Uhalisia wa demokrasia katika Afrika ya leo: Kati ya Uhuru na Udhibiti

[Moaz]

Uchanganuzi wa Kifalsafa, Kihistoria na Pendekezo la Mfumo Mbadala wa Uongozi wa Kiafrika.

SURA YA KWANZA: Asili na Uhalisia wa Demokrasia

1.1 Demokrasia: Dhana ya Kiufanisi au Kiitikadi?
Kihistoria, neno Demokrasia linatokana na maneno ya Kigiriki: demos (watu) na kratos (nguvu/mamlaka).
Lakini kwa mujibu wa wachambuzi kama Noam Chomsky na John Keane, dhana hii iligeuka haraka kutoka nguvu ya watu kwenda kuwa mfumo wa udhibiti wa kisheria unaolinda maslahi ya tabaka la juu.

Kwa maneno mengine, Demokrasia haikuwa “usawa” kama tunavyofikiri, bali ilikuwa mpangilio wa nguvu uliohalalishwa na ridhaa ya walio wengi.

1.2 Safari ya Demokrasia Kuja Afrika
Wachambuzi kama Walter Rodney na Ali Mazrui wamebainisha kuwa baada ya uhuru, Demokrasia ya Magharibi iliingizwa Afrika kama sehemu ya neo-colonial package — mfumo ulioundwa kuendeleza utegemezi kwa kiuchumi, kielimu na kisiasa. Afrika ikarithishwa “Demokrasia ya urithi wa wakoloni” — mfumo unaofuata miundo yao, lakini hauna mizizi kwenye utu, mila, au maadili ya Kiafrika.

Kwame Nkrumah aliwahi kusema:

“Afrika haikupigania uhuru ili kuiga mfumo wa kigeni, bali kujitawala kwa misingi ya utu wake.”

SURA YA PILI: Muundo wa Udhibiti Ndani ya Demokrasia ya Kiafrika2.1 Demokrasia ya Kivuli (Shadow Democracy)

Huu ni mfumo ambapo:

• Vyombo vya habari vinakuwa mikononi mwa mfumo wa utawala.
• Vyama vya upinzani vinakuwa vyombo vya kusawazisha siasa, si kubadilisha mfumo.
• Wananchi wanakuwa mashahidi, si washiriki.
• Matokeo ya uchaguzi yanakuwa taarifa, si maamuzi ya watu.

Mfumo huu unaendelea kwa jina la “uhuru,” lakini ndani yake ni udikteta uliohalalishwa.
Hii ndiyo hali ambayo Nyerere aliwahi kuiita “Demokrasia ya woga” — ambapo watu wanakubali maamuzi bila ujasiri wa kuyahoji.

2.2 Uhusiano Kati ya Demokrasia na Mamlaka ya Kibepari
Kwa mujibu wa Frantz Fanon katika The Wretched of the Earth, demokrasia ya kibepari ilipelekwa Afrika si kwa nia ya kuleta haki, bali kudumisha utawala wa kiuchumi wa tabaka la kikoloni.

Viongozi wapya wakawa mawakala wa mfumo wa zamani chini ya jina jipya.

Kwa hiyo, tunachokiona leo si demokrasia, bali ni muendelezo wa ukoloni kwa lugha ya kisasa.

SURA YA TATU: Uga wa Tanzania Kama Kielelezo
3.1 Mfumo wa Kisiasa na Mgongano wa Kiuhalisia

Tanzania, kama mataifa mengine ya Kiafrika, inajinasibu kama “nchi ya demokrasia ya vyama vingi,” lakini hali halisi inaonyesha:

• • Uamuzi wa kisiasa unafanywa na kikundi kidogo cha watu wenye mamlaka.
  • Sauti mbadala zinadhibitiwa au kufungwa kwenye mizingo ya kisheria.
  • Watu maarufu hutumika kama mawakala wa ajenda za kiserikali kupitia PR za kimkakati.
  • Uchaguzi umekuwa tukio la kisheria, si mchakato wa kidemokrasia wa kweli.

