Je, utapeli na wizi ni kipimo cha akili? au jamii yetu imeanza kuchanganya ujanja na ukosefu wa uadilifu?

Je, utapeli na wizi ni kipimo cha akili? au jamii yetu imeanza kuchanganya ujanja na ukosefu wa uadilifu?

Bikra unayo

JF-Expert Member
Joined
Mar 24, 2026
Posts
638
Reaction score
2,312
Habari za muda huu wana-JF.

Kuna tukio lililowahi kunitokea ambalo mpaka leo linanifanya niitafakari namna tunavyopima akili za watu katika jamii yetu.
Kipindi cha awamu ya tano, wakati nikiwa mwanachuo mkoani Dar es Salaam, nilikuwa na rafiki yangu ambaye alinieleza kuhusu fursa ya kununua ardhi Dodoma. Niliona kuna nafasi ya kufanya uwekezaji, nikaiamini fursa hiyo na kuamua kuichangamkia. Nikaenda na kununua ardhi.

Baada ya takribani miaka miwili, eneo hilo likataifishwa na serikali. Ikabidi tufuatilie taratibu za tathmini na fidia kwa ajili ya ardhi iliyokuwa imechukuliwa.

Wakati huo nilikuwa mwaka wangu wa mwisho chuoni. Kwa sababu ya majukumu ya masomo, haikuwa rahisi kwangu kusafiri mara kwa mara kwenda Dodoma kufuatilia kila hatua ya mchakato huo. Nikaamua kumkabidhi rafiki yangu aliyenishirikisha ile fursa jukumu la kunisaidia kufuatilia hayo mambo.
Nilifanya hivyo kwa sababu nilimwamini.

Lakini baadaye nikaanza kujiuliza swali ambalo sikuwahi kufikiria ningelazimika kujiuliza kuhusu mtu niliyemchukulia kama rafiki mwenye nia njema: Kwa nini mtu niliyemwamini anitumie imani yangu kama nafasi ya kunidhulumu?

Nilijiuliza, kwa nini mtu achague kubadili umiliki wa mali ya mwenzake kwa njia ya udanganyifu, badala ya kuheshimu uaminifu aliopewa?

Kilichonishangaza zaidi hakikuwa tu kile nilichokuwa nimepitia, bali pia namna baadhi ya watu walivyoitafsiri hali hiyo nilipowasimulia.
Baadhi yao walijibu;

“Jamaa amekuzidi akili!”

Kauli hiyo ilinifanya nisimame na kutafakari.
Tangu lini kumtapeli mtu kukawa ushahidi wa kuwa na akili nyingi?
Je, mtu akipata mali kwa kumdanganya mwenzake, huyo amethibitisha uwezo wake wa kufikiri, au ameonyesha tu kwamba yuko tayari kuvunja maadili na uaminifu ili kujinufaisha?

Na kama tunamwita mtu aliyemdanganya mwenzake kuwa amemzidi akili, tunamtumia ujumbe gani mtu anayechagua kuwa mwaminifu hata pale ambapo angeweza kutumia mwanya fulani kujinufaisha?

Nafahamu kuwa katika maisha, kuwa mwaminifu hakumaanishi kuwa mzembe. Kuamini watu bila kuchukua tahadhari kunaweza kukuweka kwenye hatari. Tunahitaji pia kuwa makini, kuchunguza taarifa na kulinda mali zetu.
Lakini kuwa makini na watu ni jambo moja; kuanza kuamini kwamba udanganyifu ni alama ya akili ni jambo jingine kabisa.

Hapa ndipo hoja yangu ilipo.
Huenda tatizo la jamii yetu si kwamba watu wote wamekuwa wabaya. Huenda pia kuna namna tunavyotafsiri mafanikio inayoweza kuwafanya baadhi ya watu waone matokeo pekee, bila kujali njia iliyotumika kuyapata.

Mtu akipata pesa, tunaweza kumwita mjanja bila kuuliza amezipataje. Mtu akimshinda mwenzake kwa hila, tunaweza kumsifia kwa sababu tu amefaulu. Na mtu akichagua kutenda kwa uadilifu lakini akapata hasara, wakati mwingine tunaweza kumwona kama hana akili ya maisha.

Hapo tunakuwa tumebadilisha maana ya ujanja, akili na mafanikio.

Kwa mtazamo wangu, akili inapaswa kutusaidia kutambua fursa, kutatua matatizo na kufanya maamuzi yenye manufaa. Haipaswi kuwa kisingizio cha kuhalalisha kumdhulumu mtu mwingine.

