(d)Mahakama ya Rufani ya Jamhuri ya Muungano
Mahakama ya Rufani
158.-(1) Kutakuwa na Mahakama ya Rufani ya Jamhuri ya Muungano,itakayojulikana kwa kifupi kama "Mahakama ya Rufani" na ambayo itakuwa na: (a) Mwenyekiti wa Mahakama ya Rufani; na
(b) Majaji wengine wasiopungua kumi na saba.
(2) Majaji wa Mahakama ya Rufani watateuliwa kwa kuzingatia sifa zitakazoainishwa katika Katiba hii na uwiano wa uwakilishi wa sehemu mbili za Washirika waMuungano. (3) Sheria zitakazotungwa kwa mujibu wa Katiba za Washirika wa Muungano zitaweka masharti kuhusu utaratibu wa kuwasilisha rufani mbele ya Mahakama ya Rufani, nyakati na sababu za kukata rufani.
(e)Uteuzi wa Majaji wa Mahakama ya Rufani
Uteuzi wa Mwenyekiti wa Mahakama ya Rufani
162.-(1) Mwenyekiti wa Mahakama ya Rufani atateuliwa na Rais kutoka miongoni mwa majina ya watu watatu yatakayopendekezwa na Tume ya Utumishi wa Mahakama.
(2) Mwenyekiti wa Mahakama ya Rufani atakuwa ndiye Mkuu wa Mahakama ya Rufani na msaidizi wa Jaji Mkuu katika utendaji wa kazi katika Mahakama ya Rufani, na katika madaraka hayo, Mwenyekiti wa Mahakama ya Rufani atatekeleza kazi na shughuli atakazopangiwa mara kwa mara na Jaji Mkuu. (3) Mtu anaweza kuteuliwa kuwa Mwenyekiti wa Mahakama ya Rufani endapo atakuwa amefikisha umri wa miaka arobaini na tano au zaidi na mwenye sifa ya uadilifu, tabia njema na uaminifu na: (a) awe na Shahada ya Sheria kutoka katika Chuo Kikuu kinachotambuliwa na mamlaka inayoshughulikia elimu ya juu katika Jamhuri ya Muungano; (b) awe amefanya kazi ya uhakimu, ujaji, utumishi wa umma au uanataaluma akiwa na sifa ya kufanya kazi ya uwakili au ni Wakili wa Kujitegemea; na (c) awe na sifa ya kusajiliwa kuwa wakili,
na amekuwa na sifa hizo mfululizo kwa muda usiopungua miaka kumi.
(4) Kwa kuzingatia masharti ya Ibara ndogo ya (2), iwapo Rais ataridhika kwamba japokuwa: (a) mtu mwenye sifa mojawapo ya hizo sifa zilizoainishwa katika Ibara ndogo ya (2) hakuwa nayo sifa hiyo kwa muda usiopungua miaka kumi; (b) mtu huyo ana uwezo, ujuzi na kwa kila hali anafaa kukabidhiwa madaraka ya Jaji wa Mahakama ya Rufani;
‐ 63 ‐
(c) kuna sababu za kumfanya mtu huyo astahili kukabidhiwa madaraka hayo,
basi Rais anaweza kutengua sharti la kuwa na sifa kwa muda usiopungua miaka kumi, na baada ya kushauriana na Tume ya Utumishi wa Mahakama, Rais anaweza kumteua mtu huyo kuwa Jaji wa Mahakama ya Rufani.
Uteuzi wa Majaji wa Mahakama ya Rufani
163.-(1) Majaji wa Mahakama ya Rufani watateuliwa na Rais kutoka miongoni mwa majina yatakayopendekezwa na Tume ya Utumishi wa Mahakama. (2) Mtu anaweza kuteuliwa kuwa Jaji wa Mahakama ya Rufani endapo atakuwa na sifa ya uadilifu, tabia njema na uaminifu na: (a) awe na shahada ya sheria kutoka katika chuo kinachotambuliwa na mamlaka inayoshughulikia elimu ya juu katika Jamhuri ya Muungano; (b) awe amefanya kazi ya uhakimu, ujaji, utumishi wa umma au uanataaluma akiwa na sifa ya kufanya kazi ya uwakili au ni wakili wa kujitegemea; na (c) awe na sifa ya kusajiliwa kuwa wakili,
na amekuwa na sifa hizo mfululizo kwa muda usiopungua miaka kumi.
