w0rM
Member
- May 3, 2011
- 99
- 243
Mwalimu wangu wa uchumi wa sekondari, Bwana Mguruta, alikuwa bingwa wa kufanya mawazo magumu yaonekane kuwa ya kawaida na ya binafsi. Masomo mawili aliyofundisha yameendelea kuniongoza miaka yote hii – na kwa njia isiyotarajiwa, bado yana uhusiano mkubwa na kazi yangu ya sasa kwenye masuala ya kodi.
La kwanza lilikuwa ni hadithi. Alituambia kuhusu mzee mjanja aitwaye Pharos, ambaye alikuwa na kazi ya kuvusha watu katika eneo jembamba la Mto Nile. Pharos hakuwa na bei maalum. Karavani iliyojaa hariri na dhahabu ikifika, angesema, “Hii ni sarafu kumi za fedha.” Mkulima masikini aliyekuwa na mbuzi na gunia la tende akija, angeomba sarafu moja ya shaba tu. Na alipoulizwa kwa nini, Pharos angebinua mabega na kusema tu, “Natoza kulingana na mzigo.”
Funzo la pili lilikuwa la vitendo zaidi: “Kama kweli umeelewa jambo,” Bwana Mguruta alituambia, “unapaswa kuwa na uwezo wa kulieleza kwa mtoto wa miaka mitano.”
Leo, nataka kuheshimu masomo hayo mawili. Maana hivi karibuni kumetokea jambo kwenye sheria za kodi ambalo, japokuwa linaonekana la kitaalamu kwa juu juu, lina athari za kina na zenye kuumiza kuhusu namna biashara zinavyoendeshwa – na namna sheria inavyotafsiri haki, mantiki, na uhalisia. Ni muhimu kwamba hili lijadiliwe nje ya maneno ya kisheria na tafsiri za kimahakama – kwa uelewa wa dhati, kama vile mtu anavyomweleza mtoto mdogo.
Tuzungumzie uamuzi wa hivi karibuni wa Mahakama ya Rufaa kuhusu Vodacom Tanzania PLC na Mamlaka ya Mapato Tanzania (TRA). Kiini cha kesi kilikuwa swali moja: Je, kampuni inaweza kutakiwa kulipa kodi ya zuio juu ya riba ambayo haijalipwa – kwa sababu tu imeandikishwa kama deni kwenye kumbukumbu za mahesabu?
Mahakama ilisema ndiyo. Fikiria hilo. Hakuna fedha zilizohama. Hakuna mkopeshaji aliyepokea chochote (angalau si kwa wakati ambao TRA ilifanya tathmini yake). Hata hivyo, Vodacom ilionekana kuwa na jukumu la kulipa kodi ya zuio kwa TRA kwa msingi wa kutambua riba kwenye vitabu vyake – si kwa kulipa halisi kwa mkopeshaji.
Katika ngazi ya chini, Bodi ya Rufaa ya Mapato na Mahakama ya Rufaa ya Mapato zote ziliamua kwa upande wa Vodacom. Walitafsiri kifungu cha 82(1) cha Sheria ya Kodi ya Mapato moja kwa moja: kodi ya zuio inalipwa pale riba inapotolewa. Siyo pale inaporekodiwa. Siyo pale inapodaiwa. Bali ni pale inapotolewa halisi. Hii ilikuwa na mantiki. Kwa sababu, jina lenyewe “kodi ya zuio” linamaanisha kwamba ni kodi inayokatwa kutoka kwenye malipo yanayofanyika – si malipo yanayotarajiwa baadaye.
Lakini Mahakama ya Rufaa ilichukua mtazamo tofauti. Haikujikita kwenye kifungu cha 82 pekee. Badala yake, iliegemea kifungu cha 3 cha Sheria hiyo – kifungu cha tafsiri – ambacho kinafafanua neno “malipo” kwa upana. Kwa mujibu wa tafsiri hiyo, malipo yanajumuisha si tu uhamisho wa pesa, bali pia uundwaji wa mali kwa jina la mtu mwingine, kupungua kwa deni, au kutambuliwa kwa thamani.
