Roving Journalist
JF Roving Journalist
- Apr 18, 2017
- 3,984
- 13,760
Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania Mhe. Dkt. Samia Suluhu Hassan Akishiriki Mjadala wa Wakuu wa Nchi wa Jumuiya ya Afrika Mashariki (EAC), leo tarehe 29 Novemba, 2024.
VERONICA MUENI NDUVA, KATIBU MKUU - JUMUIYA YA AFRIKA MASHARIKI (EAC)
Kwa heshima kubwa na shukrani, ninawakaribisha nyote katika kikao cha mchana cha tukio hili la ngazi ya juu, linaloadhimisha miaka 25 ya Jumuiya ya Afrika Mashariki, chini ya kaulimbiu “EAC At 25: Safari ya Tafakuri na Malengo ya Baadaye”. Waheshimiwa, leo tumekutana Arusha siyo tu kusherehekea mafanikio na hatua tulizopiga katika safari ya ujumuishaji wa jumuiya yetu, bali pia kuchora njia ya baadaye ya kuimarisha mshikamano wa amani, uvumbuzi, na mageuzi ya kidigitali kama nyenzo muhimu za kuimarisha ujumuishaji wa kiuchumi wa kikanda.
Tunapotafakari safari ya EAC tangu mwaka 1999, jumuiya imepiga hatua kubwa katika kukuza biashara, kuimarisha maendeleo endelevu, na kuhakikisha amani na usalama miongoni mwa nchi wanachama. Utekelezaji wa nguzo za jumuiya – muungano wa forodha, soko la pamoja, na jitihada zinazoendelea kuelekea umoja wa kifedha na hatimaye shirikisho la kisiasa – ni ushahidi wa dhamira yetu ya kuimarisha ujumuishaji kwa manufaa ya pamoja ya wananchi wa Jumuiya ya Afrika Mashariki.
Waheshimiwa, kwa ruhusa yenu, niruhusu nitaje baadhi ya mafanikio.
Muungano wa Forodha: Kupitia utekelezaji wa Itifaki ya Muungano wa Forodha, tumeshuhudia maendeleo makubwa katika sekta za viwanda, ufanisi wa biashara, ongezeko la biashara, na ukuaji wa uchumi. Hii imethibitisha EAC kama uchumi imara na uliojumuika.
Soko la Pamoja: Tunaendelea kufanikisha lengo la ukuaji wa uchumi kwa kasi kupitia mafanikio muhimu kama makubaliano ya kutambua wataalamu, matumizi ya pasipoti ya EAC kama nyaraka za kusafiria, kuondolewa kwa mahitaji ya visa kwa raia wa nchi wanachama, na mchakato wa kuboresha soko la pamoja.
Umoja wa Fedha: Tumepiga hatua kuelekea kufikia umoja wa fedha wa Afrika Mashariki kwa kuhakikisha mfanano wa kiuchumi na kuanzisha taasisi muhimu kama Taasisi ya Fedha ya Afrika Mashariki na Ofisi ya Takwimu ya Afrika Mashariki.
Shirikisho la Kisiasa: Mchakato wa kuelekea shirikisho la kisiasa unaendelea, ikijumuisha mashauriano kuhusu rasimu ya katiba ya muungano wa kisiasa na mikakati ya makusudi ya kuimarisha ushirikiano wa kisiasa kati ya nchi wanachama.
Waheshimiwa, tukio hili la ngazi ya juu linaangazia maeneo matatu muhimu:
Katika majadiliano ya leo, tutaangazia jinsi suluhisho za ubunifu zinaweza kuzidi kutumia zana za kidigitali kushinda changamoto zilizopo.
SAMIA SULUHU HASSAN, RAIS WA JAMHURI YA MUUNGANO WA TANZANIA
Niseme kwamba mabadiliko ya tabianchi ni wimbo ambao dunia nzima tunauimba, ingawa utekelezaji wake una changamoto zake. Kwingine yanatekelezwa, na kwingine hayatekelezwi. Lakini kwetu sisi, nchi masikini, utekelezaji wake ni mdogo zaidi kwa sababu hatuwezi kusema sisi ndio waharibifu wakuu, lakini wanaoharibu hawataki kutusaidia kutengeneza hali bora.