165.-(1) Mwenyekiti wa Mahakama ya Rufani atashika nafasi yamadaraka ya Ofisi ya Mwenyekiti wa Mahakama ya Rufani mpaka atakapofikisha umri wa miaka sabini, isipokuwa kama:
(a) atajiuzulu;
(b) kiti chake kitakuwa wazi kutokana na maradhi au kifo; au
(c) atavuliwa wadhifa wa Mwenyekiti wa Mahakama ya Rufani kwa mujibu wa Katiba hii.
Utaratibu wa kushughu- likia nidhamu ya Majaji wa
Mahakama ya Rufani
167.-(1) Utaratibu wa kushughulikia nidhamu ya Majaji wa Mahakama ya Rufani, kwa sababu ambazo ni tofauti na zilizoainishwa katika nafasi ya Ibara ndogo ya (2), utakuwa kama utakavyoelezwa katika Sheria itakayotungwa na Bunge.
(2) Jaji wa Mahakama ya Rufani anaweza kuondolewa katika nafasi ya madaraka yaJaji kwa sababu ya kushindwa kutekeleza kazi yake kutokana na:
‐ 65 ‐
(a) maradhi ya akili au mwili;
(b) kukiuka Kanuni za Maadili ya Majaji wa Mahakama ya Rufani zilizotungwa kwa mujibu wa sheria;
(c) kutokuwa na uwezo wa kumudu kazi za nafasi ya Jaji; au
(d) tabia mbaya au mwenendo usiofaa unaoathiri Sheria ya Maadili ya Viongozi wa Umma.
(3) Mwenyekiti wa Mahakama ya Rufani, Naibu Mwenyekiti wa Mahakama ya Rufani na Jaji wa Rufani wataweza kuondolewa katika nafasi ya madaraka ya Jaji kwa kufuata utaratibu unaofanana na ule uliowekwa kwa ajili ya kumuondoa kazini Jaji Mkuu, Naibu Jaji Mkuu na Jaji wa Mahakama ya Juu kama ilivyoelezwa.
(f)Usimamizi wa Shughuli za Mahakama
Msajili wa
Mahakama
168.-(1)Kutakuwa na Msajili wa Mahakama atakayeteuliwa na Rais kufuatia mapendekezo ya Tume ya Utumishi wa Mahakama na baada kuidhinishwa na Bunge. (2) Mtu hatateuliwa kushika nafasi ya Msajili wa Mahakama isipokuwa tu kama: (a) ana shahada ya sheria kutoka katika chuo kinachotambuliwa kwa mujibu wa Sheria za nchi; (b) awe amefanya kazi ya uhakimu, utumishi wa umma au mwanataaluma akiwa na sifa ya kufanya kazi ya uwakili wa Serikali au ni wakili wa kujitegemea;
(c) awe na sifa ya kusajiliwa kuwa wakili; na
(d) ni mwadilifu na mwenye tabia na mwenendo mwema,
na amekuwa na sifa hizo mfululizo kwa muda usiopungua miaka kumi.
(f)Usimamizi wa Shughuli za Mahakama
Msajili wa
Mahakama
168.-(1)Kutakuwa na Msajili wa Mahakama atakayeteuliwa na Rais kufuatia mapendekezo ya Tume ya Utumishi wa Mahakama na baada kuidhinishwa na Bunge. (2) Mtu hatateuliwa kushika nafasi ya Msajili wa Mahakama isipokuwa tu kama: (a) ana shahada ya sheria kutoka katika chuo kinachotambuliwa kwa mujibu wa Sheria za nchi; (b) awe amefanya kazi ya uhakimu, utumishi wa umma au mwanataaluma akiwa na sifa ya kufanya kazi ya uwakili wa Serikali au ni wakili wa kujitegemea; (c) awe na sifa ya kusajiliwa kuwa wakili; na
(d) ni mwadilifu na mwenye tabia na mwenendo mwema,
na amekuwa na sifa hizo mfululizo kwa muda usiopungua miaka kumi.
