Kenya leo inaadhimisha miaka 16 tangu Katiba ya Kenya ya 2010 ilipotangazwa rasmi tarehe 27 Agosti 2010, chini ya uongozi wa Rais wa wakati huo, Mwai Kibaki. Katiba hiyo ilileta mabadiliko makubwa katika mfumo wa utawala nchini, ikilenga kupeleka mamlaka karibu na wananchi, kulinda haki zao na kuimarisha uwajibikaji wa viongozi na taasisi za Serikali.
Hata hivyo, miaka 16 baadaye, swali muhimu kwa mwananchi wa kawaida ni moja:
Katiba hii imebadilisha maisha yangu kwa kiwango gani?
Ugatuzi: Mabadiliko yanayoonekana zaidi
Miongoni mwa mafanikio makubwa ya Katiba ya 2010 ni kuanzishwa kwa serikali za kaunti 47 pamoja na Serikali ya Kitaifa. Lengo la ugatuzi lilikuwa kupeleka huduma na rasilimali karibu na wananchi, kuchochea maendeleo ya kiuchumi na kuhakikisha rasilimali zinagawanywa kwa usawa zaidi.Kwa mwananchi, mfumo huu umeleta serikali karibu kupitia huduma kama afya, barabara za kaunti, masoko, maji na huduma nyingine zilizokabidhiwa kwa serikali za kaunti.
Hata hivyo, ugatuzi bado unakabiliwa na changamoto mbalimbali, zikiwemo kucheleweshwa kwa fedha za kaunti, matumizi mabaya ya rasilimali, tofauti katika utoaji wa huduma na uwezo usio sawa wa kiutawala na kifedha kati ya kaunti.
Mwananchi alipata nafasi kubwa zaidi ya kushiriki
Katiba iliweka ushiriki wa wananchi katika maamuzi ya Serikali kuwa msingi muhimu wa utawala. Kwa mfano, Bunge la Kaunti linapaswa kufanya shughuli zake kwa uwazi na kuwezesha wananchi kushiriki katika utungaji wa sheria, mipango ya maendeleo na shughuli za kamati.Hii ina maana kuwa mwananchi si mtazamaji tu. Ana haki ya kuuliza viongozi wake jinsi fedha za umma zinavyotumika, kutoa maoni kuhusu sheria na mipango ya maendeleo na kudai uwajibikaji.
Hata hivyo, changamoto kubwa ni kuhakikisha ushiriki huo unakuwa wa maana na wenye ushawishi katika maamuzi, badala ya kuwa zoezi la kutimiza matakwa ya kisheria.
Haki za wananchi zilipewa uzito mkubwa
Katiba ya 2010 iliweka Bill of Rights katika msingi wa utawala wa nchi, ikitambua na kulinda haki na uhuru wa msingi wa kila mtu.Kwa mwananchi wa kawaida, haki hizi zinagusa maisha ya kila siku, ikiwemo haki ya utu, usawa, kupata taarifa, kushiriki katika masuala ya umma na kupata huduma zinazotambuliwa na sheria.
Katiba pia iliimarisha mfumo wa checks and balances, kupitia Bunge lenye mihimili miwili—National Assembly na Senate—pamoja na mfumo wa mahakama wenye uhuru zaidi.
Lakini miaka 16 baadaye, bado kuna maswali
Katiba inaweza kuweka haki na misingi mizuri kwenye karatasi, lakini utekelezaji wake ndio unaoamua kama mwananchi ataweza kuziona haki hizo katika maisha yake ya kila siku.Changamoto kama ufisadi, matumizi mabaya ya fedha za umma, huduma duni katika baadhi ya maeneo, ukosefu wa uwajibikaji na tofauti za maendeleo kati ya kaunti bado zinaibua maswali kuhusu kiwango ambacho misingi ya Katiba imetekelezwa.
Mjadala wa miaka 16 ya Katiba, kwa hiyo, haupaswi kuishia kwenye mafanikio ya kisheria pekee. Unapaswa pia kuangalia kama mabadiliko yaliyokusudiwa yamefika kwa mwananchi wa kawaida.
Katiba ni ya mwananchi, lakini mwananchi ana jukumu pia
Katiba haikukusudiwa kuwa hati inayosomwa na wanasheria pekee. Iliweka mamlaka ya dola chini ya wananchi na kuanzisha mfumo wa ugatuzi uliolenga kuwapa nafasi kubwa zaidi ya kushiriki katika maamuzi yanayowahusu.Kwa hiyo, maadhimisho ya miaka 16 si ya Serikali pekee. Ni wakati pia kwa mwananchi kujiuliza:
- Je, ninajua haki zangu?
- Je, ninashiriki katika maamuzi ya kaunti yangu?
- Je, ninawawajibisha viongozi wangu kuhusu matumizi ya fedha za umma?
- Je, huduma nilizoahidiwa chini ya Katiba zinapatikana katika eneo ninamoishi?
Miaka 16 imepita. Sasa mjadala si tu kuhusu Katiba ilisema nini, bali pia kuhusu kile kilichotekelezwa na kile ambacho bado hakijafikiwa.