Masuala ya tabianchi yana gharama kubwa kwenye nchi zetu. Kwa mfano, Tanzania inatumia kati ya 4% hadi 5% ya Pato la Taifa (GDP) kupambana na uharibifu wa mazingira na mabadiliko ya tabianchi. Tukichukua mfano wa upotevu wa misitu, Watanzania hupoteza takriban ekari 400,000 kila mwaka.
Kwa kuzingatia hayo, Tanzania imejiingiza kwenye jitihada mbalimbali za kurekebisha hali hii. Kwanza, tumetengeneza sera za kupanda miti. Tumetaka kila wilaya ipande miti 1,500,000 kwa mwaka. Ingawa tumekuwa tukifanya hivyo kwa muda mrefu, lazima nikiri kwamba kasi ya kila wilaya kupanda miti imepungua, ingawa bado tunaendelea.
Pia, katika vikao vya kimataifa tunajadili umuhimu wa kuachana na nishati chafu. Tunazungumza kuhusu mchakato wa energy transition (mabadiliko ya matumizi ya nishati). Hata hivyo, tunazungumza zaidi kuhusu mabadiliko haya kwa mtazamo wa kiwango kikubwa (macro level), kama vile matumizi ya nishati viwandani. Lakini tunapozungumzia energy transition, hatuangalii athari za matumizi ya nishati chafu kwa wanawake wa ngazi za chini.
Kwa sasa, kuna mijadala miwili mikuu – nishati chafu na nishati safi. Lakini tunapaswa kukumbuka kwamba nishati chafu ndiyo iliyowasaidia wenzetu walioendelea kufika walipo. Waliitumia hadi kufanikisha maendeleo yao. Sasa wanasema tuache kuitumia, lakini kuhamia kwenye nishati safi kunahitaji gharama kubwa.
Kwa upande wa Tanzania, tunafanya jitihada za kuachana na nishati chafu. Tumelenga kuongeza upatikanaji wa umeme kote nchini. Nchi yetu ina vijiji karibu 12,300, na karibu vijiji vyote vimepata umeme. Kazi yetu kwa sasa ni kusambaza umeme huo ndani ya vijiji, kwa sababu umeme ukiingia kijijini haimaanishi kila kaya imeufikiwa. Tunahakikisha kwamba usambazaji wa umeme unafanikisha matumizi kwa watu wote, hasa wanawake, ili waweze kunufaika na umeme huo.
Wanawake wanatumia umeme huu kwa kupikia, lakini pia vijana wanautumia kujiajiri. Hivi sasa, wimbi la vijana kuhama vijijini kuja mijini limepungua kwa sababu huko waliko, wanapata huduma nyingi ambazo awali walikuwa wakizifuata mijini. Umeme umekuwa kiungo muhimu cha maendeleo; umeme ni chanzo cha taarifa na kila kitu kingine ambacho walikuwa wakikifuata mijini.
Nusu ya umeme wa Tanzania unatokana na gesi, na sehemu nyingine kubwa kutoka kwenye maji. Tuna mabwawa kadhaa yanayozalisha umeme. Bwawa kubwa la Nyerere, kwa mfano, linazalisha takriban megawati 2,500, lakini pia tuna mabwawa mengine madogo yanayochangia katika uzalishaji wa umeme unaoingia kwenye gridi ya taifa.
Aidha, tuna mradi mkubwa wa umeme wa jua ulioanza Shinyanga, na mradi wa umeme wa upepo ambao utaanza Singida. Hii inaonyesha kwamba tumejipanga kuzalisha nishati safi zaidi ili wananchi waanze kuachana na matumizi ya mkaa na kuni, ambazo ni nishati chafu.
Hata hivyo, Tanzania pia imebarikiwa kuwa na makaa ya mawe. Tunazalisha makaa haya na kuyauza nje ya nchi, ingawa tunaambiwa kwamba ni nishati chafu. Baada ya kuyauza, makaa ya mawe yanatuachia vifusi vikubwa kwenye machimbo. Tumefanya utafiti wa kisayansi wa kuchakata gesi hatarishi kutoka kwenye mabaki haya, na tumeweza kutengeneza briquettes. Briquettes hizi sasa zinatumiwa na akinamama, hasa kwenye taasisi kubwa na biashara ndogondogo, kama njia mbadala ya mkaa wa kawaida.