Mtu anaweza kuwa na akili kubwa lakini akakosa uadilifu. Na mtu anaweza kuwa mwaminifu bila kuwa mjinga. Hayo ni mambo mawili tofauti ambayo jamii yetu inapaswa kujifunza kuyatenganisha.

MASWALI KWA WANAJAMII FORUM

==Kwa nini katika baadhi ya mazingira, mtu anayemdanganya mwenzake huitwa mjanja au mwenye akili, badala ya kuitwa mtu aliyekosa uadilifu?

==Je, jamii yetu inathamini mafanikio yenyewe kuliko njia zilizotumika kuyapata?

==Mtu akiamua kuwa mwaminifu lakini akapoteza fursa au mali kwa sababu ya kumwamini mwingine, je, hilo linamfanya kuwa mjinga?

Tunawezaje kuwafundisha vijana kuwa na akili ya kibiashara na tahadhari bila kuwafanya waamini kwamba ili kufanikiwa lazima wawe tayari kuwadanganya wengine?

Ningependa kusikia maoni yenu, hasa kutoka kwa watu waliowahi kukutana na hali inayofanana na hii.
Tujadili hoja kwa hoja, si kwa kushambuliana. Lengo si kusema kwamba kila aliyefanikiwa kwa njia tusiyoielewa ni tapeli, bali kujiuliza kwa nini wakati mwingine tunasifia matokeo na kusahau maadili yaliyopaswa kuyaongoza.

Swali langu la mwisho ni hili: Kama kumzidi mtu akili kunamaanisha kutumia udhaifu wake ili kujinufaisha, je, tunajenga jamii yenye watu wenye akili au jamii ambayo watu wake wanajifunza kutokuaminiana?
 
Habari za muda huu wana-JF.


Kuna tukio lililowahi kunitokea ambalo mpaka leo linanifanya niitafakari namna tunavyopima akili za watu katika jamii yetu.
Kipindi cha awamu ya tano, wakati nikiwa mwanachuo mkoani Dar es Salaam, nilikuwa na rafiki yangu ambaye alinieleza kuhusu fursa ya kununua ardhi Dodoma. Niliona kuna nafasi ya kufanya uwekezaji, nikaiamini fursa hiyo na kuamua kuichangamkia. Nikaenda na kununua ardhi.


Baada ya takribani miaka miwili, eneo hilo likataifishwa na serikali. Ikabidi tufuatilie taratibu za tathmini na fidia kwa ajili ya ardhi iliyokuwa imechukuliwa.
Wakati huo nilikuwa mwaka wangu wa mwisho chuoni. Kwa sababu ya majukumu ya masomo, haikuwa rahisi kwangu kusafiri mara kwa mara kwenda Dodoma kufuatilia kila hatua ya mchakato huo. Nikaamua kumkabidhi rafiki yangu aliyenishirikisha ile fursa jukumu la kunisaidia kufuatilia hayo mambo.
Nilifanya hivyo kwa sababu nilimwamini.


Lakini baadaye nikaanza kujiuliza swali ambalo sikuwahi kufikiria ningelazimika kujiuliza kuhusu mtu niliyemchukulia kama rafiki mwenye nia njema: Kwa nini mtu niliyemwamini anitumie imani yangu kama nafasi ya kunidhulumu?
Nilijiuliza, kwa nini mtu achague kubadili umiliki wa mali ya mwenzake kwa njia ya udanganyifu, badala ya kuheshimu uaminifu aliopewa?


Kilichonishangaza zaidi hakikuwa tu kile nilichokuwa nimepitia, bali pia namna baadhi ya watu walivyoitafsiri hali hiyo nilipowasimulia.
Baadhi yao walijibu;

“Jamaa amekuzidi akili!”

Kauli hiyo ilinifanya nisimame na kutafakari.
Tangu lini kumtapeli mtu kukawa ushahidi wa kuwa na akili nyingi?
Je, mtu akipata mali kwa kumdanganya mwenzake, huyo amethibitisha uwezo wake wa kufikiri, au ameonyesha tu kwamba yuko tayari kuvunja maadili na uaminifu ili kujinufaisha?


Na kama tunamwita mtu aliyemdanganya mwenzake kuwa amemzidi akili, tunamtumia ujumbe gani mtu anayechagua kuwa mwaminifu hata pale ambapo angeweza kutumia mwanya fulani kujinufaisha?


