Consigliere
Platinum Member
- Sep 9, 2010
- 12,901
- 27,423
Naiagalia submission ya Tundu Lissu na majibu ya upande wa Jamhuri, hasa maelezo ya Principal State Attorney Nassoro Katuga, kuna jambo moja linajitokeza wazi: Katuga katika baadhi ya hoja amekuja karibu sana na msingi ambao Lissu ameuweka, lakini badala ya kujkubali moja kwa moja udhaifu unaotokana na charge sheet, amejaribu kuuelezea kwa tafsiri ya kisheria.
Kwanza, hoja ya msingi kuhusu overt act ni muhimu. Katika misingi ya sheria ya uhaini iliyojadiliwa katika kesi hii, upande wa Jamhuri haukukanusha kwamba kuna mambo matatu yanayopaswa kuzigatiwa: allegiance kwa Jamhuri ya Muungano, nia ya kutenda kosa la uhaini, na nia hiyo kuonyeshwa kupitia publication au overt act. Mahakama enyewe ilirekodi kwamba vipengele hivyo ndivyo vilivyokuwa vinajadiliwa na kwamba upande wa mashtaka haukupinga msingi huo kwa ujumla.
Ndipo hoja ya Lissu inapopata uzito: ikiwa overt act ni sehemu ya lazima ya kuonyesha kwamba nia ya kutenda uhaini ilidhihirishwa, swali linakuwa ni kitendo gani mahsusi kilichofanywa na mshtakiwa ambacho kinatimiza hicho kipengele?
Lissu amekuwa akisema kwamba maneno pekee, bila kitendo cha wazi kinachodhihirisha utekelezaji wa nia ya uhaini, haawezi yenyewe kuwa overt act katika mazingira ya shtaka hili. Hii ndiyo maana amerejea maamuzi ya Grey Likungu Mattaka na Hatibu Gandhi. Kwa mujibu wa hoja yake, maneno yanapaswa kuonyesha au kuhusishwa na kitendo cha uhaini; si kila kauli kali au nia inayotamkwa kwa maneno inaweza moja kwa moja kuwa overt act.
Hapa ndipo hoja ya charge sheet inapokuwa muhimu zaidi.
Lussu ameeonyesha kwamba baahi ya maneno muhimu yaliyokuwa katika maelezo ya awali yameondolewa katika charge sheet. Ripoti ya tarehe 28 September 2026 inaeleza kwamba Lissu alihoji kuondolewa kwa maneno aliyodai kuwa ni muhimu katika kuelewa muktadha wa kauli zake.
Kwa mtazamo huu, badala ya Jamhuri kukubali kwamba kuondoa maneno hayo kumebadilisha au kupunguza maudhui ya kitendo kinachodaiwa, Katuga ameeleza kwamba Jamhuri ilifanya marekebisho hayo ili chaji sheet iwe wazi na iweze kuendana na ushahidi, akirejea Section 135 ya Criminal Procedure Act.
Hata hivyo, hapa ndipo hoja nyingine yenye uzito inapoibuka.
Hoja ya “public” dhidi ya “any person” au “group of persons”
Katuga amekiri wazi kwamba Section 39(2)(d) inatumia maneno “any person”, wakati charge sheet imetumia maneno “to instigate the public.” Hoja ya Jamhuri ni kwamba matumizi ya neno public yalilenga kufanya charge sheet iwe wazi na kuendana na ushahidi, na kwamba kwa tasiri ya Penal Code, public inaweza kujumuisha mtu mmoja, kundi la watu au watu wanaotumia eneo fulani.
Lakini hapa ndipo hoja ya Lissu inaweza kuuliza swali la msingi zaidi:
Ni nani hasa aliyedaiwa kuchochewa?
Ikiwa sheria inatumia “any person” au inatambua “a group of persons”, basi charge sheet inapaswa kumweka mshtakiwa katika nafasi ya kujua kwa usahihi ni mtu gani au kundi gani linalodaiwa kuwa lililengwa na uchochezi huo.
Kwa sababu katika kesi ya jinai, si suala la kusema tu kwamba public kwa maana pana inaweza kumaanisha watu wengi. Swali la kisheria ni kama maelezo ya shtaka yanamtambulisha mshtakiwa kwa kiwango kinachotosha kujua kitendo mahsusi anachotakiwa kujibu na namna kinavyounda kosa aliloshtakiwa nalo.
Hapo ndipo hoja ya “public” inaweza kuwa na tatizo ikiwa inatumika kama dhana pana sana badala ya kutaja watu au kundi linalodaiwa kulengwa.