SWALI LA VERONICA NDUVA KWA RAIS MUSEVENI: Mheshimiwa Rais Yoweri Kaguta Museveni, wakati nilipokutembelea Kampala, ulinitunuku zawadi, na zawadi hiyo ilikuwa kichwa cha habari cha gazeti kutoka Juni 1963. Mheshimiwa Rais, tunaheshimika na kubarikiwa kuwa nawe hapa kama mmoja wa waasisi wetu tangu mwaka 1999. Tunaposherehekea miaka 25 ya Jumuiya ya Afrika Mashariki, hatua hii muhimu inamaanisha nini kwako binafsi na kwa Jumuiya ya Afrika Mashariki? Je, unadhani tunaendelea kufuata maono ya waasisi? Na ungeonaje maendeleo tuliyofikia hadi sasa katika kuunganisha kanda yetu? Nakukaribisha, Mheshimiwa Rais.
YOWERI KAGUTA MUSEVENI, RAIS WA UGANDA
Mheshimiwa Rais Samia Suluhu Hassan, Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, Waheshimiwa Marais waliopo hapa, Mheshimiwa Katibu Mkuu, Waheshimiwa Mawaziri, Mabibi na Mabwana.
Nimeandika baadhi ya mawazo kwa mkono, hayajachapwa bado, lakini yatapigwa chapa. Tupo hapa kusherehekea miaka 25 ya kufufuliwa kwa Jumuiya ya Afrika Mashariki. Hili ni jambo zuri.
Asanteni Wana Afrika Mashariki kwa kufanikisha hili. Hata hivyo, napendekeza pia tusherehekee zaidi ya miaka 1,000 ya uhusiano wa kibiashara wa eneo hili.
Nilikuwa nafikiria nitawaambia nini, lakini Mungu aliniambia niwaambie hili. Kwa sababu tunaposema Jumuiya ya Afrika Mashariki, 1999, lakini tumekuwa hapa kwa zaidi ya miaka 1,000.
Kwa hiyo, ningependa ninyi viongozi na wasomi mpanue fikra zenu. Sasa nitumie maneno "uhusiano wa kibiashara wa eneo hili." Kumbukeni maneno hayo. Uhusiano wa kibiashara wa eneo hili. Eneo la pwani ya Afrika Mashariki, savanna ya katikati mwa Tanzania, na maziwa makuu.
Eneo hili limekuwa likihusiana kibiashara kwa zaidi ya miaka 1,000. Tunajuaje kuhusu uhusiano huu wa kibiashara wa maeneo haya? Ushahidi uko wapi?
Wanaakiolojia walifanya uchunguzi na kugundua vitu kama Enkwanzi (ambavyo kwa Kiswahili vinaweza kuitwa ushanga wa kioo), mifupa ya ng’ombe, na vipande vya vyungu vya udongo vilivyovunjika. Karibu na maeneo hayo pia kulikuwa na marundo ya kinyesi cha ng'ombe cha kale, yaliyoonyesha kuwa vifaa hivyo vilitumika kati ya mwaka 900 BK na 1350 BK.
Ushanga wa kioo ulipatikana. Je, viliingiaje Uganda wakati huo? Havikutengenezwa Uganda au sehemu za karibu. Vilitoka Mesopotamia (Iraq), vikapita pwani, Ugogo (Dodoma), Unyamwezi (Tabora), Usukuma (Mwanza), hadi Uganda.
Hii inaonyesha kuwa zaidi ya miaka 1,000 iliyopita, eneo hili lilikuwa na uhusiano wa kibiashara uliounganika. Ningependa kupendekeza neno jipya: CTA - Connected Trade Area (Eneo la Uhusiano wa Kibiashara).
Sizungumzii FTA (Free Trade Area), kwani wakati huo haikuwa eneo la biashara huria, bali eneo lililounganika kibiashara. Hii ni kwa sababu baadhi ya machifu wakubwa wa maeneo hayo walihusisha vizuizi fulani katika biashara.
Sababu ni kwamba, wakati huo haikuwa biashara huria, bali eneo lililounganika kibiashara. Hii ni kwa sababu baadhi ya machifu wakubwa kando ya njia za biashara walikuwa wakitoza kile walichokiita hongo.
Nilivyoelewa, hongo ni kama rushwa, lakini kulingana na maandiko niliyoyasoma, inaonekana walikuwa wakimaanisha ushuru au kodi. Harrington, Speke, na Stanley waliandika kuhusu hili. Walitumia neno hongo wakimaanisha ushuru. Machifu hawa walikuwa wakitoza ushuru wa kupindukia kwa wafanyabiashara.
