Bikra unayo
JF-Expert Member
- Mar 24, 2026
- 638
- 2,312
Habari za muda huu wana-JF.
Kuna tukio lililowahi kunitokea ambalo mpaka leo linanifanya niitafakari namna tunavyopima akili za watu katika jamii yetu.
Kipindi cha awamu ya tano, wakati nikiwa mwanachuo mkoani Dar es Salaam, nilikuwa na rafiki yangu ambaye alinieleza kuhusu fursa ya kununua ardhi Dodoma. Niliona kuna nafasi ya kufanya uwekezaji, nikaiamini fursa hiyo na kuamua kuichangamkia. Nikaenda na kununua ardhi.
Baada ya takribani miaka miwili, eneo hilo likataifishwa na serikali. Ikabidi tufuatilie taratibu za tathmini na fidia kwa ajili ya ardhi iliyokuwa imechukuliwa.
Wakati huo nilikuwa mwaka wangu wa mwisho chuoni. Kwa sababu ya majukumu ya masomo, haikuwa rahisi kwangu kusafiri mara kwa mara kwenda Dodoma kufuatilia kila hatua ya mchakato huo. Nikaamua kumkabidhi rafiki yangu aliyenishirikisha ile fursa jukumu la kunisaidia kufuatilia hayo mambo.
Nilifanya hivyo kwa sababu nilimwamini.
Lakini baadaye nikaanza kujiuliza swali ambalo sikuwahi kufikiria ningelazimika kujiuliza kuhusu mtu niliyemchukulia kama rafiki mwenye nia njema: Kwa nini mtu niliyemwamini anitumie imani yangu kama nafasi ya kunidhulumu?
Nilijiuliza, kwa nini mtu achague kubadili umiliki wa mali ya mwenzake kwa njia ya udanganyifu, badala ya kuheshimu uaminifu aliopewa?
Kilichonishangaza zaidi hakikuwa tu kile nilichokuwa nimepitia, bali pia namna baadhi ya watu walivyoitafsiri hali hiyo nilipowasimulia.
Baadhi yao walijibu;
“Jamaa amekuzidi akili!”
Kauli hiyo ilinifanya nisimame na kutafakari.
Tangu lini kumtapeli mtu kukawa ushahidi wa kuwa na akili nyingi?
Je, mtu akipata mali kwa kumdanganya mwenzake, huyo amethibitisha uwezo wake wa kufikiri, au ameonyesha tu kwamba yuko tayari kuvunja maadili na uaminifu ili kujinufaisha?
Na kama tunamwita mtu aliyemdanganya mwenzake kuwa amemzidi akili, tunamtumia ujumbe gani mtu anayechagua kuwa mwaminifu hata pale ambapo angeweza kutumia mwanya fulani kujinufaisha?
Nafahamu kuwa katika maisha, kuwa mwaminifu hakumaanishi kuwa mzembe. Kuamini watu bila kuchukua tahadhari kunaweza kukuweka kwenye hatari. Tunahitaji pia kuwa makini, kuchunguza taarifa na kulinda mali zetu.
Lakini kuwa makini na watu ni jambo moja; kuanza kuamini kwamba udanganyifu ni alama ya akili ni jambo jingine kabisa.
Hapa ndipo hoja yangu ilipo.
Huenda tatizo la jamii yetu si kwamba watu wote wamekuwa wabaya. Huenda pia kuna namna tunavyotafsiri mafanikio inayoweza kuwafanya baadhi ya watu waone matokeo pekee, bila kujali njia iliyotumika kuyapata.
Mtu akipata pesa, tunaweza kumwita mjanja bila kuuliza amezipataje. Mtu akimshinda mwenzake kwa hila, tunaweza kumsifia kwa sababu tu amefaulu. Na mtu akichagua kutenda kwa uadilifu lakini akapata hasara, wakati mwingine tunaweza kumwona kama hana akili ya maisha.
