Kijana wa Ifoza
JF-Expert Member
- Oct 31, 2025
- 1,180
- 2,302
Mvutano wa kijenetiki kati ya uandishi wa habari huru na mamlaka za dola nchini Tanzania unaendelea kushika kasi mpya, ukionyesha mageuzi makubwa ya kimbinu. Uhusiano huu wenye migogoro sasa unajidhihirisha wazi kupitia hatua za hivi karibuni za kiutawala dhidi ya mwanahabari, mchambuzi mkongwe, na mwanasheria Pascal Mayalla.
Mayalla, anayejulikana kwa miongo kadhaa kwa mtindo wake wa kuuliza maswali ya ana kwa ana, ya moja kwa moja, na yenye changamoto kubwa kwa viongozi wa kitaifa—ikiwemo utamaduni wake wa kipekee wa kuuliza maswali magumu kwenye mikutano ya Ikulu—amejikuta kwenye shinikizo kubwa la kimamlaka kufuatia uchambuzi wake wa kisiasa, uwazi, na utendaji wa taasisi za umma.
Mtego wa Saa 24 na Sakata la JAB vs Jambo TV
Mamlaka za udhibiti, zikiwemo Kamati za Maudhui za Mamlaka ya Mawasiliano Tanzania (TCRA) na Bodi ya Ithibati ya Waandishi wa Habari (JAB), zimeanza kutumia shinikizo la kiutawala la "haraka na la ghafla". Katika sakata la hivi karibuni, JAB ilitoa amri fupi (ultimatum) ya saa 24 ikimtaka Pascal Mayalla, pamoja na uongozi wa Jambo TV, kuthibitisha madai ya uchambuzi wake wa kisiasa.
Uchambuzi huo uligusa hisia za kiutawala baada ya kudai kuwa Waziri wa Fedha, Dkt. Mwigulu Nchemba, hakufurahishwa na kitendo cha umati wa waombolezaji kushangilia viongozi wastaafu wakati wa msiba wa Kardinali Polycarp Pengo.
Shinikizo hili la kiutawala lililazimisha chombo hicho kuwekwa chini ya uangalizi wa miezi mitatu, huku mwanahabari huyo akilazimika kuomba radhi hadharani na kurekebisha kauli zake. Hatua hizi hazilengi tu kukatisha tamaa uchambuzi huo, bali zinaashiria ujio wa mbinu mpya, ya kisiri, na ya kimyakimya ya udhibiti (soft censorship).
Pascal Mayalla akitimiza wajibu wake kikamili
"Soft Censorship": Mbinu Mpya ya Kutisha Kalamu
Tofauti na miaka ya nyuma ambapo serikali ilitumia nguvu kubwa ya kisheria na mabavu—kama vile kukamata waandishi usiku, kuwafungulia kesi za uhujumu uchumi au uchochezi, na kufungia magazeti mazima kwa miaka kadhaa—mbinu ya sasa ni ya kiintelijensia na kiutawala zaidi. Serikali haitaki kelele za kimataifa zinazotokana na kufunga waandishi gerezani; badala yana, inatumia mamlaka za udhibiti wa ndani kudai utii wa kiwango cha juu kabisa (absolute compliance).
Kuweka masharti ya mwanahabari kuthibitisha "hisia au mtazamo wa kisiasa" (political commentary) ndani ya saa 24, kwa viwango vya ushahidi wa kimahakama, ni mtego wa kiufundi. Mbinu hii inazilazimisha kalamu huru nchini kuchagua kati ya mambo mawili magumu: aidha kulinda mikataba yao ya ajira na usalama wa vipato vyao, au kujitwika mzigo mzito wa "kujidhibiti wenyewe" (self-censorship) ili wasikwaze mamlaka.
Kutoka Udhibiti wa Taaluma Hadi "Uchawa wa Kimamlaka"
Suala hili limeibua mjadala mzito uliopelekea hata Mayalla mwenyewe kupaza sauti dhidi ya kile kinachoonekana kama "uchawa wa kimamlaka." Hoja kuu hapa ni mabadiliko ya majukumu ya taasisi hizi za udhibiti. Badala ya JAB na TCRA kusimamai weledi, kukuza uhuru wa habari, na kulinda haki ya jamii kupata habari mbadala na uchambuzi wa kina, zimegeuka kuwa ngao ya mbele (bodyguards) ya kisheria na kiutawala kwa ajili ya kulinda wanasiasa na viongozi wa serikali dhidi ya kukosolewa au kuchambuliwa.
Inapofikia hatua taasisi ya udhibiti inamfokea mwanahabari kwa niaba ya waziri—bila waziri husika kufungua kesi binafsi ya kusingiziwa (defamation)—taasisi hiyo inapoteza uhalali wake wa kuwa mlezi wa taaluma na inakuwa chombo cha kisiasa chenye silaha za kiutawala.