Mfano, kulikuwa na chifu maarufu wa Buzinza aitwaye Ruswarura, ambaye jina lake lilipotoshwa kuwa Saurora katika maandishi ya Speke na Stanley. Ruswarura alikuwa anajulikana kwa kupora mali na zawadi kutoka kwa wafanyabiashara. Hata hivyo, kulikuwa na mfalme maarufu wa Karagwe aitwaye Rumanika ambaye alikuwa mkarimu sana kwa wafanyabiashara na wasafiri. Speke na Stanley walimsifu sana kwa ukarimu wake.
Kwa hivyo, eneo letu lilikuwa Connected Trade Area, lakini si Free Trade Area. Kupitia pwani, bidhaa kama ushanga wa kioo, nguo, bunduki, na baruti ziliingia, huku kutoka misitu ya Kongo tulipata bangili za pembe za ndovu na vifaa vingine vya thamani. Kutoka maeneo ya Buhaya, tulipata ngozi za miti (back cloth), na kutoka Bunyoro tulipata chumvi ya mwamba (umonyo).
Tatizo lilikuwa kwamba machifu wetu walishindwa kutumia fursa hizi kikamilifu. Badala yake, walitazama tu wakati wageni kutoka Ulaya walikuja na kuvuruga uhusiano wetu wa kibiashara. Vasco da Gama alifika pwani ya Afrika Mashariki mwaka 1498, akianza mchakato wa kukatiza uhusiano wa biashara uliounganika (CTA). Hii ilisababisha eneo letu kuwa DTA (Disconnected Trade Area).
Hii ni dhahiri kosa la machifu wetu, ambao kwa miaka 386 (kutoka 1498 hadi Kongamano la Berlin mwaka 1884-1885), walishindwa kuunganisha eneo hili na kulinda maslahi yake dhidi ya wakoloni. Matokeo yake, wakoloni waligawanya eneo hili miongoni mwao, na kila taifa la kikoloni likachukua sehemu yake, na hivyo kuvunja kabisa uhusiano wa kibiashara wa zamani.
Hata hivyo, ni jambo la kutia moyo kwamba viongozi wetu kama Mzee Jomo Kenyatta na Mwalimu Julius Nyerere, walifanya juhudi za kufufua mshikamano wa eneo hili mara tu baada ya kupata uhuru.
VERONICA MUENI NDUVA, KATIBU MKUU - JUMUIYA YA AFRIKA MASHARIKI (EAC)
Kwa heshima kubwa na shukrani, ninawakaribisha nyote katika kikao cha mchana cha tukio hili la ngazi ya juu, linaloadhimisha miaka 25 ya Jumuiya ya Afrika Mashariki, chini ya kaulimbiu “EAC At 25: Safari ya Tafakuri na Malengo ya Baadaye”. Waheshimiwa, leo tumekutana Arusha siyo tu kusherehekea mafanikio na hatua tulizopiga katika safari ya ujumuishaji wa jumuiya yetu, bali pia kuchora njia ya baadaye ya kuimarisha mshikamano wa amani, uvumbuzi, na mageuzi ya kidigitali kama nyenzo muhimu za kuimarisha ujumuishaji wa kiuchumi wa kikanda.
Tunapotafakari safari ya EAC tangu mwaka 1999, jumuiya imepiga hatua kubwa katika kukuza biashara, kuimarisha maendeleo endelevu, na kuhakikisha amani na usalama miongoni mwa nchi wanachama. Utekelezaji wa nguzo za jumuiya – muungano wa forodha, soko la pamoja, na jitihada zinazoendelea kuelekea umoja wa kifedha na hatimaye shirikisho la kisiasa – ni ushahidi wa dhamira yetu ya kuimarisha ujumuishaji kwa manufaa ya pamoja ya wananchi wa Jumuiya ya Afrika Mashariki.
Waheshimiwa, kwa ruhusa yenu, niruhusu nitaje baadhi ya mafanikio.
Muungano wa Forodha: Kupitia utekelezaji wa Itifaki ya Muungano wa Forodha, tumeshuhudia maendeleo makubwa katika sekta za viwanda, ufanisi wa biashara, ongezeko la biashara, na ukuaji wa uchumi. Hii imethibitisha EAC kama uchumi imara na uliojumuika.
