Johnson Mgwabati
Mtaalaam mmoja wa sheria Albert Venn Dicey aliwahi kutafsiri dhana ya Utawala wa Sheria (Rule of Law) kuwa ni “kufuata sheria kama zilivyo.”
Lakini bingwa mwingine wa masuala ya uendeshaji wa makosa ya jinai, utetezi na ushahidi, Prof Abdallah Safari, anasema katika andiko lake “Criminal Prosecution and Defence” kwamba katika kesi za namna hiyo suala muhimu ni ushahidi na si wingi wa mashahidi (nami naongeza na si wingi wa mawakili au wingi wa watu wanaokushangilia ukiwa unaingia mahakamani).
Leo Mahakama imeshuhudia kitendo cha dharau kubwa sana kwa Mhimili huo wa Mahakama na Mfumo wa sheria nchini kwa ujumla pale mshtakiwa Tundu Lissu anayetajwa kuwa mwanasheria mbobezi alipoanza kupayuka Mahakamani Hakimu akiwa ameshaingia kwenye chumba cha kusikiliza kesi yake.
Suala hilo lilisababisha mvutano wa kisheria bila sababu na kumfanya Hakimu aache kusikiliza kesi ya msingi na badala yake kulazimika kutoa uamizi mdogo (preliminary ruling) na kumuonya vikali Lissu.
Kwa nini tunafika hatua kama hizi wakati mshtakiwa akiwa ni mwanasheria anayetajwa kuwa mbobezi?? Jibu ni hulka.
Moja ya jambo linamsumbua na litaisumbua sana Chadema ni kiongozi wao kuwa mwanasheria asiyefuata sheria.
Ni maoni yangu kuwa Lissu angeamua kutii sheria kuna mambo
mengi sana angeepuka kuwa kwenye migogoro na vyombo vya kulinda sheria; kwa ufupi angepunguza muda mwingi wa kuwa kwenye migogoro na vyombo vya sheria.
Lakini kinachosikitisha ni mwendekezo na kukithiri kwa vitendo kwa Bw. Lissu na hata viongozi wenzake wa Chadema kukataa, kukaidi, kubananga na wakati fulani kufanya makosa ya wazi na kukaidi sheria.
Hii iko Mahakamani lakini tuigusie tu: Hata maneno aliyoyasema Lissu na kuyatamka akiyarudiarudia ambayo ndio msingi wa kesi yake kwa mtu makini anayejua lakini na kuwa na utamaduni wa kutii sheria, asingewezq si tu kuyatamka bali hata kufikiria kuyasema.
Kwa ujumla wanaoweza na wanaodhani ipo haja ya kumshauri mwanasheria huyu ni hili: hata kama huitaki au huikubali sheria jambo la msingi wakati unaipinga ni kuifuata, kuizingatia na kuitii kwanza. Huwezi kuvunja sheria ukaachwa!
This man is a legal disgrace!
Mwandishi wa makala haya ni mwanasheria na mchambuzi wa kisiasa.
Ndugu, wewe ni mwanasheria lakini bandiko lako ni mfano halisi wa namna waandishi na wachambuzi wanaojiita "wanasheria" wanavyoshindwa kutofautisha kati ya
uhalali wa kisheria (legal legitimacy) na
hali halisi ya kisiasa (political persecution). Aidha, ni ushahidi tosha wa kuporomoka kwa maadili ya mijadala ya kisheria nchini, pale ambapo matusi, dharau na matusi ya matusi (“This man is a legal disgrace!”) yanachukua nafasi ya hoja na mantiki ya kisheria.
Twende kazi, kipengele kwa kipengele.
1. Utawala wa Sheria Sio Kufuata Sheria Kipofu
Albert Venn Dicey hakumaanisha kwamba “kufuata sheria kama zilivyo” ni utiifu kipofu kwa sheria yoyote, hata ikiwa ni dhalimu au imetungwa kwa nia ya kuwakandamiza wapinzani wa kisiasa.
