi ya vizazi vijavyo? Na kwa nini?

 

[Rayns]

Mjadala saafi kabisa huu 💯

 

[Yoda]

Hembu chambua tukiwa na muungano kama wa Uingereza ambapo hakutakuwa na sheria ya lazima Wazanzibar kuwa makamu au Rais wa katika serikali ya muungano, vyama vya siasa havitalazimishwa kuwa na wanachama wa pande zote mbili na Wazanzibar hawatateuliwa katika mambo yanayohusu Tanganyika mfano kuwa RC, DC, RPC n.k

 

[AI BRAINFULL]

Unapotoa maelezo toa na mifano ya nchi ambazo zina mifumo hiyo ili tuone izo faida na hasara uko zipo au mnatutisha tu

 

[boomgate]

Huu muungano kiukweli una mambo mengi

 

[Mhaya]

Unapotoa maelezo toa na mifano ya nchi ambazo zina mifumo hiyo ili tuone izo faida na hasara uko zipo au mnatutisha tu

Sio lazima kila mfumo tuige, sisi tunaunda mifumo yetu kwa mujibu wa mahitaji yetu... usiogope kuwa wa kwanza kuanzisha mfumo, mifumo hii yote haikutokea tu, bali zipo nchi zilizounda na kutumia... mfano mfumo wa Serikali ya India, India hawana raia, au ujerumani. Wao wanamifumo yao tofauti, na sisi tukiwa na wetu

Kama tunapendekeza mfumo fulani, ni lazima tuonyeshe umefanya kazi wapi, umeleta faida zipi na umeleta changamoto zipi. Tusibaki kwenye “tukifanya hivi itakuwa hivi” bila mifano.

Kwa mfano, mfumo wa Uingereza una kitu kinachoitwa devolution. Scotland, Wales na Northern Ireland zina mabunge na serikali zao na zinaamua mambo mengi ya ndani kama afya, elimu, kilimo, baadhi ya kodi, mipango miji na hata polisi/justice kwa Scotland. Wakati mambo kama ulinzi, foreign affairs, uraia na currency yanabaki Westminster.

Lakini kuna caveat muhimu: UK si federation kamili kama tunavyopendekeza kwa Tanganyika na Zanzibar. Kisheria, Westminster bado ina mamlaka ya mwisho juu ya devolved institutions.

Kuna mifano mingine iliyo karibu zaidi na hoja yetu.

Canada, kwa mfano, ina Serikali ya Federal pamoja na Serikali za Provinces. Serikali ya Federal inasimamia mambo ya kitaifa kama defence, foreign affairs, currency na criminal law, wakati provinces zinasimamia mambo kama health, education na public lands.

Hapo tunaona faida moja kubwa: unaweza kuwa na nchi moja yenye Serikali ya pamoja, lakini sehemu zake zikawa na mamlaka makubwa ya kusimamia mambo yao wenyewe.

Kwa hiyo tukisema:

Tanganyika → Serikali ya Tanganyika

Zanzibar → Serikali ya Zanzibar

Tanzania → Serikali ya Muungano

hatuanzii kwenye hewa. Kuna mifumo duniani ambayo inagawa mamlaka kati ya Serikali ya kitaifa na Serikali za constituent units.

Lakini pia tusifiche hasara.

Mfumo wa aina hii unaweza kuleta:

• gharama kubwa za Serikali;
• migongano ya mamlaka;
• mjadala wa nani anamiliki au kukusanya kodi fulani;
• mgongano kuhusu rasilimali;
• bureaucracy iliyoongezeka;
• na wakati mwingine mvutano wa kisiasa kati ya Serikali ya Muungano na Serikali za upande.

Hata UK yenyewe ina changamoto za namna hii. Mipaka kati ya reserved na devolved powers imekuwa ikibadilika na wakati mwingine kuna migogoro kuhusu mamlaka gani ni ya Westminster na yapi ni ya devolved governments.

Kwa hiyo hakuna anayesema mfumo huu ni perfect.

Hoja yangu ni kwamba tuchague mfumo kwa kuangalia evidence, si hofu.

Tunaweza hata kufanya comparison:

UK → devolution

Canada → federation

Australia → federation

Germany → federation

Halafu tuangalie kwenye kila mfumo:

1. Serikali zinagharimu kiasi gani?
2. Kodi zinagawanywaje?
3. Rasilimali zinasimamiwaje?
4. Ulinzi unakaa wapi?
5. Afya na elimu ziko chini ya nani?
6. Polisi wako chini ya nani?
7. Nani anateua viongozi wa maeneo?
8. Kuna migogoro gani ya mamlaka?
9. Wananchi wanapata accountability zaidi?
10. Mfumo huo umeongeza au umepunguza ufanisi?

Kwa mfano wa UK, Scotland ina mamlaka ya sheria kwenye afya, elimu, policing, justice, local government na maeneo mengine, huku defence, national security, foreign affairs, currency na immigration zikiwa reserved kwa Westminster.

Kwa hiyo kama tunataka kujadili Tanganyika na Zanzibar, badala ya kusema tu “tufanye kama UK”, bora tuchukue vipande vinavyofanya kazi kutoka mifumo mbalimbali, tuangalie hasara zake, halafu tujiulize:

Ni mfumo gani unaweza kuipa Tanganyika Serikali yake, kuipa Zanzibar Serikali yake, lakini bado ukahifadhi soko moja, uraia mmoja, sarafu moja, ulinzi mmoja na Serikali moja ya Muungano kwa mambo ya pamoja?