Soko la Pamoja: Tunaendelea kufanikisha lengo la ukuaji wa uchumi kwa kasi kupitia mafanikio muhimu kama makubaliano ya kutambua wataalamu, matumizi ya pasipoti ya EAC kama nyaraka za kusafiria, kuondolewa kwa mahitaji ya visa kwa raia wa nchi wanachama, na mchakato wa kuboresha soko la pamoja.
Umoja wa Fedha: Tumepiga hatua kuelekea kufikia umoja wa fedha wa Afrika Mashariki kwa kuhakikisha mfanano wa kiuchumi na kuanzisha taasisi muhimu kama Taasisi ya Fedha ya Afrika Mashariki na Ofisi ya Takwimu ya Afrika Mashariki.
Shirikisho la Kisiasa: Mchakato wa kuelekea shirikisho la kisiasa unaendelea, ikijumuisha mashauriano kuhusu rasimu ya katiba ya muungano wa kisiasa na mikakati ya makusudi ya kuimarisha ushirikiano wa kisiasa kati ya nchi wanachama.
Waheshimiwa, tukio hili la ngazi ya juu linaangazia maeneo matatu muhimu:
- Kukuza amani na usalama,
- Mageuzi ya kidigitali,
- Uvumbuzi wa teknolojia.
Katika majadiliano ya leo, tutaangazia jinsi suluhisho za ubunifu zinaweza kuzidi kutumia zana za kidigitali kushinda changamoto zilizopo.
SAMIA SULUHU HASSAN, RAIS WA JAMHURI YA MUUNGANO WA TANZANIA
Niseme kwamba mabadiliko ya tabianchi ni wimbo ambao dunia nzima tunauimba, ingawa utekelezaji wake una changamoto zake. Kwingine yanatekelezwa, na kwingine hayatekelezwi. Lakini kwetu sisi, nchi masikini, utekelezaji wake ni mdogo zaidi kwa sababu hatuwezi kusema sisi ndio waharibifu wakuu, lakini wanaoharibu hawataki kutusaidia kutengeneza hali bora.
Masuala ya tabianchi yana gharama kubwa kwenye nchi zetu. Kwa mfano, Tanzania inatumia kati ya 4% hadi 5% ya Pato la Taifa (GDP) kupambana na uharibifu wa mazingira na mabadiliko ya tabianchi. Tukichukua mfano wa upotevu wa misitu, Watanzania hupoteza takriban ekari 400,000 kila mwaka.
Kwa kuzingatia hayo, Tanzania imejiingiza kwenye jitihada mbalimbali za kurekebisha hali hii. Kwanza, tumetengeneza sera za kupanda miti. Tumetaka kila wilaya ipande miti 1,500,000 kwa mwaka. Ingawa tumekuwa tukifanya hivyo kwa muda mrefu, lazima nikiri kwamba kasi ya kila wilaya kupanda miti imepungua, ingawa bado tunaendelea.
Pia, katika vikao vya kimataifa tunajadili umuhimu wa kuachana na nishati chafu. Tunazungumza kuhusu mchakato wa energy transition (mabadiliko ya matumizi ya nishati). Hata hivyo, tunazungumza zaidi kuhusu mabadiliko haya kwa mtazamo wa kiwango kikubwa (macro level), kama vile matumizi ya nishati viwandani. Lakini tunapozungumzia energy transition, hatuangalii athari za matumizi ya nishati chafu kwa wanawake wa ngazi za chini.
Kwa sasa, kuna mijadala miwili mikuu – nishati chafu na nishati safi. Lakini tunapaswa kukumbuka kwamba nishati chafu ndiyo iliyowasaidia wenzetu walioendelea kufika walipo. Waliitumia hadi kufanikisha maendeleo yao. Sasa wanasema tuache kuitumia, lakini kuhamia kwenye nishati safi kunahitaji gharama kubwa.
Kwa upande wa Tanzania, tunafanya jitihada za kuachana na nishati chafu. Tumelenga kuongeza upatikanaji wa umeme kote nchini. Nchi yetu ina vijiji karibu 12,300, na karibu vijiji vyote vimepata umeme. Kazi yetu kwa sasa ni kusambaza umeme huo ndani ya vijiji, kwa sababu umeme ukiingia kijijini haimaanishi kila kaya imeufikiwa. Tunahakikisha kwamba usambazaji wa umeme unafanikisha matumizi kwa watu wote, hasa wanawake, ili waweze kunufaika na umeme huo.