Kwa lugha rahisi: huwezi kuishia kusema “aliichochea public” bila kueleza, kwa mazingira ya shtaka husika, ni watu gani au kundi gani lililochochewa na ni kitendo gani mahsusi walichochochewa kufanya.
Hii ni muhimu kwa sababu sheria ya jinai inahitaji kosa na particulars zake zitambulike kwa usahihi kiasi kwamba mshtakiwa aweze kujua anachotakiwa kujibu.
Je, Katuga amejenga au amedhoofisha hoja ya Jamhuri?
Hapa ndipo submission ya Katuga inakuwa ya kuvutia.
Kwa upande mmoja, anajaribu kuokoa charge sheet kwa kusema kwamba public inaweza kuchumuisha any person au a group of people. Kwa upande mwingine, maelezo hayo yanaibua swali ambalo Jamhuri yenyewe inabidi ilijibu:
Ni mtu gani? Ni kundi gani? Na ni kitendo gani walichochochewa kufanya ambacho kinatimiza kosa linalodaiwa?
Kwama jibu ni kwamba public ni pana kiasi kwamba inaweza kumaanisha mtu yeyote, kudi lolote au watu wote waliokuwepo au walioweza kusikia kauli, basi hoja ya specificity inakuwa muhimu zaidi. Mahakama haiwezi kuamua kosa la jionai kwa dhana isiyo na mipaka; inapaswa kuangalia kosa mahsusi lililoainishwa katika sheria na particulars mahsusi zilizoletwa dhidi ya mshtakiwa.
Hapo ndipo mjadala unarudi kwenye ushahidi
Basda ya hoja hizi za kisheria, kinachobaki ni swali la ushahidi: je, Jamhuri imeonyesha kwa ushahidi wa kutosha kwamba Lissu alikuwa na nia inayotakiwa kisheria, na kwamba nia hiyo ilidhihirishwa kwa publication au overt act inayokidhi kosa aliloshtakiwa nalo?
Lissu amejenga hoja kwamba ushahidi uliotolewa haujaonyesha overt act hiyo, na kwamba sehemu kubwa ya ushahidi kuhhusu kauli zake ilitegemea ushahidi wa mashahidi ambao hawakuwapo wakati wa tukio kwenyewe. Katika submissions zake, alisisitiza pia kwamba PW17 ndiye shahidi pekee kati ya mashahidi 17 aliyekuwepo kwenye mkutano husika, huku wengine wakitoa ushahidi kuhusu walichosikia au walichoona baadaye.
Lakini hapa pia kuna tahadhari muhimu: Mahakama tayari iliamua tarehe 21 Agosti 2026 kwamba Jamhuri imeanzisha “case to answer.” Mahakama ilisisitiza kwamba katika hatua hiyo haikuwa inatathmini kwa kina uzito au uaminifu wa ushahidi wa mashahidi, bali kama ushahidi uliowasilishwa uliunganisha mshtakiwa na kosa lililo katika charge sheet.
Kwa hiyo, kusema kwamba “kesi ya uhaini imekufa kabisa” kungekuwa ni hitimisho la mapema. Hoja yenye nguvu zaidi ni hii:
Submission ya Jamhuri imeonyesha kwamba kuna maeneo ambayo pande zote mbili zinakubaliana kuhusu msingi wa kisheria wa kosa ikiwemo umuhimu wa intent na manifestation kupitia publication au overt act. Mzozo mkubwa sasa ni kama maneno yaliyodaiwa, charge sheet ilivyoandikwa, na ushahidi uliotolewa vinaweza kisheria kutimiza vipengele hivyo.
Na hapo ndipo hoja ya Lissu kuhusu kuondolewa kwa maneno, matumizi ya “public,” kutokutajwa kwa walengwa mahsusi, na kutokuwepo kwa overt act iliyoainishwa inapokuwa muhimu sana.
Kwa kumalizia, naweza niksena haya;:
“Katika kujaribu kuitetea charge sheet, Katuga amefungua milango ya maswali yale yale ambayo Lissu amekuwa akiyaleta, ni kitendo gani mahsusi kilichounda overt act, ni nani hasa aliyedaiwa kuchochewa, na kama matumizi ya neno ‘public’ yanaweza kuchukua nafasi ya particulars mahsusi zinazohitajika katika shtaka la jinai. Kwa hiyo, badala ya kuondoa hoja ya Lissu, submission ya Jamhuri imeifanya hoja hiyo ionekane kwa uwazi zaidi.”