Hapo tunakuwa tumebadilisha maana ya ujanja, akili na mafanikio.
Kwa mtazamo wangu, akili inapaswa kutusaidia kutambua fursa, kutatua matatizo na kufanya maamuzi yenye manufaa. Haipaswi kuwa kisingizio cha kuhalalisha kumdhulumu mtu mwingine.
Mtu anaweza kuwa na akili kubwa lakini akakosa uadilifu. Na mtu anaweza kuwa mwaminifu bila kuwa mjinga. Hayo ni mambo mawili tofauti ambayo jamii yetu inapaswa kujifunza kuyatenganisha.
MASWALI KWA WANAJAMII FORUM
==Kwa nini katika baadhi ya mazingira, mtu anayemdanganya mwenzake huitwa mjanja au mwenye akili, badala ya kuitwa mtu aliyekosa uadilifu?
==Je, jamii yetu inathamini mafanikio yenyewe kuliko njia zilizotumika kuyapata?
==Mtu akiamua kuwa mwaminifu lakini akapoteza fursa au mali kwa sababu ya kumwamini mwingine, je, hilo linamfanya kuwa mjinga?
Tunawezaje kuwafundisha vijana kuwa na akili ya kibiashara na tahadhari bila kuwafanya waamini kwamba ili kufanikiwa lazima wawe tayari kuwadanganya wengine?
Ningependa kusikia maoni yenu, hasa kutoka kwa watu waliowahi kukutana na hali inayofanana na hii.
Tujadili hoja kwa hoja, si kwa kushambuliana. Lengo si kusema kwamba kila aliyefanikiwa kwa njia tusiyoielewa ni tapeli, bali kujiuliza kwa nini wakati mwingine tunasifia matokeo na kusahau maadili yaliyopaswa kuyaongoza.
Swali langu la mwisho ni hili: Kama kumzidi mtu akili kunamaanisha kutumia udhaifu wake ili kujinufaisha, je, tunajenga jamii yenye watu wenye akili au jamii ambayo watu wake wanajifunza kutokuaminiana?
Kuna tukio lililowahi kunitokea ambalo mpaka leo linanifanya niitafakari namna tunavyopima akili za watu katika jamii yetu.
Kipindi cha awamu ya tano, wakati nikiwa mwanachuo mkoani Dar es Salaam, nilikuwa na rafiki yangu ambaye alinieleza kuhusu fursa ya kununua ardhi Dodoma. Niliona kuna nafasi ya kufanya uwekezaji, nikaiamini fursa hiyo na kuamua kuichangamkia. Nikaenda na kununua ardhi.
Baada ya takribani miaka miwili, eneo hilo likataifishwa na serikali. Ikabidi tufuatilie taratibu za tathmini na fidia kwa ajili ya ardhi iliyokuwa imechukuliwa.
Wakati huo nilikuwa mwaka wangu wa mwisho chuoni. Kwa sababu ya majukumu ya masomo, haikuwa rahisi kwangu kusafiri mara kwa mara kwenda Dodoma kufuatilia kila hatua ya mchakato huo. Nikaamua kumkabidhi rafiki yangu aliyenishirikisha ile fursa jukumu la kunisaidia kufuatilia hayo mambo.
Nilifanya hivyo kwa sababu nilimwamini.
Lakini baadaye nikaanza kujiuliza swali ambalo sikuwahi kufikiria ningelazimika kujiuliza kuhusu mtu niliyemchukulia kama rafiki mwenye nia njema: Kwa nini mtu niliyemwamini anitumie imani yangu kama nafasi ya kunidhulumu?
Nilijiuliza, kwa nini mtu achague kubadili umiliki wa mali ya mwenzake kwa njia ya udanganyifu, badala ya kuheshimu uaminifu aliopewa?
Kilichonishangaza zaidi hakikuwa tu kile nilichokuwa nimepitia, bali pia namna baadhi ya watu walivyoitafsiri hali hiyo nilipowasimulia.