Wanawake wanatumia umeme huu kwa kupikia, lakini pia vijana wanautumia kujiajiri. Hivi sasa, wimbi la vijana kuhama vijijini kuja mijini limepungua kwa sababu huko waliko, wanapata huduma nyingi ambazo awali walikuwa wakizifuata mijini. Umeme umekuwa kiungo muhimu cha maendeleo; umeme ni chanzo cha taarifa na kila kitu kingine ambacho walikuwa wakikifuata mijini.
Nusu ya umeme wa Tanzania unatokana na gesi, na sehemu nyingine kubwa kutoka kwenye maji. Tuna mabwawa kadhaa yanayozalisha umeme. Bwawa kubwa la Nyerere, kwa mfano, linazalisha takriban megawati 2,500, lakini pia tuna mabwawa mengine madogo yanayochangia katika uzalishaji wa umeme unaoingia kwenye gridi ya taifa.
Aidha, tuna mradi mkubwa wa umeme wa jua ulioanza Shinyanga, na mradi wa umeme wa upepo ambao utaanza Singida. Hii inaonyesha kwamba tumejipanga kuzalisha nishati safi zaidi ili wananchi waanze kuachana na matumizi ya mkaa na kuni, ambazo ni nishati chafu.
Hata hivyo, Tanzania pia imebarikiwa kuwa na makaa ya mawe. Tunazalisha makaa haya na kuyauza nje ya nchi, ingawa tunaambiwa kwamba ni nishati chafu. Baada ya kuyauza, makaa ya mawe yanatuachia vifusi vikubwa kwenye machimbo. Tumefanya utafiti wa kisayansi wa kuchakata gesi hatarishi kutoka kwenye mabaki haya, na tumeweza kutengeneza briquettes. Briquettes hizi sasa zinatumiwa na akinamama, hasa kwenye taasisi kubwa na biashara ndogondogo, kama njia mbadala ya mkaa wa kawaida.
SWALI LA VERONICA NDUVA KWA RAIS MUSEVENI: Mheshimiwa Rais Yoweri Kaguta Museveni, wakati nilipokutembelea Kampala, ulinitunuku zawadi, na zawadi hiyo ilikuwa kichwa cha habari cha gazeti kutoka Juni 1963. Mheshimiwa Rais, tunaheshimika na kubarikiwa kuwa nawe hapa kama mmoja wa waasisi wetu tangu mwaka 1999. Tunaposherehekea miaka 25 ya Jumuiya ya Afrika Mashariki, hatua hii muhimu inamaanisha nini kwako binafsi na kwa Jumuiya ya Afrika Mashariki? Je, unadhani tunaendelea kufuata maono ya waasisi? Na ungeonaje maendeleo tuliyofikia hadi sasa katika kuunganisha kanda yetu? Nakukaribisha, Mheshimiwa Rais.
YOWERI KAGUTA MUSEVENI, RAIS WA UGANDA
Mheshimiwa Rais Samia Suluhu Hassan, Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, Waheshimiwa Marais waliopo hapa, Mheshimiwa Katibu Mkuu, Waheshimiwa Mawaziri, Mabibi na Mabwana.
Nimeandika baadhi ya mawazo kwa mkono, hayajachapwa bado, lakini yatapigwa chapa. Tupo hapa kusherehekea miaka 25 ya kufufuliwa kwa Jumuiya ya Afrika Mashariki. Hili ni jambo zuri.
Asanteni Wana Afrika Mashariki kwa kufanikisha hili. Hata hivyo, napendekeza pia tusherehekee zaidi ya miaka 1,000 ya uhusiano wa kibiashara wa eneo hili.
Nilikuwa nafikiria nitawaambia nini, lakini Mungu aliniambia niwaambie hili. Kwa sababu tunaposema Jumuiya ya Afrika Mashariki, 1999, lakini tumekuwa hapa kwa zaidi ya miaka 1,000.
Kwa hiyo, ningependa ninyi viongozi na wasomi mpanue fikra zenu. Sasa nitumie maneno "uhusiano wa kibiashara wa eneo hili." Kumbukeni maneno hayo. Uhusiano wa kibiashara wa eneo hili. Eneo la pwani ya Afrika Mashariki, savanna ya katikati mwa Tanzania, na maziwa makuu.
Eneo hili limekuwa likihusiana kibiashara kwa zaidi ya miaka 1,000. Tunajuaje kuhusu uhusiano huu wa kibiashara wa maeneo haya? Ushahidi uko wapi?