Tafsiri hii ni sahihi kwenye muktadha wa uhasibu wa kodi ya mapato. Chini ya vifungu vya 21 na 23 vya Sheria hiyo, makampuni yanatakiwa kutumia mfumo wa kutambua mapato kwa mujibu wa muda (accrual basis). Hii ina maana wanaripoti mapato pale yanapopatikana, na gharama pale zinapojitokeza, bila kujali kama fedha zimehama au la. Kanuni hiyo – inayotokana na Misingi ya Kawaida ya Uhasibu (GAAPs) – ni sahihi kwa kupima faida na kuhesabu kodi ya mapato ya kampuni.
Lakini kodi ya zuio si kodi ya kampuni kwa upande wa wakala wa zuio. Si kodi ya mapato. Ni njia ya ukusanyaji – ambayo inambadilisha mlipaji kuwa wakala wa mamlaka ya kodi. Unapokuwa wakala wa kodi ya zuio, hulipi kodi kwa niaba yako. Unakata sehemu ya malipo ya mtu mwingine na kuiwasilisha serikalini kwa niaba yake.
Tofauti hii ni muhimu. Maana wajibu wa kisheria wa wakala wa zuio hautakiwi kujengwa juu ya maandiko ya kihasibu – bali juu ya miamala halisi ya kiuchumi. Juu ya fedha zilizohama kwa kweli.
Kumlazimisha wakala wa zuio kulipa kodi kwa misingi ya accruals ni kuchanganya kati ya kuwa mlipakodi na kuwa wakala wa ukusanyaji.
Inaunda hali ambayo biashara inatarajiwa kuwasilisha kodi kwa ajili ya malipo ambayo hayajafanyika – na huenda hayatowahi kufanyika. Na hali hiyo inaleta maswali ya msingi: Ikiwa kiasi kilichorekodiwa kitaondolewa baadaye, ni nani atarejeshewa kodi? Wakala? Au mkopeshaji ambaye hakupokea chochote? Vipi kama muamala huo utayeyuka tu kadri muda unavyopita?
Msimamo wa Mahakama unaweza kutetewa kitaalamu kwa kuzingatia maandishi ya sasa ya sheria, lakini umepuuza asili ya kipekee ya kisheria na kibiashara ya kodi ya zuio. Umeipanua nafasi ya uwakala kuwa kitu cha kubahatisha na chenye hatari. Umelifungua lango la kutoza kile kinachowezekana kutokea, badala ya kile kilichotokea kweli.
Na hivyo basi, tupo sasa katika dunia mpya ya ajabu – dunia ambayo unaweza kuambiwa ukate na uwakilishe kodi hata kama hakuna malipo yaliyofanyika. Dunia ambayo, kwa kutumia maneno ya Bwana Mguruta, mamlaka ya kodi sasa inaruhusiwa “kutoza hata pale ambapo barabara haina mzigo wowote.” Gari la kubebea mizigo ni tupu. Lakini kwa sababu vitabu vyako vya mahesabu vinaonesha kuwa huenda siku moja litatumika kubeba mizigo, unapaswa kulipa tozo mapema. Thamani inaweza kuwa ya kubuni. Lakini kodi ni halisi.
Uamuzi huu hauhusu Vodacom peke yake. Ni alama ya onyo kwa kampuni zote zinazojihusisha na miamala inayohitaji zuio – hasa pale ambapo kuna tofauti ya muda kati ya wakati gharama inarekodiwa na wakati malipo halisi yanapofanyika. Na pia ni kumbusho kwamba tafsiri za kisheria, kama hazitazingatiwa kwa umakini, zinaweza kuibua wajibu usioendana na mantiki ya kibiashara.
Ndiyo maana naamini kuna haja ya haraka ya kufanya marekebisho. Hususan, kifungu cha 3 cha Sheria ya Kodi ya Mapato – kinapaswa kurekebishwa ili kuweka wazi kwamba katika muktadha wa kodi ya zuio, “malipo” yanamaanisha utoaji halisi wa fedha. Si accruals. Si maandiko ya kihasibu. Bali ni malipo halisi, yanayoshikika.
