Elias Msuya
Platinum Member
- Dec 23, 2011
- 267
- 1,014
Leo ni Agosti 13, 2026, raia wa Zambia wanapiga kura katika uchaguzi mkuu unaotazamwa kwa karibu sana. Huu ni uchaguzi muhimu unaojaribu ahadi za mageuzi ya kiuchumi dhidi ya hali ngumu ya kimaisha inayoikabili nchi hiyo.
Soma zaidi: Mchuano Mkali Zambia: Je, Hichilema atatoboa tena au Upinzani utachukua dola?
Uchaguzi huu kimsingi ni kura ya maoni juu ya uongozi wa Rais Hakainde Hichilema. Ijapokuwa kuna wagombea wengine, ushindani mkali ni kati ya Hichilema (Rais aliye madarakani) na Brian Mundubile.
Mambo yanayombeba Hakainde Hichilema (UPND Alliance)
Hichilema, akiwakilisha United Party for National Development (UPND) akiungwa mkono na muungano wa vyama, anawania muhula wa pili.
Hichilema anajivunia kufanya marekebisho ya kiuchumi, ikiwemo kujadiliana upya deni kubwa la nje la Zambia ambalo alilirithi likiwa katika hali mbaya. Pia anatumia rekodi yake ya kukuza uchumi na kuvutia wawekezaji kama turufu yake kuu.
Kura za maoni za hivi karibuni zilimpa nafasi kubwa, zikionyesha anaungwa mkono na karibu 60% ya wapiga kura.
Licha ya mafanikio ya kiuchumi kwa ujumla, wananchi wengi wa kawaida wa Zambia wanalalamika kutohisi nafuu hiyo. Hichilema anakabiliwa na ukosoaji mkubwa kutokana na ukosefu wa ajira, kupanda kwa bei za vyakula, na ukosefu wa utulivu katika usambazaji wa umeme, mambo ambayo yanaumiza bajeti za kaya nyingi.
Mambo yanayombeba Brian Mundubile (Tonse Alliance)
Mundubile, mwanasheria na Mbunge, anawania urais akiungwa mkono na Tonse Alliance, muungano uliojengwa juu ya chama cha zamani kilichokuwa tawala, Patriotic Front (PF), na vyama vingine vya upinzani.
Mundubile na muungano wake wanapata nguvu kutokana na hasira za wananchi kuhusu hali ngumu ya maisha (cost of living) chini ya uongozi wa Hichilema. Anawavutia wapiga kura wanaohisi kwamba ahadi za UPND za kuboresha maisha ya kila siku hazijatimizwa. Kuungana kwa vyama kadhaa vya upinzani kunampa jukwaa kubwa la kukusanya kura za wale wasioridhika na serikali iliyopo.
Hata hivyo, anakabiliana na Rais aliye madarakani ambaye ana rasilimali za serikali na ambaye ametekeleza baadhi ya mageuzi makubwa. Pia, kura za maoni zilimweka nyuma ya Hichilema kwa tofauti kubwa.
Nani anapewa nafasi kubwa?
Kulingana na kura za maoni zilizofanywa na wataalamu (akiwemo mtaalamu wa idadi ya watu kutoka Chuo Kikuu cha Zambia), Hakainde Hichilema amekuwa akipewa nafasi kubwa ya kushinda, huku kura zikimpa asilimia 60 dhidi ya 35% za upinzani ulioungana. Hata hivyo, uchaguzi huu unatarajiwa kuwa na ushindani mkali, hasa kutokana na masuala ya msingi ya kiuchumi yanayowagusa wananchi wa kawaida.
Takwimu za Uchaguzi wa 2026
Uchaguzi huu unahusisha idadi kubwa ya washiriki na mabadiliko kadhaa muhimu wakiwamo wagombea Urais: Kuna jumla ya wagombea 14 wa urais (kutoka vyama 13 na mgombea 1 binafsi). Hii inajumuisha wagombea kama Harry Kalaba (CF) na Fred M'membe (Socialist Party).
Kuna wapiga kura 8,786,300 waliojiandikisha, wakiwamo wanawake: 4,665,431 (53.1%), wanaume: 4,120,869 (46.9%), Vijana (miaka 18-35): 4,066,423 (46.3%)
Kura zitapigwa katika vituo 13,529 kote nchini kuanzia saa 12 asubuhi hadi saa 12 jioni.
Mfumo wa Uchaguzi Zambia (Mabadiliko ya 2025)
Uchaguzi huu ni wa kwanza kufanyika chini ya marekebisho mapya ya sheria yaliyopitishwa mwaka 2025 (Constitutional Amendment Act No. 13 of 2025), ambayo yamebadilisha kwa kiasi kikubwa muundo wa Bunge la Kitaifa.
Katika uchaguzi wa rais, kutakuwa na mfumo wa duru mbili (Two-round system). Mshindi lazima apate zaidi ya 50% ya kura. Kama hakuna atakayefikisha 50%, duru ya pili hufanyika ndani ya siku 37.
Kwa upande wa ubunge First-Past-The-Post (Mshindi anachukua yote katika jimbo). Majimbo yameongezwa kutoka 156 hadi 226.
Uwakilishi wa Uwiano (Proportional Representation) kulingana na kura za urais. Viti 40 vipya vimeongezwa kwa ajili ya makundi maalum (Wanawake 20, Vijana 15, Watu wenye Ulemavu 5).
Aidha, Rais ana uwezo wa kuteua hadi wabunge 11 wa ziada, na kufanya jumla ya wabunge katika Bunge la Kitaifa kuwa 277. Zambians pia watachagua Mameya, Wenyeviti wa Halmashauri 116, na Madiwani 1,858.
