SoC03 Utawala wa Sheria: Misingi, Changamoto na Utekelezaji Wake Nchini Tanzania

UTANGULIZI

Utawala wa sheria ni dhana muhimu katika jamii yoyote inayotaka kuendelea na kuwa na amani. Utawala wa sheria unamaanisha kuwa kila kitu kifanyike kwa mujibu wa sheria, kanuni na taratibu zilizowekwa katika utekelezaji wa majukumu ya umma na kulinda haki za binadamu. Utawala wa sheria unalenga kuhakikisha kuwa hakuna mtu au chombo chochote cha umma kinachokiuka au kujitwalia mamlaka zaidi ya yale yanayoruhusiwa na sheria. Utawala wa sheria pia unahusisha kuwapo kwa mahakama zilizo huru na zisizopendelea upande wowote katika kutoa haki.

Lengo la makala hii ni kuchambua misingi, changamoto na utekelezaji wa utawala wa sheria nchini Tanzania. Makala hii itajibu maswali yafuatayo:



MISINGI YA UTAWALA WA SHERIA

Misingi ya utawala wa sheria Tanzania ni:

• Kuheshimu katiba na sheria: Katiba ndiyo chombo kikuu cha kisheria kinachoweka mamlaka ya serikali na haki za wananchi. Sheria nyingine zote zinapaswa kuendana na katiba na kutekelezwa kwa uadilifu.
• Uwajibikaji: Serikali na viongozi wake wanapaswa kuwajibika kwa wananchi kwa maamuzi na vitendo vyao. Wananchi nao wanapaswa kuwajibika kwa serikali na jamii kwa kufuata sheria na kutimiza wajibu wao.
• Usawa: Watu wote ni sawa mbele ya sheria bila ubaguzi wowote. Watu wote wanapaswa kupata fursa sawa za kushiriki katika maendeleo na kupata huduma za umma.
• Utawala bora: Serikali inapaswa kuongozwa kwa ufanisi, uadilifu, uwazi na kuzingatia maslahi ya umma. Serikali inapaswa kuweka mifumo ya kupambana na rushwa, ufisadi, ubadhirifu na ukiukwaji wa haki za binadamu.
• Haki za binadamu: Serikali inapaswa kulinda na kuheshimu haki za binadamu za wananchi wake. Wananchi wanapaswa kuheshimu haki za binadamu za wenzao na kutetea haki zao pale zinapovunjwa.
• Ushiriki wa wananchi: Wananchi wanapaswa kupewa fursa na uhuru wa kushiriki katika maamuzi yanayowahusu. Wananchi wanapaswa kupewa taarifa sahihi na za wakati juu ya shughuli za serikali na kutumia njia halali za kutoa maoni, malalamiko au mapendekezo yao.

Misingi hii ya utawala wa sheria inatekelezwa katika nchi mbalimbali duniani kulingana na mifumo yao ya kisiasa, kiuchumi, kiutamaduni na kihistoria. Faida za utawala wa sheria ni pamoja na:

• Kuimarisha demokrasia na utulivu wa nchi
• Kuongeza ufanisi na uwajibikaji wa serikali
• Kuongeza imani na ushirikiano kati ya serikali na wananchi
• Kuongeza maendeleo na ustawi wa jamii
• Kuongeza heshima na hadhi ya nchi katika jumuiya ya kimataifa

UTAFITI WA TAARIFA

Utafiti wa taarifa kuhusu utawala wa sheria Tanzania umetumia vyanzo mbalimbali ikiwa ni pamoja na:

Ripoti za CAG, THBUB, na mashirika ya kimataifa na kitaifa zinatolewa kila mwaka kuhusu hali ya hesabu za serikali, haki za binadamu, na utawala bora nchini Tanzania. Ripoti hizi zinaonesha iwapo serikali inafuata sheria, kanuni, taratibu, inalinda na kuheshimu haki za binadamu, na inazingatia misingi ya utawala bora. Mashirika yanayofuatilia na kutathmini hali ya utawala wa sheria ni pamoja na Transparency International, Freedom House, Human Rights Watch, Legal and Human Rights Centre, Policy Forum, Twaweza, na wengine.