Hapo ndipo mjadala unakuwa wa kisera.

Sio kutishana. Ni kulinganisha mifumo, gharama, faida, hasara na matokeo yake halafu kuamua mfumo unaotufaa sisi.

 

[Mhaya]

Hembu chambua tukiwa na muungano kama wa Uingereza ambapo hakutakuwa na sheria ya lazima Wazanzibar kuwa makamu au Rais wa katika serikali ya muungano, vyama vya siasa havitalazimishwa kuwa na wanachama wa pande zote mbili na Wazanzibar hawatateuliwa katika mambo yanayohusu Tanganyika mfano kuwa RC, DC, RPC n.k

Hoja yako ina mantiki, na kwa kweli hapo ndipo tungeweza kupata Muungano wenye usawa zaidi kuliko huu wa sasa.

Tukichukua mfumo unaofanana na Uingereza, basi tungekuwa na Tanganyika yenye Serikali yake na Zanzibar yenye Serikali yake, huku kukiwa na Serikali ya Muungano inayoshughulikia mambo machache yaliyokubaliwa kuwa ya pamoja.

Muhimu zaidi, hakungekuwa na ulazima wa kusema kwa Katiba kwamba Rais lazima awe Mzanzibar au Mtanganyika, wala Makamu wa Rais lazima atoke upande fulani. Nafasi hizo zingekuwa za raia yeyote anayepata ridhaa ya kisiasa kupitia uchaguzi. Hilo lingefanya uraia wa Tanzania kuwa msingi wa uongozi wa Muungano, badala ya mgawanyo wa nafasi kwa misingi ya asili ya mtu.

Vivyo hivyo, chama cha siasa hakipaswi kulazimishwa kikatiba kuwa na wanachama Tanganyika na Zanzibar. Chama kingekuwa huru kujenga nguvu yake upande wowote. Kama chama kina nguvu Tanganyika pekee, kinaweza kuongoza Serikali ya Tanganyika; kama kina nguvu Zanzibar pekee, kinaweza kuongoza Zanzibar; na kama kinaungwa mkono pande zote, kinaweza kushindania Serikali ya Muungano.

Hapo ndipo tungeweza kupata ushindani wa kisiasa wa kweli.

Lakini kuna jambo moja muhimu zaidi: mambo ya ndani ya Tanganyika yaachwe ya Tanganyika, na mambo ya ndani ya Zanzibar yaachwe ya Zanzibar.

Kwa mfano, kama RC, DC, RPC au nafasi nyingine za kiutawala ni sehemu ya Serikali ya Tanganyika, basi uteuzi wake ufanywe na Serikali ya Tanganyika. Vivyo hivyo, Zanzibar ijisimamie kwa mambo yake yasiyo ya Muungano.

Hii si kusema Mzanzibari hana haki Tanzania Bara. Anaweza kuishi, kufanya biashara, kufanya kazi na kushiriki katika shughuli za kitaifa kwa mujibu wa sheria. Lakini tofauti ni kwamba hakuna sababu ya Serikali ya Muungano kuingilia moja kwa moja uendeshaji wa mambo ambayo kikatiba yamepewa Serikali ya Tanganyika.

Uingereza yenyewe ina mfumo wa kutenganisha devolved matters na reserved matters: Scotland, Wales na Northern Ireland zina mamlaka katika maeneo yao, wakati mambo kama defence na foreign affairs yanabaki kwenye Serikali ya UK.

Kwa hiyo Tanzania inaweza kuwa na mfumo unaofanana kimantiki:

Tanganyika → Serikali ya Tanganyika

Zanzibar → Serikali ya Zanzibar

Tanzania → Serikali ya Muungano

Serikali ya Muungano ibaki na mambo kama:

• Ulinzi wa Taifa
• Diplomasia
• Uraia
• Sarafu na sera kuu ya fedha
• Mambo yaliyowekwa wazi kuwa ya Muungano
• Masuala mengine machache ambayo pande zote zimekubaliana.

Halafu Tanganyika iwe na mamlaka yake kwenye mambo yake ya ndani, na Zanzibar vivyo hivyo.

Faida kubwa ya mfumo huu ni kwamba hatuwezi tena kuwa na hali ambayo Zanzibar ina Serikali yake, Bunge lake na Katiba yake, wakati Tanganyika kama mshirika wa pili haina Serikali yake ya kushughulikia mambo yake.

Na pia hauhitaji kumfanya Mzanzibari kuwa "mgeni" Tanganyika wala Mtanganyika kuwa "mgeni" Zanzibar. Tunabaki kuwa na uraia mmoja wa Tanzania, soko moja, sarafu moja, ulinzi mmoja na taifa moja, lakini kila upande unapata mamlaka ya kusimamia mambo yake.

Kwa kifupi, ningesema:

Tusijenge Muungano unaolazimisha usawa wa vyeo; tujenge Muungano unaohakikisha usawa wa mamlaka.

Kwa sababu tatizo kubwa si kama Rais ni Mtanganyika au Mzanzibari.

Tatizo kubwa ni kwamba mmoja ana Serikali yake ya ndani, mwingine hana.

Hilo ndilo swali ambalo Watanganyika wanapaswa kulijadili kwa uzito.