Majukumu ya Msajili wa Mahakama
169.-(1) Msajili wa Mahakama atakuwa na majukumu yafuatayo: (a) kusimamia utekelezaji wa shughuli za kimahakama;
(b) kuratibu masuala ya kimahakama; na
(c) majukumu mengine atakayopangiwa na Jaji Mkuu.
(2) Katika kutekeleza majukumu yake, Msajili wa Mahakama atawajibika kwa Tume ya Utumishi wa Mahakama.
Mtendaji Mkuu wa Mahakama
170.-(1) Kutakuwa na Mtendaji Mkuu wa Mahakama atakayeteuliwa na Rais kutoka miongoni mwa Watumishi wa Umma kufuatia mapendekezo ya Tume ya Utumishi wa Mahakama na kuidhinishwa na Bunge. (2) Mtu hatateuliwa kushika nafasi ya Mtendaji Mkuu wa
Mahakama isipokuwa tu kama ni:
(a) mtumishi wa umma mwandamizi;
(b) ana weledi na uzoefu katika masuala ya utawala na mambo ya fedha; na
(c) mwadilifu na mwenye tabia na mwenendo mwema.
‐ 66 ‐
Majukumu ya Mtendaji Mkuu wa
Mahakama
Tume ya Utumishi wa Mahakama
171.-(1) Mtendaji Mkuu wa Mahakama atakuwa na majukumu yafuatayo: (a) Katibu wa Tume ya Utumishi wa Mahakama; (b) Afisa Masuuli wa Mahakama;
(c) msimamizi mkuu wa Mfuko wa Mahakama;
(d) msimamizi wa masuala ya utawala ya Mahakama; na
(e) atatekeleza majukumu mengine atakayopangiwa na Jaji Mkuu. (2) Katika kutekeleza majukumu yake, Mtendaji Mkuu wa
Mahakama atawajibika kwa Tume ya Utumishi wa Mahakama.
SURA YA KUMI NA MOJA UTUMISHI WA JAMHURI YA MUUNGANO
Misingi mikuu ya Utumishi wa Umma
176.-(1) Utumishi wa umma katika Jamhuri ya Muungano utazingatia misingi na kanuni zifuatazo:
(a) utumishi wa umma ni dhamana kutoka kwa wananchi na hivyo mtumishi anatakiwa kutumikia wananchi kwa uadilifu,
‐ 68 ‐
uaminifu na unyenyekevu;
(b) kudumisha na kukuza viwango vya juu vya maadili ya kitaaluma; (c) kuhamasisha matumizi bora na yenye tija ya raslimali;
(d) kutoa huduma kwa umma kwa njia ya haki, usawa na bila upendeleo; (e) kuhamasisha wananchi kushiriki kwenye maandalizi ya sera mbalimbali za nchi; (f) kuitikia matakwa na mahitaji ya watu kwa haraka na kwa wakati unaofaa; (g) kujitolea katika utekelezaji wa sera na mipango ya kitaifa;
(h) uwajibikaji wa viongozi kwa makosa yanayofanyika chini yao; (i) kuhamasisha sera ya uwazi katika kutoa habari za kweli kwa
umma na kwa wakati ufaao; na
(j) kuhakikisha kwamba watu watateuliwa katika nafasi mbalimbali kwa kuzingatia uwezo wa kitaaluma, weledi, maarifa, ujuzi na uzoefu wao katika eneo husika. (2) Misingi na Kanuni za Utumishi wa Umma zilizoainishwa katika Ibara hii zitazingatiwa na kutumika katika uteuzi wa kushika nafasi za madaraka ya uongozi katika: (a) mamlaka katika mihimili yote ya Dola; (b) taasisi na idara zote za Serikali; na
(c) mashirika yote ya Serikali.
(3) Bunge litatunga sheria kuweka masharti ya utekelezaji wa misingi ya utumishi iliyoainishwa katika Ibara ndogo ya (1).
