Kumekuwa na hoja inayorudiwa mara kwa mara kwamba Afrika imechelewa kimaendeleo kwa sababu watu wake wana dini nyingi, hasa Uislamu. Lakini je, hoja hiyo ina uzito wa kutosha, au ni njia rahisi ya kuficha sababu halisi za changamoto za maendeleo?
Kwanza kabisa, ni muhimu kutofautisha kati ya imani ya mtu na utendaji wa serikali. Mtu anaweza kutumia fedha alizozipata kwa jasho lake kwenda kusoma dini yake, kujenga msikiti au kanisa, au kufanya ibada. Hilo ni haki yake ya msingi. Je, kufanya hivyo kunazuia serikali kujenga viwanda, kuboresha elimu, kuwekeza katika sayansi, teknolojia, miundombinu na afya? Jibu ni hapana.
Maendeleo ya taifa yanategemea mambo mengi: uongozi wenye maono, utawala bora, elimu bora, uwekezaji katika sayansi na teknolojia, matumizi mazuri ya rasilimali, mapambano dhidi ya rushwa, sera thabiti za uchumi na uwajibikaji. Haya ndiyo mambo ambayo kwa kiasi kikubwa huamua kasi ya maendeleo ya nchi.
Kama dini ndiyo ingekuwa sababu ya umasikini, basi tungewezaje kueleza kuwepo kwa nchi zenye dini nyingi lakini zimeendelea? Vivyo hivyo, kuna nchi ambazo kiwango cha dini ni kidogo lakini bado zinakabiliwa na changamoto kubwa za kiuchumi. Hii inaonyesha kuwa uhusiano kati ya dini na maendeleo si rahisi kama baadhi ya watu wanavyodai.
Vilevile, si kweli kwamba maendeleo yanapatikana tu kwa kugundua teknolojia kutoka mwanzo. Mataifa mengi yaliyoendelea leo yalianza kwa kujifunza, kununua, kuboresha na kuendeleza teknolojia kutoka kwa wengine. Hakuna aibu katika kujifunza kutoka kwa waliotutangulia. Kinachohitajika ni kuwa na sera na mazingira yanayowezesha maarifa hayo kutumika kwa manufaa ya wananchi.
Ni muhimu pia kutambua kuwa jukumu la maendeleo si la mtu mmoja mmoja pekee. Mwananchi ana wajibu wa kufanya kazi, kulipa kodi na kuheshimu sheria. Lakini serikali ina wajibu wa kuweka mazingira bora ya elimu, uwekezaji, miundombinu, usalama, nishati na sera zinazochochea ukuaji wa uchumi. Pande zote mbili zina nafasi yake.
Kwa upande wa Uislamu, madai kwamba dini hii inazuia maendeleo yanahitaji kutazamwa kwa makini. Uislamu unahimiza kutafuta elimu, kufanya kazi kwa bidii, kutenda kwa uadilifu, kuhifadhi haki za watu na kutumia akili kutafakari. Katika historia, wanazuoni Waislamu walitoa mchango mkubwa katika hisabati, tiba, astronomia, kemia na taaluma nyingine nyingi. Hivyo si sahihi kusema kwamba mafundisho ya dini yenyewe yanapinga maendeleo.
Tatizo linatokea pale ambapo watu, taasisi au viongozi wanashindwa kutekeleza wajibu wao. Kushindwa huko hakupaswi kubebeshwa lawama dini bila ushahidi wa kutosha. Ni rahisi kusema "dini ndiyo tatizo," lakini ni vigumu kuchambua kwa kina masuala ya utawala, uchumi, elimu, sera na matumizi ya rasilimali ambayo yana athari kubwa zaidi.
Badala ya kutafuta mchawi katika dini, tunapaswa kujiuliza maswali muhimu:
Je, tunawekeza vya kutosha katika elimu yenye ubora?
Je, tunatumia vizuri rasilimali tulizonazo?
Je, tunapambana kikamilifu na rushwa na ubadhirifu?
Je, tunawawezesha vijana katika ubunifu na teknolojia?
Je, taasisi zetu zinafanya kazi kwa uwazi na uwajibikaji?
Maswali haya yanaweza kutupeleka karibu zaidi na majibu ya changamoto za maendeleo kuliko kulaumu dini peke yake.
Kwa hiyo, mjadala kuhusu maendeleo ya Afrika unapaswa kujengwa juu ya ushahidi, si hisia au dhana. Dini inaweza kuwa chanzo cha maadili, mshikamano na matumaini kwa waumini wengi. Wakati huohuo, maendeleo yanahitaji pia sera nzuri, uongozi bora, elimu, sayansi, teknolojia na uwajibikaji. Kulaumu dini pekee kwa matatizo yote ya Afrika ni kurahisisha sana suala ambalo kwa uhalisia lina sababu nyingi zinazohusiana.
Maendeleo ya Afrika hayatapatikana kwa kuipinga dini, wala kwa kuitumia kama kisingizio. Yatapatikana pale ambapo wananchi watawajibika, viongozi watasimamia rasilimali kwa uadilifu, elimu na teknolojia vitawekewa kipaumbele, na kila mmoja atatimiza wajibu wake kwa manufaa ya kizazi cha sasa na kijacho.