SoC03 Utawala Bora kwa afya na ustawi kwa Mtanzania

[Mamshungulii]

Utawala wa afya na ustawi ni nguzo kuu ya utawala bora; unaongozwa na mfumo wa thamani unaojumuisha afya kama haki ya binadamu, sehemu ya ustawi na suala la haki ya kijamii.

Moja kati ya haki ya msingi za kila binadamu ni kufurahia viwango vya juu vya afya viwezekanavyo. Serikali zina majukumu ya kitaifa na kimataifa kutoa huduma bora za afya zinazofikika kwa gharama nafuu na zinazopatikana kwa watu wote bila ubaguzi.

Hata hivyo, uhalisi huu katika nchi zinazoendelea kama vile katika Tanzania ni matakwa ambayo bado hayajatimika.

Kanuni kuu ni kwamba haki ya afya inategemea upatikanaji wa rasilimali za serikali. Ingawa serikali katika kanda hii zimeweza kuzongwa na ukosefu wa rasilimali na kushindwa kutoa huduma jumuishi za afya kwa watu wote, huduma za afya kwa maskini na wale walioathirika si hiari bali wajibu.

Aidha, serikali zina jukumu la kuendelea kupanua utoaji wa huduma ya afya kila mwaka na ni mzigo uko begani mwa serikali kuonesha kwamba inafanya hivyo na kwa upeo wa rasilimali zilizopo.

Ingawa mashirika ya kijamii huanzishwa ili kuziwezesha jamii kushiriki katika kupanga na kutekeleza huduma za afya, Wasiwasi zaidi ni kwamba vituo vingi vinakumbwa na ukosefu wa mafunzo, usimamizi duni, ukosefu wa motisha, na miundo dhaifu ya usaidizi, miundombinu isiyoridhisha kuhudumia wagonjwa.

Aidha, huduma hizi hazijajengwa kwa misingi ya haki. Elimu na ufahamu wa haki za jamii kuhusu ubora wa huduma ya afya wanazopaswa kupokea haipo. Matokeo yake ni kuwa jamii haiwezi kushiriki kikamilifu katika kupanga huduma zao za afya wala haiwezi kuwawajibisha walio na majukumu wanaposhindwa kutekeleza kazi yao. Licha ya serikali kukariri kuhusishwa kwa jamii, mara nyingi jamii huwa zinakosa ujuzi na hali ya kujiamini kupaza sauti zao katika utoaji wa huduma ya afya.

Aghalabu jamii huonekana kama watumiaji wa huduma za serikali wasiojali badala ya kuwa washiriki wanaojumuishwa, Mara nyingi umma hauna usemi kuhusu aina na ubora wa huduma za afya zinazotolewa na serikali hata hivyo, ukweli upo mbali sana na haya.

Katika siku ya kawaida , mgonjwa hutembelea kituo cha afya cha umma akitafuta tiba kwa ajili ya maradhi ya kawaida kama vile malaria. Mara tu baada ya kuangaliwa na mtaalamu wa matibabu, mgonjwa hutumwa katika duka la kuuza dawa ili kuchukua dawa iliyopendekezwa.

Wakati mwingine dawa hazipatikani na lazima zinunuliwe kutoka duka la dawa kwasababu maduka ya serikali hayana dawa hizo. Inawezekana, hata kama kwa uchache, kwamba mgonjwa atanunua dawa zenye mashaka ambayo inaweza kuwa hatari kwa afya yake,kwasababu hata wengi wanaouza madawa hayo pengine sio wataalamu wa afya au wajuzi wa kilichoandikwa na Daktari.

Bila shaka kwamba hatua kabambe za udhibiti ni muhimu ili kulinda afya ya watumiaji. Hata hivyo, mbinu inayotumika katika kushughulikia tatizo hili limezua wasiwasi mkubwa kuhusu haki za afya - kushurutisha upatikanaji wa dawa za bei nafuu kwa kisingizio cha kupambana na bidhaa feki.

Pia wauzaji wa madawa wanajiamulia bei wenyewe kiasi kufikia hata kama dawa inakuwa ni ya gharama ndogo, wauzaji wanapandisha bei na kumlazimu mgonjwa ama acheleweshewe kuanza kupata tiba au aache kupata tiba tiba kabisa kutokana na bei kubwa ya dawa hizo.