Marekebisho haya madogo yangerejesha mshikamano ndani ya sheria. Yangeheshimu nafasi ya wakala wa kodi ya zuio. Na yangehakikisha kuwa biashara zinalipia matukio halisi – si nadharia tu.
By Francis Temba_
Group Head of Tax, Telecom Industry – April 2025
La kwanza lilikuwa ni hadithi. Alituambia kuhusu mzee mjanja aitwaye Pharos, ambaye alikuwa na kazi ya kuvusha watu katika eneo jembamba la Mto Nile. Pharos hakuwa na bei maalum. Karavani iliyojaa hariri na dhahabu ikifika, angesema, “Hii ni sarafu kumi za fedha.” Mkulima masikini aliyekuwa na mbuzi na gunia la tende akija, angeomba sarafu moja ya shaba tu. Na alipoulizwa kwa nini, Pharos angebinua mabega na kusema tu, “Natoza kulingana na mzigo.”
Funzo la pili lilikuwa la vitendo zaidi: “Kama kweli umeelewa jambo,” Bwana Mguruta alituambia, “unapaswa kuwa na uwezo wa kulieleza kwa mtoto wa miaka mitano.”
Leo, nataka kuheshimu masomo hayo mawili. Maana hivi karibuni kumetokea jambo kwenye sheria za kodi ambalo, japokuwa linaonekana la kitaalamu kwa juu juu, lina athari za kina na zenye kuumiza kuhusu namna biashara zinavyoendeshwa – na namna sheria inavyotafsiri haki, mantiki, na uhalisia. Ni muhimu kwamba hili lijadiliwe nje ya maneno ya kisheria na tafsiri za kimahakama – kwa uelewa wa dhati, kama vile mtu anavyomweleza mtoto mdogo.
Tuzungumzie uamuzi wa hivi karibuni wa Mahakama ya Rufaa kuhusu Vodacom Tanzania PLC na Mamlaka ya Mapato Tanzania (TRA). Kiini cha kesi kilikuwa swali moja: Je, kampuni inaweza kutakiwa kulipa kodi ya zuio juu ya riba ambayo haijalipwa – kwa sababu tu imeandikishwa kama deni kwenye kumbukumbu za mahesabu?
Mahakama ilisema ndiyo. Fikiria hilo. Hakuna fedha zilizohama. Hakuna mkopeshaji aliyepokea chochote (angalau si kwa wakati ambao TRA ilifanya tathmini yake). Hata hivyo, Vodacom ilionekana kuwa na jukumu la kulipa kodi ya zuio kwa TRA kwa msingi wa kutambua riba kwenye vitabu vyake – si kwa kulipa halisi kwa mkopeshaji.
Katika ngazi ya chini, Bodi ya Rufaa ya Mapato na Mahakama ya Rufaa ya Mapato zote ziliamua kwa upande wa Vodacom. Walitafsiri kifungu cha 82(1) cha Sheria ya Kodi ya Mapato moja kwa moja: kodi ya zuio inalipwa pale riba inapotolewa. Siyo pale inaporekodiwa. Siyo pale inapodaiwa. Bali ni pale inapotolewa halisi. Hii ilikuwa na mantiki. Kwa sababu, jina lenyewe “kodi ya zuio” linamaanisha kwamba ni kodi inayokatwa kutoka kwenye malipo yanayofanyika – si malipo yanayotarajiwa baadaye.
Lakini Mahakama ya Rufaa ilichukua mtazamo tofauti. Haikujikita kwenye kifungu cha 82 pekee. Badala yake, iliegemea kifungu cha 3 cha Sheria hiyo – kifungu cha tafsiri – ambacho kinafafanua neno “malipo” kwa upana. Kwa mujibu wa tafsiri hiyo, malipo yanajumuisha si tu uhamisho wa pesa, bali pia uundwaji wa mali kwa jina la mtu mwingine, kupungua kwa deni, au kutambuliwa kwa thamani.