Matokeo au hitimisho la utafiti taarifa uliofanyika kuhusu hali ya utawala wa sheria nchini Tanzania ni kwamba:

• Tanzania ina mifumo ya kisheria na kitaasisi inayowezesha utawala wa sheria, ikiwemo katiba, sheria, mahakama, tume, vyombo vya dola, vyombo vya habari, asasi za kiraia, na wengine.
• Hata hivyo, utekelezaji wa utawala wa sheria unakabiliwa na changamoto nyingi, ikiwemo rushwa, ufisadi, ubadhirifu, ukiukwaji wa haki za binadamu, udhaifu wa taasisi za umma na za kiraia, kutotekeleza mikataba ya kimataifa, kutokujua wajibu wa raia, na wengine.

Kwa hiyo, hali ya utawala wa sheria nchini Tanzania inahitaji kuimarishwa zaidi kwa kuondoa au kupunguza changamoto hizo na kuongeza juhudi za kukuza misingi na nguzo za utawala bora.


CHANGAMOTO ZA UTAWALA WA SHERIA

Utawala wa sheria nchini Tanzania unakabiliwa na changamoto kama rushwa, ufisadi, ukiukwaji wa haki za binadamu, migogoro, udhaifu wa taasisi za umma na za kiraia, kutotekeleza mikataba ya kimataifa, na kutokujua wajibu wa raia.

Changamoto hizi zinaathiri maendeleo na ustawi wa nchi na wananchi. Taarifa zilizotumika zinatoka kwa CAG, THBUB, mashirika ya kimataifa na kitaifa, na tafiti mbalimbali. Taarifa hizo zinaonesha ukweli, takwimu, mifano na ushahidi wa changamoto na athari zake.


UTEKELEZAJI WA UTAWALA WA SHERIA

Mbinu za kukuza utawala wa sheria Tanzania ni:

• Kuweka na kufuata katiba, sheria, kanuni na taratibu zinazofaa na zinazolinda haki na maslahi ya wote.
• Kusimamia uwajibikaji, uwazi, ufanisi na tija za taasisi za umma katika huduma za umma.
• Kutekeleza haki za binadamu na kushirikisha wananchi katika maamuzi yanayowahusu.
• Kuimarisha uwezo, uadilifu, uwajibikaji na ushirikiano wa taasisi za umma na za kiraia katika utawala wa sheria.
• Kujenga utamaduni wa kuheshimu sheria, kanuni, taratibu na haki za wengine na kutatua migogoro kwa amani.
• Kufuata au kutimiza mikataba ya kimataifa inayohusu utawala wa sheria na kushirikiana na wadau wa kimataifa.
• Kuelimisha na kuhamasisha wananchi kuhusu utawala wa sheria na kuwapa taarifa sahihi na za wakati.
• Kufuatilia na kuripoti hali ya utawala wa sheria na haki za binadamu nchini na kutoa mapendekezo ya kuboresha.
• Kuweka mifumo na vigezo vya kupima utendaji wa taasisi za umma na za kiraia na kutoa tuzo au adhabu.

HITIMISHO

Makala hii imeeleza maana, faida, misingi, nguzo, changamoto, mbinu na hali ya utawala wa sheria nchini Tanzania. Utawala wa sheria ni muhimu kwa maendeleo ya nchi na ustawi wa wananchi. Hata hivyo, utawala wa sheria unakabiliwa na changamoto nyingi ambazo zinahitaji kushughulikiwa kwa ushirikiano wa wadau wote. Kwa hiyo, makala hii inatoa wito kwa serikali, taasisi za umma na za kiraia, wananchi na wadau wa ndani na nje ya nchi kuongeza juhudi za kukuza na kutekeleza utawala wa sheria kwa manufaa ya wote.