Baadhi yao walijibu;
“Jamaa amekuzidi akili!”
Kauli hiyo ilinifanya nisimame na kutafakari.
Tangu lini kumtapeli mtu kukawa ushahidi wa kuwa na akili nyingi?
Je, mtu akipata mali kwa kumdanganya mwenzake, huyo amethibitisha uwezo wake wa kufikiri, au ameonyesha tu kwamba yuko tayari kuvunja maadili na uaminifu ili kujinufaisha?
Na kama tunamwita mtu aliyemdanganya mwenzake kuwa amemzidi akili, tunamtumia ujumbe gani mtu anayechagua kuwa mwaminifu hata pale ambapo angeweza kutumia mwanya fulani kujinufaisha?
Nafahamu kuwa katika maisha, kuwa mwaminifu hakumaanishi kuwa mzembe. Kuamini watu bila kuchukua tahadhari kunaweza kukuweka kwenye hatari. Tunahitaji pia kuwa makini, kuchunguza taarifa na kulinda mali zetu.
Lakini kuwa makini na watu ni jambo moja; kuanza kuamini kwamba udanganyifu ni alama ya akili ni jambo jingine kabisa.
Hapa ndipo hoja yangu ilipo.
Huenda tatizo la jamii yetu si kwamba watu wote wamekuwa wabaya. Huenda pia kuna namna tunavyotafsiri mafanikio inayoweza kuwafanya baadhi ya watu waone matokeo pekee, bila kujali njia iliyotumika kuyapata.
Mtu akipata pesa, tunaweza kumwita mjanja bila kuuliza amezipataje. Mtu akimshinda mwenzake kwa hila, tunaweza kumsifia kwa sababu tu amefaulu. Na mtu akichagua kutenda kwa uadilifu lakini akapata hasara, wakati mwingine tunaweza kumwona kama hana akili ya maisha.
Hapo tunakuwa tumebadilisha maana ya ujanja, akili na mafanikio.
Kwa mtazamo wangu, akili inapaswa kutusaidia kutambua fursa, kutatua matatizo na kufanya maamuzi yenye manufaa. Haipaswi kuwa kisingizio cha kuhalalisha kumdhulumu mtu mwingine.
Mtu anaweza kuwa na akili kubwa lakini akakosa uadilifu. Na mtu anaweza kuwa mwaminifu bila kuwa mjinga. Hayo ni mambo mawili tofauti ambayo jamii yetu inapaswa kujifunza kuyatenganisha.
MASWALI KWA WANAJAMII FORUM
==Kwa nini katika baadhi ya mazingira, mtu anayemdanganya mwenzake huitwa mjanja au mwenye akili, badala ya kuitwa mtu aliyekosa uadilifu?
==Je, jamii yetu inathamini mafanikio yenyewe kuliko njia zilizotumika kuyapata?
==Mtu akiamua kuwa mwaminifu lakini akapoteza fursa au mali kwa sababu ya kumwamini mwingine, je, hilo linamfanya kuwa mjinga?
Tunawezaje kuwafundisha vijana kuwa na akili ya kibiashara na tahadhari bila kuwafanya waamini kwamba ili kufanikiwa lazima wawe tayari kuwadanganya wengine?
Ningependa kusikia maoni yenu, hasa kutoka kwa watu waliowahi kukutana na hali inayofanana na hii.
Tujadili hoja kwa hoja, si kwa kushambuliana. Lengo si kusema kwamba kila aliyefanikiwa kwa njia tusiyoielewa ni tapeli, bali kujiuliza kwa nini wakati mwingine tunasifia matokeo na kusahau maadili yaliyopaswa kuyaongoza.
Swali langu la mwisho ni hili: Kama kumzidi mtu akili kunamaanisha kutumia udhaifu wake ili kujinufaisha, je, tunajenga jamii yenye watu wenye akili au jamii ambayo watu wake wanajifunza kutokuaminiana?