Mgongano wa Sheria: Maoni ya Kisiasa dhidi ya Ushahidi wa Kisheria
Hali hii inaangazia ufa mkubwa katika tafsiri ya Sheria ya Huduma za Habari (Media Services Act). Wakati mamlaka zikitumia Kifungu cha 52(2) kinachotaka ukosoaji uzingatie ukweli na staha, zinasahau kwa makusudi kuwa "uchambuzi wa kisiasa" (political analysis) kote duniani unategemea kusoma alama za nyakati, kuunganisha matukio (connecting the dots), na kutoa mitazamo. Kulazimisha kila mtazamo wa mchambuzi uwe na uthibitisho wa saini au barua ya kiapo kutoka kwa kiongozi anayechambuliwa ni kuua rasmi tasnia ya uchambuzi wa habari nchini na kubakiza "habari za matukio pekee" (event reporting).
Dhana hii ya kutofautisha maoni ya mchambuzi na ukweli thabiti wa kisheria inalindwa kimataifa ili kulinda uhuru wa kujieleza. Kwa mfano, katika kesi maarufu ya kashfa (defamation) nchini Marekani iliyomhusisha mtangazaji maarufu wa Fox News, Tucker Carlson (McDougal v. Fox News Network, LLC), mahakama ilitupilia mbali malalamiko dhidi yake. Jaji aliamua kuwa watazamaji wanaelewa fika kuwa kile anachokifanya Carlson ni "uchambuzi na maoni ya kisiasa" yenye lugha ya ushawishi na hisia, na si ripoti ya habari za kiuchunguzi zinazowasilisha ukweli usiopingika (hard facts). Mahakama ilibainisha kuwa maoni au mitazamo ya mtu haiwezi kupimwa kwa rula ya "ukweli au uongo" wa kisheria, na hivyo ni vigumu kuthibitisha kuwa mchambuzi alikuwa na nia ovu ya kukuchafua (actual malice).
Mamlaka zetu nchini zinapaswa kujifunza kutoka kwenye misingi hii ya kisheria: huwezi kumtaka Pascal Mayalla athibitishe "hisia za kisiasa" za mtu mwingine kwa viwango vya ushahidi wa jinai, kwa sababu maoni siku zote yanabaki kuwa maoni na si ukweli thabiti wa kimahakama.
Hitimisho
Hatua dhidi ya Pascal Mayalla si kesi ya mtu binafsi; ni ujumbe wa wazi kwa waandishi wote, wamiliki wa vyombo vya habari, na waandaaji wa vipindi vya mtandaoni (online TV) nchini Tanzania. Kwamba, mipaka ya kukosoa imewekewa uzio msonge, na kwamba chombo chochote kinachoruhusu fikra mbadala kitanyongwa kiuchumi na kiutawala bila tone la damu kuonekana. Jamii isiposimama kidete kutetea haki ya kupata habari na uchambuzi huru, mamlaka za udhibiti zitafanikiwa kuifanya tasnia nzima iimbe wimbo mmoja wa sifa, huku haki ya wananchi kikatiba ya kujua ukweli ikizikwa rasmi.
Mayalla, anayejulikana kwa miongo kadhaa kwa mtindo wake wa kuuliza maswali ya ana kwa ana, ya moja kwa moja, na yenye changamoto kubwa kwa viongozi wa kitaifa—ikiwemo utamaduni wake wa kipekee wa kuuliza maswali magumu kwenye mikutano ya Ikulu—amejikuta kwenye shinikizo kubwa la kimamlaka kufuatia uchambuzi wake wa kisiasa, uwazi, na utendaji wa taasisi za umma.
Mtego wa Saa 24 na Sakata la JAB vs Jambo TV
Mamlaka za udhibiti, zikiwemo Kamati za Maudhui za Mamlaka ya Mawasiliano Tanzania (TCRA) na Bodi ya Ithibati ya Waandishi wa Habari (JAB), zimeanza kutumia shinikizo la kiutawala la "haraka na la ghafla". Katika sakata la hivi karibuni, JAB ilitoa amri fupi (ultimatum) ya saa 24 ikimtaka Pascal Mayalla, pamoja na uongozi wa Jambo TV, kuthibitisha madai ya uchambuzi wake wa kisiasa.
Uchambuzi huo uligusa hisia za kiutawala baada ya kudai kuwa Waziri wa Fedha, Dkt. Mwigulu Nchemba, hakufurahishwa na kitendo cha umati wa waombolezaji kushangilia viongozi wastaafu wakati wa msiba wa Kardinali Polycarp Pengo.
Shinikizo hili la kiutawala lililazimisha chombo hicho kuwekwa chini ya uangalizi wa miezi mitatu, huku mwanahabari huyo akilazimika kuomba radhi hadharani na kurekebisha kauli zake. Hatua hizi hazilengi tu kukatisha tamaa uchambuzi huo, bali zinaashiria ujio wa mbinu mpya, ya kisiri, na ya kimyakimya ya udhibiti (soft censorship).
"Soft Censorship": Mbinu Mpya ya Kutisha Kalamu
Tofauti na miaka ya nyuma ambapo serikali ilitumia nguvu kubwa ya kisheria na mabavu—kama vile kukamata waandishi usiku, kuwafungulia kesi za uhujumu uchumi au uchochezi, na kufungia magazeti mazima kwa miaka kadhaa—mbinu ya sasa ni ya kiintelijensia na kiutawala zaidi. Serikali haitaki kelele za kimataifa zinazotokana na kufunga waandishi gerezani; badala yana, inatumia mamlaka za udhibiti wa ndani kudai utii wa kiwango cha juu kabisa (absolute compliance).