Kwa aina ye kesi, na namna ushahidi wake unavyopaswa kuwa, hapa ni kama ameiua kesi.
Hilo halikuwa jambo pekee, ila ni ambalo nimechagua kuliongelea. Huenda nikaja na lingine.
Kwanza, hoja ya msingi kuhusu overt act ni muhimu. Katika misingi ya sheria ya uhaini iliyojadiliwa katika kesi hii, upande wa Jamhuri haukukanusha kwamba kuna mambo matatu yanayopaswa kuzigatiwa: allegiance kwa Jamhuri ya Muungano, nia ya kutenda kosa la uhaini, na nia hiyo kuonyeshwa kupitia publication au overt act. Mahakama enyewe ilirekodi kwamba vipengele hivyo ndivyo vilivyokuwa vinajadiliwa na kwamba upande wa mashtaka haukupinga msingi huo kwa ujumla.
Ndipo hoja ya Lissu inapopata uzito: ikiwa overt act ni sehemu ya lazima ya kuonyesha kwamba nia ya kutenda uhaini ilidhihirishwa, swali linakuwa ni kitendo gani mahsusi kilichofanywa na mshtakiwa ambacho kinatimiza hicho kipengele?
Lissu amekuwa akisema kwamba maneno pekee, bila kitendo cha wazi kinachodhihirisha utekelezaji wa nia ya uhaini, haawezi yenyewe kuwa overt act katika mazingira ya shtaka hili. Hii ndiyo maana amerejea maamuzi ya Grey Likungu Mattaka na Hatibu Gandhi. Kwa mujibu wa hoja yake, maneno yanapaswa kuonyesha au kuhusishwa na kitendo cha uhaini; si kila kauli kali au nia inayotamkwa kwa maneno inaweza moja kwa moja kuwa overt act.
Hapa ndipo hoja ya charge sheet inapokuwa muhimu zaidi.
Lussu ameeonyesha kwamba baahi ya maneno muhimu yaliyokuwa katika maelezo ya awali yameondolewa katika charge sheet. Ripoti ya tarehe 28 September 2026 inaeleza kwamba Lissu alihoji kuondolewa kwa maneno aliyodai kuwa ni muhimu katika kuelewa muktadha wa kauli zake.
Kwa mtazamo huu, badala ya Jamhuri kukubali kwamba kuondoa maneno hayo kumebadilisha au kupunguza maudhui ya kitendo kinachodaiwa, Katuga ameeleza kwamba Jamhuri ilifanya marekebisho hayo ili chaji sheet iwe wazi na iweze kuendana na ushahidi, akirejea Section 135 ya Criminal Procedure Act.
Hata hivyo, hapa ndipo hoja nyingine yenye uzito inapoibuka.
Hoja ya “public” dhidi ya “any person” au “group of persons”
Katuga amekiri wazi kwamba Section 39(2)(d) inatumia maneno “any person”, wakati charge sheet imetumia maneno “to instigate the public.” Hoja ya Jamhuri ni kwamba matumizi ya neno public yalilenga kufanya charge sheet iwe wazi na kuendana na ushahidi, na kwamba kwa tasiri ya Penal Code, public inaweza kujumuisha mtu mmoja, kundi la watu au watu wanaotumia eneo fulani.
Lakini hapa ndipo hoja ya Lissu inaweza kuuliza swali la msingi zaidi:
Ni nani hasa aliyedaiwa kuchochewa?
Ikiwa sheria inatumia “any person” au inatambua “a group of persons”, basi charge sheet inapaswa kumweka mshtakiwa katika nafasi ya kujua kwa usahihi ni mtu gani au kundi gani linalodaiwa kuwa lililengwa na uchochezi huo.
Kwa sababu katika kesi ya jinai, si suala la kusema tu kwamba public kwa maana pana inaweza kumaanisha watu wengi. Swali la kisheria ni kama maelezo ya shtaka yanamtambulisha mshtakiwa kwa kiwango kinachotosha kujua kitendo mahsusi anachotakiwa kujibu na namna kinavyounda kosa aliloshtakiwa nalo.
Hapo ndipo hoja ya “public” inaweza kuwa na tatizo ikiwa inatumika kama dhana pana sana badala ya kutaja watu au kundi linalodaiwa kulengwa.
Kwa lugha rahisi: huwezi kuishia kusema “aliichochea public” bila kueleza, kwa mazingira ya shtaka husika, ni watu gani au kundi gani lililochochewa na ni kitendo gani mahsusi walichochochewa kufanya.