Rule of Law kwa Dicey ilijikita kwenye misingi mitatu (ukubari kwa data):
- Utawala wa sheria dhidi ya matakwa ya mtu binafsi (no one is punishable except for a distinct breach of law);
- Usawa mbele ya sheria (equality before the law);
- Sheria hutokana na maamuzi ya mahakama huru.
Hatuwezi kuzungumzia utawala wa sheria nchini Tanzania ilhali:
- Mahakama zinatumika kama zana za kisiasa;
- Washtakiwa wa upinzani wanakamatwa bila hati halali;
- Polisi wanapindisha taratibu;
- Hakimu anatoa maamuzi ya awali (preliminary rulings) kwa jazba badala ya mantiki.
2. Ushahidi, si Tii-Tii kwa Mahakama ya Kisiasa
Prof. Abdallah Safari alizungumzia umuhimu wa ushahidi, si mwonekano au makelele ya mawakili au waandishi kama Mgwabati. Lakini cha kushangaza, makala hii haisemi lolote kuhusu ushahidi dhidi ya Tundu Lissu. Badala yake, inamshambulia kwa tabia, kwa hulka, na kwa msimamo wa kisiasa. Hili si hoja ya kisheria – ni propaganda.
Ni kweli kuwa mshtakiwa hatakiwi kupayuka mahakamani, lakini je, sababu ya kelele hizo haikuwa uonevu, ukiukwaji wa haki za msingi, au maamuzi ya kiubaguzi? Mwanasheria yoyote mwenye heshima hawezi kukaa kimya mbele ya udhalilishaji wa haki, hata kama yuko kizimbani.
Silence in the face of injustice is complicity.
3. Sheria Haitii Ukandamizaji – Sheria Huhitaji Haki
Unahoji kwa kejeli: “Kwa nini Tundu Lissu hafanyi kama wanasheria wengine?” Jibu ni rahisi:
Wanasheria wengi wamekosa ujasiri wa kupinga uovu. Lissu, kama alivyofanya Nelson Mandela, Mahatma Gandhi na hata Chief Albert Luthuli, ameonyesha kuwa sheria ikitumika vibaya dhidi ya raia, inapaswa kupingwa waziwazi – kwa hoja, kwa maandiko, na hata kwa kauli kali mahakamani.
4. Mahakama Haitakatifu Ikiwa Inatumiwa Vibaya
Mahakama sio hekalu la miungu, ni taasisi ya binadamu na kama taasisi nyingine, inaweza kutekwa, kushinikizwa, au kuharibiwa. Kumshambulia Lissu kwa sababu hakubaliani na mwenendo wa mahakama ni sawa na kumshambulia mgonjwa kwa sababu anagoma kumeza sumu iliyowekwa kwenye chupa ya dawa.
5. Na wewe Uko Kwenye Kosa – Kutumia Majukwaa ya Habari Kwa Propaganda
Unajitambulisha kuwa ni mwanasheria na mchambuzi, unapaswa kujua kwamba sheria haiendeshwi kwa maoni binafsi, kwa hisia za chuki, au kwa vitisho vya kisiasa. Tundu Lissu ana haki ya kikatiba ya kutetea uhuru wake na kutoa maoni yake dhidi ya uonevu wa vyombo vya dola. Kumuita “a legal disgrace” ni lugha chafu isiyo na hadhi ya kisomi wala ya kisheria.
Tundu Lissu sio tatizo – tatizo ni mfumo wa kisheria uliopoteza mwelekeo wake. Tatizo ni wale wanaotumia kalamu kuhalalisha uonevu. Tatizo ni wale wanaowaza kuwa sheria ni silaha ya kuwaadhibu wanaokosoa watawala. Kama kweli tunataka kujenga Taifa lenye heshima ya sheria, basi ni lazima tuache siasa chafu kuingia mahakamani, na tuwape wananchi mahakama huru, vyombo vya haki visivyo na upendeleo, na waandishi wanaoandika kwa hoja, si matusi.
Tundu Lissu si aibu kwa taaluma ya sheria – ni kioo cha ujasiri wa wanasheria wa kweli. Aibu iko kwa wanaofumbia macho ukandamizaji kwa kisingizio cha "kufuata sheria."