Kuweka masharti ya mwanahabari kuthibitisha "hisia au mtazamo wa kisiasa" (political commentary) ndani ya saa 24, kwa viwango vya ushahidi wa kimahakama, ni mtego wa kiufundi. Mbinu hii inazilazimisha kalamu huru nchini kuchagua kati ya mambo mawili magumu: aidha kulinda mikataba yao ya ajira na usalama wa vipato vyao, au kujitwika mzigo mzito wa "kujidhibiti wenyewe" (self-censorship) ili wasikwaze mamlaka.
Kutoka Udhibiti wa Taaluma Hadi "Uchawa wa Kimamlaka"
Suala hili limeibua mjadala mzito uliopelekea hata Mayalla mwenyewe kupaza sauti dhidi ya kile kinachoonekana kama "uchawa wa kimamlaka." Hoja kuu hapa ni mabadiliko ya majukumu ya taasisi hizi za udhibiti. Badala ya JAB na TCRA kusimamai weledi, kukuza uhuru wa habari, na kulinda haki ya jamii kupata habari mbadala na uchambuzi wa kina, zimegeuka kuwa ngao ya mbele (bodyguards) ya kisheria na kiutawala kwa ajili ya kulinda wanasiasa na viongozi wa serikali dhidi ya kukosolewa au kuchambuliwa.
Inapofikia hatua taasisi ya udhibiti inamfokea mwanahabari kwa niaba ya waziri—bila waziri husika kufungua kesi binafsi ya kusingiziwa (defamation)—taasisi hiyo inapoteza uhalali wake wa kuwa mlezi wa taaluma na inakuwa chombo cha kisiasa chenye silaha za kiutawala.
Mgongano wa Sheria: Maoni ya Kisiasa dhidi ya Ushahidi wa Kisheria
Hali hii inaangazia ufa mkubwa katika tafsiri ya Sheria ya Huduma za Habari (Media Services Act). Wakati mamlaka zikitumia Kifungu cha 52(2) kinachotaka ukosoaji uzingatie ukweli na staha, zinasahau kwa makusudi kuwa "uchambuzi wa kisiasa" (political analysis) kote duniani unategemea kusoma alama za nyakati, kuunganisha matukio (connecting the dots), na kutoa mitazamo. Kulazimisha kila mtazamo wa mchambuzi uwe na uthibitisho wa saini au barua ya kiapo kutoka kwa kiongozi anayechambuliwa ni kuua rasmi tasnia ya uchambuzi wa habari nchini na kubakiza "habari za matukio pekee" (event reporting).
Dhana hii ya kutofautisha maoni ya mchambuzi na ukweli thabiti wa kisheria inalindwa kimataifa ili kulinda uhuru wa kujieleza. Kwa mfano, katika kesi maarufu ya kashfa (defamation) nchini Marekani iliyomhusisha mtangazaji maarufu wa Fox News, Tucker Carlson (McDougal v. Fox News Network, LLC), mahakama ilitupilia mbali malalamiko dhidi yake. Jaji aliamua kuwa watazamaji wanaelewa fika kuwa kile anachokifanya Carlson ni "uchambuzi na maoni ya kisiasa" yenye lugha ya ushawishi na hisia, na si ripoti ya habari za kiuchunguzi zinazowasilisha ukweli usiopingika (hard facts). Mahakama ilibainisha kuwa maoni au mitazamo ya mtu haiwezi kupimwa kwa rula ya "ukweli au uongo" wa kisheria, na hivyo ni vigumu kuthibitisha kuwa mchambuzi alikuwa na nia ovu ya kukuchafua (actual malice).
Mamlaka zetu nchini zinapaswa kujifunza kutoka kwenye misingi hii ya kisheria: huwezi kumtaka Pascal Mayalla athibitishe "hisia za kisiasa" za mtu mwingine kwa viwango vya ushahidi wa jinai, kwa sababu maoni siku zote yanabaki kuwa maoni na si ukweli thabiti wa kimahakama.
Hitimisho
Hatua dhidi ya Pascal Mayalla si kesi ya mtu binafsi; ni ujumbe wa wazi kwa waandishi wote, wamiliki wa vyombo vya habari, na waandaaji wa vipindi vya mtandaoni (online TV) nchini Tanzania. Kwamba, mipaka ya kukosoa imewekewa uzio msonge, na kwamba chombo chochote kinachoruhusu fikra mbadala kitanyongwa kiuchumi na kiutawala bila tone la damu kuonekana. Jamii isiposimama kidete kutetea haki ya kupata habari na uchambuzi huru, mamlaka za udhibiti zitafanikiwa kuifanya tasnia nzima iimbe wimbo mmoja wa sifa, huku haki ya wananchi kikatiba ya kujua ukweli ikizikwa rasmi.