Wanaakiolojia walifanya uchunguzi na kugundua vitu kama Enkwanzi (ambavyo kwa Kiswahili vinaweza kuitwa ushanga wa kioo), mifupa ya ng’ombe, na vipande vya vyungu vya udongo vilivyovunjika. Karibu na maeneo hayo pia kulikuwa na marundo ya kinyesi cha ng'ombe cha kale, yaliyoonyesha kuwa vifaa hivyo vilitumika kati ya mwaka 900 BK na 1350 BK.
Ushanga wa kioo ulipatikana. Je, viliingiaje Uganda wakati huo? Havikutengenezwa Uganda au sehemu za karibu. Vilitoka Mesopotamia (Iraq), vikapita pwani, Ugogo (Dodoma), Unyamwezi (Tabora), Usukuma (Mwanza), hadi Uganda.
Hii inaonyesha kuwa zaidi ya miaka 1,000 iliyopita, eneo hili lilikuwa na uhusiano wa kibiashara uliounganika. Ningependa kupendekeza neno jipya: CTA - Connected Trade Area (Eneo la Uhusiano wa Kibiashara).
Sizungumzii FTA (Free Trade Area), kwani wakati huo haikuwa eneo la biashara huria, bali eneo lililounganika kibiashara. Hii ni kwa sababu baadhi ya machifu wakubwa wa maeneo hayo walihusisha vizuizi fulani katika biashara.
Sababu ni kwamba, wakati huo haikuwa biashara huria, bali eneo lililounganika kibiashara. Hii ni kwa sababu baadhi ya machifu wakubwa kando ya njia za biashara walikuwa wakitoza kile walichokiita hongo.
Nilivyoelewa, hongo ni kama rushwa, lakini kulingana na maandiko niliyoyasoma, inaonekana walikuwa wakimaanisha ushuru au kodi. Harrington, Speke, na Stanley waliandika kuhusu hili. Walitumia neno hongo wakimaanisha ushuru. Machifu hawa walikuwa wakitoza ushuru wa kupindukia kwa wafanyabiashara.
Mfano, kulikuwa na chifu maarufu wa Buzinza aitwaye Ruswarura, ambaye jina lake lilipotoshwa kuwa Saurora katika maandishi ya Speke na Stanley. Ruswarura alikuwa anajulikana kwa kupora mali na zawadi kutoka kwa wafanyabiashara. Hata hivyo, kulikuwa na mfalme maarufu wa Karagwe aitwaye Rumanika ambaye alikuwa mkarimu sana kwa wafanyabiashara na wasafiri. Speke na Stanley walimsifu sana kwa ukarimu wake.
Kwa hivyo, eneo letu lilikuwa Connected Trade Area, lakini si Free Trade Area. Kupitia pwani, bidhaa kama ushanga wa kioo, nguo, bunduki, na baruti ziliingia, huku kutoka misitu ya Kongo tulipata bangili za pembe za ndovu na vifaa vingine vya thamani. Kutoka maeneo ya Buhaya, tulipata ngozi za miti (back cloth), na kutoka Bunyoro tulipata chumvi ya mwamba (umonyo).
Tatizo lilikuwa kwamba machifu wetu walishindwa kutumia fursa hizi kikamilifu. Badala yake, walitazama tu wakati wageni kutoka Ulaya walikuja na kuvuruga uhusiano wetu wa kibiashara. Vasco da Gama alifika pwani ya Afrika Mashariki mwaka 1498, akianza mchakato wa kukatiza uhusiano wa biashara uliounganika (CTA). Hii ilisababisha eneo letu kuwa DTA (Disconnected Trade Area).
Hii ni dhahiri kosa la machifu wetu, ambao kwa miaka 386 (kutoka 1498 hadi Kongamano la Berlin mwaka 1884-1885), walishindwa kuunganisha eneo hili na kulinda maslahi yake dhidi ya wakoloni. Matokeo yake, wakoloni waligawanya eneo hili miongoni mwao, na kila taifa la kikoloni likachukua sehemu yake, na hivyo kuvunja kabisa uhusiano wa kibiashara wa zamani.
Hata hivyo, ni jambo la kutia moyo kwamba viongozi wetu kama Mzee Jomo Kenyatta na Mwalimu Julius Nyerere, walifanya juhudi za kufufua mshikamano wa eneo hili mara tu baada ya kupata uhuru.