Nafahamu kuwa katika maisha, kuwa mwaminifu hakumaanishi kuwa mzembe. Kuamini watu bila kuchukua tahadhari kunaweza kukuweka kwenye hatari. Tunahitaji pia kuwa makini, kuchunguza taarifa na kulinda mali zetu.
Lakini kuwa makini na watu ni jambo moja; kuanza kuamini kwamba udanganyifu ni alama ya akili ni jambo jingine kabisa.


Hapa ndipo hoja yangu ilipo.
Huenda tatizo la jamii yetu si kwamba watu wote wamekuwa wabaya. Huenda pia kuna namna tunavyotafsiri mafanikio inayoweza kuwafanya baadhi ya watu waone matokeo pekee, bila kujali njia iliyotumika kuyapata.


Mtu akipata pesa, tunaweza kumwita mjanja bila kuuliza amezipataje. Mtu akimshinda mwenzake kwa hila, tunaweza kumsifia kwa sababu tu amefaulu. Na mtu akichagua kutenda kwa uadilifu lakini akapata hasara, wakati mwingine tunaweza kumwona kama hana akili ya maisha.


Hapo tunakuwa tumebadilisha maana ya ujanja, akili na mafanikio.


Kwa mtazamo wangu, akili inapaswa kutusaidia kutambua fursa, kutatua matatizo na kufanya maamuzi yenye manufaa. Haipaswi kuwa kisingizio cha kuhalalisha kumdhulumu mtu mwingine.


Mtu anaweza kuwa na akili kubwa lakini akakosa uadilifu. Na mtu anaweza kuwa mwaminifu bila kuwa mjinga. Hayo ni mambo mawili tofauti ambayo jamii yetu inapaswa kujifunza kuyatenganisha.


MASWALI KWA WANAJAMII FORUM


==Kwa nini katika baadhi ya mazingira, mtu anayemdanganya mwenzake huitwa mjanja au mwenye akili, badala ya kuitwa mtu aliyekosa uadilifu?


==Je, jamii yetu inathamini mafanikio yenyewe kuliko njia zilizotumika kuyapata?

==Mtu akiamua kuwa mwaminifu lakini akapoteza fursa au mali kwa sababu ya kumwamini mwingine, je, hilo linamfanya kuwa mjinga?


Tunawezaje kuwafundisha vijana kuwa na akili ya kibiashara na tahadhari bila kuwafanya waamini kwamba ili kufanikiwa lazima wawe tayari kuwadanganya wengine?
Ningependa kusikia maoni yenu, hasa kutoka kwa watu waliowahi kukutana na hali inayofanana na hii.
Tujadili hoja kwa hoja, si kwa kushambuliana. Lengo si kusema kwamba kila aliyefanikiwa kwa njia tusiyoielewa ni tapeli, bali kujiuliza kwa nini wakati mwingine tunasifia matokeo na kusahau maadili yaliyopaswa kuyaongoza.


Swali langu la mwisho ni hili: Kama kumzidi mtu akili kunamaanisha kutumia udhaifu wake ili kujinufaisha, je, tunajenga jamii yenye watu wenye akili au jamii ambayo watu wake wanajifunza kutokuaminiana?
Jamii za Africa, lakini Africa ni kubwa sana, nijikite hususan Tanzania, zina Poverty Anxiety na Status Anxiety sana.

Jamii kama hizo hazina muda wa kufikiria na kujali mambo makubwa ya kifalsafa na maadili uliyoyaongelea.

Watu wanataka pesa harakaharaka, falsafa yako ya maadili wanaona inawaletea usiku tu. Sisemi hivyo mimi, nakupa perspective yao.

Wanaonekana kusema "Nchi yenyewe imeoza kuanzia juu mpaka chini, watu wana njaa, maadili utamuadilia nani usawa huu?"

Mwishowe amana inatoweka, mnavunja urafiki wa miaka mingi kwa sababu ya pesa, tena pesa yenyewe ukiiweka katika mizani halisi ni ndogo tu.

Kibaya zaidi, watu wengi wa jamii hii si tu hawawezi kufikiria mambo kwa kina, hawataki.

Yani si kwamba wanapenda kuishi maisha ya kupata pesa kwa njia za mkatomkato tu, hata kufikiria hoja kwa kina wanaona shida, wana fikra za mkatomkato tu.

Kuna siku nilikuwa najibizana na dada mmoja hapa. Dada anaonekana ana heshima zake tu si dada wa ovyo.