Mara kwa mara vijijini hukumbwa na mfiko mdogo kwa dawa kwa wagonjwa, hasa katika vituo vya serikalini, na wengi wa watoa huduma hawako makini au hawana ujuzi wa kutosha wa kuwahudumia wagonjwa.

Teknolojia ya kidigitali ni chombo cha kuimarisha uwazi katika huduma za umma na kuruhusu mashirika ya kiraia kufuatilia utoaji wa huduma na uboreshaji wa huduma hizo.

Upatikanaji wa taarifa kwa wakati, taarifa zinazofaa na zinazotegemewa ni msingi wa kufanya maamuzi kwa ufanisi kuhusu mikakati, sera na programu za afya. Hatua ambazo serikali huchukua kukusanya, kuchambua, na kutumia data huathiri uwezo wao wa kutambua matatizo, afua za kipaumbele, kutafuta suluhu, kufuatilia utendajikazi, na namna ya kutumia maelezo haya kutathmini mienendo ya afya, kudai huduma bora, na kuifanya serikali kuwajibika.

Mfumo wa habari kwenye usimamizi wa afya, ni kitovu cha uwekaji wa mifumo kidigitali katika sekta ya afya, hasa katika mazingira ya kipato cha chini.

Mifumo ya usimamizi wa taarifa za afya, inakuzwa kwa ahadi ya kuboreshwa kwa ufanisi na uwajibikaji wa rasilimali na huduma. Kwa mipaka katika mifumo ya kidigitali na katika miundombinu ya kidijitali, kanuni, na uwezo wa kufanya kazi, na kuwafanya kuathiriwa na ufisadi na ulaghai.

Katika karne hii, afya inawahusu watu hasa na kuiboresha afya katika muktadha wa maisha yao ya kila siku.Hadisasa kuna mijadala mingi kuhusu masuala ya afya katika sera zote za nchi na upande wa sekta ya afya ,afua nyingi zaidi zinategemeana katika sekta ya afya na nyingine zinapatikana katika sekta zingine isipokuwa afya.

Ni pendekezo kwamba afya haiwezi kuzingatiwa tena kuwa lengo la kisekta litakalotolewa na wizara moja .Afya inatokana na mifumo tata ya kukabiliana na hali ambayo inategemea hasa wategemezi wa kijamii na kisiasa wa afya. Dhana hii inahitaji mabadiliko katika jamii na serikali, katika mielekeo mikuu mitatu nayo ni:-

Serikali nzima na jamii lazima ifahamu zaidi mienendo changamano ya afya na viashiria vyake ili kutawala vyema.

Wahusika wote lazima wathamini ni kwa kiwango gani afya bora inaboresha ubora wa maisha, inaboresha uzalishaji wa nguvu kazi, inaongeza uwezo wa kujifunza, inaimarisha familia na jamii, kusaidia makazi na mazingira endelevu na kuchangia usalama, kupunguza umaskini, na ushirikishwaji wa kijamii. Kiwango ambacho afya bora inategemea viashirio vingi vya kijamii , kukosekana kwa usawa na viwango vya kijamii kunaleta shida sana.

Utawala wa afya unahusiana kwa karibu na kudhibiti hatari zinazohusiana na utandawazi na usasa. Inahitaji kuwapa wahusika ujuzi na uwezo wa kutambua na kushughulikia matatizo mtambuka ya kiafya.

Sekta lazima zishirikiane ili kufafanua viashiria vya ufuatiliaji wa mabadiliko na maendeleo .Kupitia uhakiki wa mara kwa mara, hata sera inapofanya kazi, mataifa huboresha uwezo wao wa kukabiliana na mabadiliko yasiyotarajiwa kwa kutambua ibuka zinazoathiri sera tofauti katika hatua za awali.

Kwa hivyo ni muhimu kwamba data na taarifa zinazokusanywa na kushirikiwa ziwe muhimu kwa wahusika wote na kufikiwa na ni muhimu pia kwamba nyenzo mbalimbali zinazochukuliwa kuwa ushahidi unaokubalika zipanuliwe ili kujumuisha mitazamo ya wananchi, ili ziweze kuathiri utoaji wa maamuzi.