Hii ni muhimu kwa sababu sheria ya jinai inahitaji kosa na particulars zake zitambulike kwa usahihi kiasi kwamba mshtakiwa aweze kujua anachotakiwa kujibu.
Je, Katuga amejenga au amedhoofisha hoja ya Jamhuri?
Hapa ndipo submission ya Katuga inakuwa ya kuvutia.
Kwa upande mmoja, anajaribu kuokoa charge sheet kwa kusema kwamba public inaweza kuchumuisha any person au a group of people. Kwa upande mwingine, maelezo hayo yanaibua swali ambalo Jamhuri yenyewe inabidi ilijibu:
Ni mtu gani? Ni kundi gani? Na ni kitendo gani walichochochewa kufanya ambacho kinatimiza kosa linalodaiwa?
Kwama jibu ni kwamba public ni pana kiasi kwamba inaweza kumaanisha mtu yeyote, kudi lolote au watu wote waliokuwepo au walioweza kusikia kauli, basi hoja ya specificity inakuwa muhimu zaidi. Mahakama haiwezi kuamua kosa la jionai kwa dhana isiyo na mipaka; inapaswa kuangalia kosa mahsusi lililoainishwa katika sheria na particulars mahsusi zilizoletwa dhidi ya mshtakiwa.
Hapo ndipo mjadala unarudi kwenye ushahidi
Basda ya hoja hizi za kisheria, kinachobaki ni swali la ushahidi: je, Jamhuri imeonyesha kwa ushahidi wa kutosha kwamba Lissu alikuwa na nia inayotakiwa kisheria, na kwamba nia hiyo ilidhihirishwa kwa publication au overt act inayokidhi kosa aliloshtakiwa nalo?
Lissu amejenga hoja kwamba ushahidi uliotolewa haujaonyesha overt act hiyo, na kwamba sehemu kubwa ya ushahidi kuhhusu kauli zake ilitegemea ushahidi wa mashahidi ambao hawakuwapo wakati wa tukio kwenyewe. Katika submissions zake, alisisitiza pia kwamba PW17 ndiye shahidi pekee kati ya mashahidi 17 aliyekuwepo kwenye mkutano husika, huku wengine wakitoa ushahidi kuhusu walichosikia au walichoona baadaye.
Lakini hapa pia kuna tahadhari muhimu: Mahakama tayari iliamua tarehe 21 Agosti 2026 kwamba Jamhuri imeanzisha “case to answer.” Mahakama ilisisitiza kwamba katika hatua hiyo haikuwa inatathmini kwa kina uzito au uaminifu wa ushahidi wa mashahidi, bali kama ushahidi uliowasilishwa uliunganisha mshtakiwa na kosa lililo katika charge sheet.
Kwa hiyo, kusema kwamba “kesi ya uhaini imekufa kabisa” kungekuwa ni hitimisho la mapema. Hoja yenye nguvu zaidi ni hii:
Submission ya Jamhuri imeonyesha kwamba kuna maeneo ambayo pande zote mbili zinakubaliana kuhusu msingi wa kisheria wa kosa ikiwemo umuhimu wa intent na manifestation kupitia publication au overt act. Mzozo mkubwa sasa ni kama maneno yaliyodaiwa, charge sheet ilivyoandikwa, na ushahidi uliotolewa vinaweza kisheria kutimiza vipengele hivyo.
Na hapo ndipo hoja ya Lissu kuhusu kuondolewa kwa maneno, matumizi ya “public,” kutokutajwa kwa walengwa mahsusi, na kutokuwepo kwa overt act iliyoainishwa inapokuwa muhimu sana.
Kwa kumalizia, naweza niksena haya;:
“Katika kujaribu kuitetea charge sheet, Katuga amefungua milango ya maswali yale yale ambayo Lissu amekuwa akiyaleta, ni kitendo gani mahsusi kilichounda overt act, ni nani hasa aliyedaiwa kuchochewa, na kama matumizi ya neno ‘public’ yanaweza kuchukua nafasi ya particulars mahsusi zinazohitajika katika shtaka la jinai. Kwa hiyo, badala ya kuondoa hoja ya Lissu, submission ya Jamhuri imeifanya hoja hiyo ionekane kwa uwazi zaidi.”
Kwa aina ye kesi, na namna ushahidi wake unavyopaswa kuwa, hapa ni kama ameiua kesi.
Hilo halikuwa jambo pekee, ila ni ambalo nimechagua kuliongelea. Huenda nikaja na lingine.