Lakini katika mazungumzo na yule dada, alikuwa na hoja kwamba yeye mtu yeyote mwenye pesa anamuheshimu tu, mtu mwenye pesa anafaa kuheshimiwa tu, kwa sababu yeye kaweza kupata pesa na huyo dada anajiona hajapata, kwa hivyo huyo mtu mwenye pesa kamshinda ujanja yule dada.

Bila kujali huyo mtu kazipataje pesa. Pengine kauza viungo vya watu kiholela kwenye black market, dada hajali, anaona mwenye pesa anafaa kuheshimiwa.

Sasa nikawa namuuliza yule dada, hata muuza madawa haramu ya kulevya naye utamuheshimu kwa sababu ana pesa zaidi yako? Mtu aliyepata pesa za kurithi hajazifanyia kazi yoyote utamuheshimu kwa sababu ya pesa tu? Mtu aliyepata kushinda bahati nasibu utamuheshinu kwa sababu ana pesa zaidi yako tu?

Tatizo kwenye jamii yetu yenye imani sana za uchawi na dini, ambazo mara nyingine hazina tofauti, unaweza kukuta watu wanaamini mambo ya nyota, upako, na ujinga mwingine kama huo, kwamba mtu akiwa na pesa ana nyota kali. Hivyo unatakiwa umuheshimu bila kujali kapataje. Na kumuheshimu kunakupa ukaribu naye, labda nyota yake ita rub off on you.

Sasa ukichanganya kukosa elimu, ulimbukeni wa kuona pesa ndiyo kila kitu, Poverty Anxiety, Status Anxiety, matokeo yake ndiyo hayo.

Watu wanataka pesa by any means necessary.

Halafu mimi nakuwa nasema, pesa si kitu muhimu hivyo.

Halafu najistukia.

Nasema ni rahisi sana kusema pesa si kitu muhimu hivyo, kama unazo 😂😂😂

Na anthropologists wakimchunguza huyo dada wanaweza kukuta ana falsafa za kujinasaba na wenye pesa kupata faida fulani bila kujali maadili yangu.

Kwa hivyo labda mimi simuelewi kwa fikra za kifalsafa, lakini kwenye realpolitik ya maisha yake, anachosema kina make sense.
 
Onaona hao vichaa , wengine sio kwmba wamezaliwa hivyo ni mambo hayo hayo ya dhulma..Muda mwingine kama hauna jinsi ya kufanya basi ruhusu nafsi yako isamehe tu.
 
Habari za muda huu wana-JF.


Kuna tukio lililowahi kunitokea ambalo mpaka leo linanifanya niitafakari namna tunavyopima akili za watu katika jamii yetu.
Kipindi cha awamu ya tano, wakati nikiwa mwanachuo mkoani Dar es Salaam, nilikuwa na rafiki yangu ambaye alinieleza kuhusu fursa ya kununua ardhi Dodoma. Niliona kuna nafasi ya kufanya uwekezaji, nikaiamini fursa hiyo na kuamua kuichangamkia. Nikaenda na kununua ardhi.


Baada ya takribani miaka miwili, eneo hilo likataifishwa na serikali. Ikabidi tufuatilie taratibu za tathmini na fidia kwa ajili ya ardhi iliyokuwa imechukuliwa.
Wakati huo nilikuwa mwaka wangu wa mwisho chuoni. Kwa sababu ya majukumu ya masomo, haikuwa rahisi kwangu kusafiri mara kwa mara kwenda Dodoma kufuatilia kila hatua ya mchakato huo. Nikaamua kumkabidhi rafiki yangu aliyenishirikisha ile fursa jukumu la kunisaidia kufuatilia hayo mambo.
Nilifanya hivyo kwa sababu nilimwamini.


Lakini baadaye nikaanza kujiuliza swali ambalo sikuwahi kufikiria ningelazimika kujiuliza kuhusu mtu niliyemchukulia kama rafiki mwenye nia njema: Kwa nini mtu niliyemwamini anitumie imani yangu kama nafasi ya kunidhulumu?
Nilijiuliza, kwa nini mtu achague kubadili umiliki wa mali ya mwenzake kwa njia ya udanganyifu, badala ya kuheshimu uaminifu aliopewa?


Kilichonishangaza zaidi hakikuwa tu kile nilichokuwa nimepitia, bali pia namna baadhi ya watu walivyoitafsiri hali hiyo nilipowasimulia.
Baadhi yao walijibu;

“Jamaa amekuzidi akili!”