Hii imefanya demokrasia ionekane kama filamu ya kila miaka mitano — wananchi wakiwa watazamaji, si waamuzi.

3.2 Athari za Kijamii

• • Wananchi wamepoteza imani katika siasa.
  • Uzalendo umechafuka kwa sababu ya matumizi mabaya ya kaulimbiu za taifa.
  • Hofu imechukua nafasi ya ujasiri wa raia.
  • Vijana wameanza kuona uongozi kama njia ya utajiri, si huduma.

SURA YA NNE: Dhana ya “Ethical African Governance”
Huu ndio mfumo mbadala unaopendekezwa: uongozi wa Kiafrika unaojengwa juu ya misingi mitatu mikuu —
Utu, Uwajibikaji, na Ushirikiano wa Kijamii.

4.1 Nguzo Kuu za Mfumo Huu

1. • Uongozi wa Maadili (Moral Leadership):
     Viongozi wawe na vigezo vya uadilifu vinavyochunguzwa na baraza huru la maadili ya kitaifa.
   • Mashauriano ya Jamii (Collective Deliberation):
     Maamuzi makubwa ya kitaifa yapitishwe kwa ushirikiano wa wananchi kupitia vikao vya uwazi.
   • Uwajibikaji wa Uwazi (Transparent Accountability):
     Kila kiongozi au taasisi iwe na wajibu wa kutoa taarifa ya kila robo mwaka kwa wananchi.
   • Ugatuzi wa Kimaadili (Ethical Decentralization):
     Mamlaka yazingatie utu na usawa katika kugawa rasilimali, si siasa za chama.
   • Uhuru wa Fikra na Ukosoaji (Intellectual Freedom):
     Wananchi, wasomi na wanaharakati walindwe kisheria wanapotoa hoja za ukosoaji.

4.2 Faida za Mfumo Huu

• Unarudisha imani ya wananchi kwa serikali.
• Unaleta uwiano kati ya uongozi na uadilifu.
• Unazalisha utamaduni wa uwajibikaji wa ndani badala ya mashinikizo kutoka nje.
• Unakuza fikra za utaifa zenye msingi wa haki, si propaganda.
  

SURA YA TANO: Wito wa Mageuzi
5.1 Demokrasia Bila Utu ni Udikteta Uliohalalishwa
Afrika haiwezi kujenga demokrasia ya kudumu kwa kuiga mifumo ya kigeni.
Inahitaji kuunda mfumo wake wenye mizizi katika falsafa ya utu na maadili.
Ni wakati sasa wa viongozi na wasomi wa Afrika:

• • Kuhoji misingi ya demokrasia tunayoifuata.
  • Kujenga falsafa ya uongozi wa kweli unaoheshimu utu wa binadamu.
  • Kuweka taasisi huru za uwajibikaji, si taasisi za hofu.

5.2 Maneno ya Mwisho

“Afrika haitapona kwa kuiga, bali kwa kujitambua.”

Julius K. Nyerere

“Demokrasia ni silaha ya mwananchi; lakini ikiwa haina uadilifu, hugeuka upanga unaomkata mwananchi mwenyewe.”

Tafsiri ya falsafa ya Kiswahili ya kisasa

HITIMISHO
Kwa muhtasari, demokrasia kama inavyotekelezwa leo Afrika ni mchezo wa kimfumo unaolinda maslahi ya wachache kwa kivuli cha ridhaa ya wengi.

Ni lazima sasa bara la Afrika lijitengenezee Demokrasia ya Kiutu (Human-Centered Democracy) — inayochota hekima ya jadi, maadili ya kiroho, na ujuzi wa kisasa.

Mfumo huu ndio utakaoleta:

• Uhuru wa kweli
• Uwajibikaji wa kweli
• Na maendeleo yenye utu.

N.B: Ni maoni kwa Msaada Wa Akili Mnemba.