Kupiga kura nje ya nchi hakuwaruhusiwi, hivyo ni lazima mpiga kura awe ndani ya mipaka ya Zambia na awe amesajiliwa na Tume ya Uchaguzi (ECZ).
Soma zaidi: Mchuano Mkali Zambia: Je, Hichilema atatoboa tena au Upinzani utachukua dola?
Uchaguzi huu kimsingi ni kura ya maoni juu ya uongozi wa Rais Hakainde Hichilema. Ijapokuwa kuna wagombea wengine, ushindani mkali ni kati ya Hichilema (Rais aliye madarakani) na Brian Mundubile.
Mambo yanayombeba Hakainde Hichilema (UPND Alliance)
Hichilema, akiwakilisha United Party for National Development (UPND) akiungwa mkono na muungano wa vyama, anawania muhula wa pili.
Hichilema anajivunia kufanya marekebisho ya kiuchumi, ikiwemo kujadiliana upya deni kubwa la nje la Zambia ambalo alilirithi likiwa katika hali mbaya. Pia anatumia rekodi yake ya kukuza uchumi na kuvutia wawekezaji kama turufu yake kuu.
Kura za maoni za hivi karibuni zilimpa nafasi kubwa, zikionyesha anaungwa mkono na karibu 60% ya wapiga kura.
Licha ya mafanikio ya kiuchumi kwa ujumla, wananchi wengi wa kawaida wa Zambia wanalalamika kutohisi nafuu hiyo. Hichilema anakabiliwa na ukosoaji mkubwa kutokana na ukosefu wa ajira, kupanda kwa bei za vyakula, na ukosefu wa utulivu katika usambazaji wa umeme, mambo ambayo yanaumiza bajeti za kaya nyingi.
Mambo yanayombeba Brian Mundubile (Tonse Alliance)
Mundubile, mwanasheria na Mbunge, anawania urais akiungwa mkono na Tonse Alliance, muungano uliojengwa juu ya chama cha zamani kilichokuwa tawala, Patriotic Front (PF), na vyama vingine vya upinzani.
Mundubile na muungano wake wanapata nguvu kutokana na hasira za wananchi kuhusu hali ngumu ya maisha (cost of living) chini ya uongozi wa Hichilema. Anawavutia wapiga kura wanaohisi kwamba ahadi za UPND za kuboresha maisha ya kila siku hazijatimizwa. Kuungana kwa vyama kadhaa vya upinzani kunampa jukwaa kubwa la kukusanya kura za wale wasioridhika na serikali iliyopo.
Hata hivyo, anakabiliana na Rais aliye madarakani ambaye ana rasilimali za serikali na ambaye ametekeleza baadhi ya mageuzi makubwa. Pia, kura za maoni zilimweka nyuma ya Hichilema kwa tofauti kubwa.
Nani anapewa nafasi kubwa?
Kulingana na kura za maoni zilizofanywa na wataalamu (akiwemo mtaalamu wa idadi ya watu kutoka Chuo Kikuu cha Zambia), Hakainde Hichilema amekuwa akipewa nafasi kubwa ya kushinda, huku kura zikimpa asilimia 60 dhidi ya 35% za upinzani ulioungana. Hata hivyo, uchaguzi huu unatarajiwa kuwa na ushindani mkali, hasa kutokana na masuala ya msingi ya kiuchumi yanayowagusa wananchi wa kawaida.
Takwimu za Uchaguzi wa 2026
Uchaguzi huu unahusisha idadi kubwa ya washiriki na mabadiliko kadhaa muhimu wakiwamo wagombea Urais: Kuna jumla ya wagombea 14 wa urais (kutoka vyama 13 na mgombea 1 binafsi). Hii inajumuisha wagombea kama Harry Kalaba (CF) na Fred M'membe (Socialist Party).
Kuna wapiga kura 8,786,300 waliojiandikisha, wakiwamo wanawake: 4,665,431 (53.1%), wanaume: 4,120,869 (46.9%), Vijana (miaka 18-35): 4,066,423 (46.3%)
Kura zitapigwa katika vituo 13,529 kote nchini kuanzia saa 12 asubuhi hadi saa 12 jioni.
Mfumo wa Uchaguzi Zambia (Mabadiliko ya 2025)
Uchaguzi huu ni wa kwanza kufanyika chini ya marekebisho mapya ya sheria yaliyopitishwa mwaka 2025 (Constitutional Amendment Act No. 13 of 2025), ambayo yamebadilisha kwa kiasi kikubwa muundo wa Bunge la Kitaifa.
Katika uchaguzi wa rais, kutakuwa na mfumo wa duru mbili (Two-round system). Mshindi lazima apate zaidi ya 50% ya kura. Kama hakuna atakayefikisha 50%, duru ya pili hufanyika ndani ya siku 37.
Kwa upande wa ubunge First-Past-The-Post (Mshindi anachukua yote katika jimbo). Majimbo yameongezwa kutoka 156 hadi 226.
Uwakilishi wa Uwiano (Proportional Representation) kulingana na kura za urais. Viti 40 vipya vimeongezwa kwa ajili ya makundi maalum (Wanawake 20, Vijana 15, Watu wenye Ulemavu 5).
Aidha, Rais ana uwezo wa kuteua hadi wabunge 11 wa ziada, na kufanya jumla ya wabunge katika Bunge la Kitaifa kuwa 277. Zambians pia watachagua Mameya, Wenyeviti wa Halmashauri 116, na Madiwani 1,858.
Kupiga kura nje ya nchi hakuwaruhusiwi, hivyo ni lazima mpiga kura awe ndani ya mipaka ya Zambia na awe amesajiliwa na Tume ya Uchaguzi (ECZ).