Kauli hiyo ilinifanya nisimame na kutafakari.
Tangu lini kumtapeli mtu kukawa ushahidi wa kuwa na akili nyingi?
Je, mtu akipata mali kwa kumdanganya mwenzake, huyo amethibitisha uwezo wake wa kufikiri, au ameonyesha tu kwamba yuko tayari kuvunja maadili na uaminifu ili kujinufaisha?


Na kama tunamwita mtu aliyemdanganya mwenzake kuwa amemzidi akili, tunamtumia ujumbe gani mtu anayechagua kuwa mwaminifu hata pale ambapo angeweza kutumia mwanya fulani kujinufaisha?


Nafahamu kuwa katika maisha, kuwa mwaminifu hakumaanishi kuwa mzembe. Kuamini watu bila kuchukua tahadhari kunaweza kukuweka kwenye hatari. Tunahitaji pia kuwa makini, kuchunguza taarifa na kulinda mali zetu.
Lakini kuwa makini na watu ni jambo moja; kuanza kuamini kwamba udanganyifu ni alama ya akili ni jambo jingine kabisa.


Hapa ndipo hoja yangu ilipo.
Huenda tatizo la jamii yetu si kwamba watu wote wamekuwa wabaya. Huenda pia kuna namna tunavyotafsiri mafanikio inayoweza kuwafanya baadhi ya watu waone matokeo pekee, bila kujali njia iliyotumika kuyapata.


Mtu akipata pesa, tunaweza kumwita mjanja bila kuuliza amezipataje. Mtu akimshinda mwenzake kwa hila, tunaweza kumsifia kwa sababu tu amefaulu. Na mtu akichagua kutenda kwa uadilifu lakini akapata hasara, wakati mwingine tunaweza kumwona kama hana akili ya maisha.


Hapo tunakuwa tumebadilisha maana ya ujanja, akili na mafanikio.


Kwa mtazamo wangu, akili inapaswa kutusaidia kutambua fursa, kutatua matatizo na kufanya maamuzi yenye manufaa. Haipaswi kuwa kisingizio cha kuhalalisha kumdhulumu mtu mwingine.


Mtu anaweza kuwa na akili kubwa lakini akakosa uadilifu. Na mtu anaweza kuwa mwaminifu bila kuwa mjinga. Hayo ni mambo mawili tofauti ambayo jamii yetu inapaswa kujifunza kuyatenganisha.


MASWALI KWA WANAJAMII FORUM


==Kwa nini katika baadhi ya mazingira, mtu anayemdanganya mwenzake huitwa mjanja au mwenye akili, badala ya kuitwa mtu aliyekosa uadilifu?


==Je, jamii yetu inathamini mafanikio yenyewe kuliko njia zilizotumika kuyapata?

==Mtu akiamua kuwa mwaminifu lakini akapoteza fursa au mali kwa sababu ya kumwamini mwingine, je, hilo linamfanya kuwa mjinga?


Tunawezaje kuwafundisha vijana kuwa na akili ya kibiashara na tahadhari bila kuwafanya waamini kwamba ili kufanikiwa lazima wawe tayari kuwadanganya wengine?
Ningependa kusikia maoni yenu, hasa kutoka kwa watu waliowahi kukutana na hali inayofanana na hii.
Tujadili hoja kwa hoja, si kwa kushambuliana. Lengo si kusema kwamba kila aliyefanikiwa kwa njia tusiyoielewa ni tapeli, bali kujiuliza kwa nini wakati mwingine tunasifia matokeo na kusahau maadili yaliyopaswa kuyaongoza.


Swali langu la mwisho ni hili: Kama kumzidi mtu akili kunamaanisha kutumia udhaifu wake ili kujinufaisha, je, tunajenga jamii yenye watu wenye akili au jamii ambayo watu wake wanajifunza kutokuaminiana?
Kongole kwa uzi mzuri.
Pole kwa kutapeliwa.

Utapeli/ujanja ujanja sio akili, ni matumizi mabaya ya uaminifu.

Ukiona jamii inasifia "tapeli/mwizi/fisadi" na kumuita mjanja au mwenye akili sana, ujue hiyo jamii imefika kiwango kikubwa sana cha mmomonyoko wa maadili na wale wanaopaswa kutimiza majukumu yao kijamii (viongozi wa dini), hawatimizi kabisa maana wao nao ni kundi hilo hilo.

Kuna upungufu mkubwa sana wa uadilifu kwenye jamii, na ndipo kunapelekea kutokuaminiana.
 
Back
Top Bottom