Tafsiri hii ni sahihi kwenye muktadha wa uhasibu wa kodi ya mapato. Chini ya vifungu vya 21 na 23 vya Sheria hiyo, makampuni yanatakiwa kutumia mfumo wa kutambua mapato kwa mujibu wa muda (accrual basis). Hii ina maana wanaripoti mapato pale yanapopatikana, na gharama pale zinapojitokeza, bila kujali kama fedha zimehama au la. Kanuni hiyo – inayotokana na Misingi ya Kawaida ya Uhasibu (GAAPs) – ni sahihi kwa kupima faida na kuhesabu kodi ya mapato ya kampuni.
Lakini kodi ya zuio si kodi ya kampuni kwa upande wa wakala wa zuio. Si kodi ya mapato. Ni njia ya ukusanyaji – ambayo inambadilisha mlipaji kuwa wakala wa mamlaka ya kodi. Unapokuwa wakala wa kodi ya zuio, hulipi kodi kwa niaba yako. Unakata sehemu ya malipo ya mtu mwingine na kuiwasilisha serikalini kwa niaba yake.
Tofauti hii ni muhimu. Maana wajibu wa kisheria wa wakala wa zuio hautakiwi kujengwa juu ya maandiko ya kihasibu – bali juu ya miamala halisi ya kiuchumi. Juu ya fedha zilizohama kwa kweli.
Kumlazimisha wakala wa zuio kulipa kodi kwa misingi ya accruals ni kuchanganya kati ya kuwa mlipakodi na kuwa wakala wa ukusanyaji.
Inaunda hali ambayo biashara inatarajiwa kuwasilisha kodi kwa ajili ya malipo ambayo hayajafanyika – na huenda hayatowahi kufanyika. Na hali hiyo inaleta maswali ya msingi: Ikiwa kiasi kilichorekodiwa kitaondolewa baadaye, ni nani atarejeshewa kodi? Wakala? Au mkopeshaji ambaye hakupokea chochote? Vipi kama muamala huo utayeyuka tu kadri muda unavyopita?
Msimamo wa Mahakama unaweza kutetewa kitaalamu kwa kuzingatia maandishi ya sasa ya sheria, lakini umepuuza asili ya kipekee ya kisheria na kibiashara ya kodi ya zuio. Umeipanua nafasi ya uwakala kuwa kitu cha kubahatisha na chenye hatari. Umelifungua lango la kutoza kile kinachowezekana kutokea, badala ya kile kilichotokea kweli.
Na hivyo basi, tupo sasa katika dunia mpya ya ajabu – dunia ambayo unaweza kuambiwa ukate na uwakilishe kodi hata kama hakuna malipo yaliyofanyika. Dunia ambayo, kwa kutumia maneno ya Bwana Mguruta, mamlaka ya kodi sasa inaruhusiwa “kutoza hata pale ambapo barabara haina mzigo wowote.” Gari la kubebea mizigo ni tupu. Lakini kwa sababu vitabu vyako vya mahesabu vinaonesha kuwa huenda siku moja litatumika kubeba mizigo, unapaswa kulipa tozo mapema. Thamani inaweza kuwa ya kubuni. Lakini kodi ni halisi.
Uamuzi huu hauhusu Vodacom peke yake. Ni alama ya onyo kwa kampuni zote zinazojihusisha na miamala inayohitaji zuio – hasa pale ambapo kuna tofauti ya muda kati ya wakati gharama inarekodiwa na wakati malipo halisi yanapofanyika. Na pia ni kumbusho kwamba tafsiri za kisheria, kama hazitazingatiwa kwa umakini, zinaweza kuibua wajibu usioendana na mantiki ya kibiashara.
Ndiyo maana naamini kuna haja ya haraka ya kufanya marekebisho. Hususan, kifungu cha 3 cha Sheria ya Kodi ya Mapato – kinapaswa kurekebishwa ili kuweka wazi kwamba katika muktadha wa kodi ya zuio, “malipo” yanamaanisha utoaji halisi wa fedha. Si accruals. Si maandiko ya kihasibu. Bali ni malipo halisi, yanayoshikika.
Marekebisho haya madogo yangerejesha mshikamano ndani ya sheria. Yangeheshimu nafasi ya wakala wa kodi ya zuio. Na yangehakikisha kuwa biashara zinalipia matukio halisi – si nadharia tu.
By Francis Temba_
Group Head of Tax, Telecom Industry – April 2025