Makamu Mwenyekiti wa Chama cha ACT Wazalendo Zanzibar, Ismail Jussa, amepinga dhana kwamba ni lazima kuwepo na wasimamizi au wasuluhishi kutoka nje ili kufikia maridhiano ya kisiasa yenye tija nchini, akitolea mfano jinsi mwafaka uliosimamiwa na Jumuiya ya Madola (Commonwealth) ulivyofeli vibaya kuliko mikataba yote ya ndani.
Akizungumza Septemba 8, 2026, katika Mkutano wa Kitaifa wa Wadau wa Kutafakari Hali ya Siasa nchini unaofanyika mkoani Dar es Salaam, Jussa ameshirikisha uzoefu wa kihistoria wa Zanzibar katika kutafuta suluhu ya migogoro ya kisiasa, akichambua makubaliano mbalimbali tangu mwaka 1995 hadi sasa
Jussa ameeleza kuwa baada ya uchaguzi mkuu wa kwanza wa vyama vingi wa mwaka 1995, kulianzishwa mazungumzo yaliyochangiwa na utatuzi wa Jumuiya ya Madola (Commonwealth). Mchakato huo ulioanza mwezi Agosti 1996 ulichukua takriban miaka mitatu ya diplomasia kutokana na wasuluhishi kulazimika kwenda upande mmoja na kurudi kwa mwingine kuwasilisha ujumbe, hadi uliposainiwa rasmi mnamo Juni 9, 1999.
Hata hivyo, mwanasiasa huyo ameweka wazi kuwa mwafaka huo uligubikwa na mbwembwe nyingi na haukuwa mzuri zaidi katika utekelezaji. Ameongeza kuwa licha ya makubaliano kuainisha kuwa Jumuiya ya Madola ingekuwa dhamana ya kimaadili (moral guarantor) ya kusimamia utekelezaji, barua zote walizoandikiwa kulalamikia kutoendelea vizuri kwa mambo hazikupata majibu ya maana, na jumuiya hiyo ilionesha nia ndogo sana ya kufuatilia
Tofauti na uzoefu huo wa nje, Jussa ametoa mfano wa Mwafaka wa pili wa mwaka 2001, ambao ameuita kuwa ndio uliokuwa makubaliano madhubuti na yenye mnyororo mpana zaidi wa masuala katika historia ya nchi
Amesema mwafaka huo wa mwaka 2001, pamoja na mazungumzo ya mwafaka wa tatu yaliyojenga msingi wa Maridhiano ya kihistoria ya mwaka 2009 kuelekea 2010, yote yalifanywa na kusimamiwa na watendaji wa ndani pekee bila uwepo wa msimamizi yeyote wa nje au wa kati.