Masharti kuhusu utumishi katika Jamhuri ya Muungano
177. Bila ya kuathiri masharti ya Katiba hii, utumishi wa umma na uongozi katika Jamhuri ya Muungano utazingatia misingi kwamba utoaji wa ajira na uteuzi wa viongozi utakuwa kwa uwiano baina ya Washirika wa Muungano, kwa kuzingatia weledi na taaluma katika eneo au nyanja husika.
Tume ya Utumishi wa Umma
178.-(1) Kutakuwa na Tume ya Utumishi wa Umma itakayokuwa na Mwenyekiti na wajumbe wengine sita watakaoteuliwa na Rais na kuidhinishwa na Bunge. (2) Katika kuteua wajumbe wa Tume ya Utumishi wa Umma, Rais atazingatia Kanuni za Utumishi wa Umma zilizoainishwa katika Katiba hii.
(3) Kutakuwa na Katibu wa Tume ya Utumishi wa Umma ambaye atakuwa ndiye Mtendaji Mkuu na mtekelezaji wa majukumu ya kila siku ya Tume.
(4) Katibu wa Tume ya Utumishi wa Umma atateuliwa na Rais baada ya kuidhinishwa na Bunge kutoka miongoni mwa watumishi waandamizi wa Serikali ya Jamhuri ya Muungano.
SURA YA KUMI NA MBILIUCHAGUZI KATIKA VYOMBO VYA UWAKILISHI NA VYAMA VYA SIASA
SEHEMU YA KWANZA UWAKILISHI WA WANANCHI
Ushiriki katika vyombo vya uwakilishi
180.-(1) Kila raia wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania mwenye umri wa miaka kumi na nane au zaidi mwenye akili timamu ana haki ya kupiga kura na haki ya kuandikishwa kwa ajili ya kupiga kura katika uchaguzi au kura ya maoni. (2) Kwa madhumuni ya Ibara ndogo ya (1), mamlaka ya uchaguzi itazingatia misingi ifuatayo: (a) wananchi wanatumia haki ya kisiasa kwa mujibu wa
Katiba hii;
(b) watu wenye ulemavu wanapewa fursa za uwakilishi;
(c) haki ya kila mtu kupiga kura moja kufuatana na utashi wa uwakilishi na kura sawa; na
(d) uchaguzi ulio huru na ambao - (i) ni wa kura ya siri;
(ii) hauna matumizi ya nguvu, vitisho, vishawishi wala rushwa;
(iii) haukuwa na matamshi au vitendo vinavyoashiria ukabila, ukanda, udini, dharau na kashfa kwa
‐ 70 ‐
jinsia au unyanyapaa kwa walemavu au makundi madogo katika jamii;
(iv) unaendeshwa na kusimamiwa na chombo huru;(v) unaendeshwa bila upendeleo au kuegemea upande wowote, uliyo makini na inayoonyesha uwajibikaji wa watendaji. (3) Ili kutekeleza masharti ya Ibara ndogo ya (1) na (2), mamlaka ya nchi itaweka utaratibu wa sheria utakaowezesha: (a) mamlaka zinazosimamia uchaguzi kutangaza majimbo kwa madhumuni ya uchaguzi wa wabunge; (b) uteuzi wa wagombea;na
(d) kuendesha na kusimamia uchaguzi na kura ya maoni;(c) uandikishaji endelevu wa wapiga kura;
(e) kuweka utaratibu wa kuandikisha raia wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania wanaoishi nje ili kuweza kupiga kura katika uchaguzi au kura ya maoni; na (f) utaratibu wa kufanya uchaguzi kuwa mwepesi, wazi na unaozingatia mahitaji ya watu wenye mahitaji maalum. (4) Kwa madhumuni ya Ibara ndogo ya (2), kwa lengo la kukuza demokrasia, kulinda Katiba na kuhakikisha panakuwepo uchaguzi huru, kila mpiga kura ana haki ya kufungua shauri Mahakamani kupinga matokeo ya uchaguzi isipokuwa matokeo ya uchaguzi wa Rais,anayoamini yamevunja au kukiuka masharti ya Katiba hii.
SEHEMU YA PILI TUME HURU YA UCHAGUZI
(a) Muundo wa Tume Huru ya Uchaguzi na Vyama vya
Siasa
Kuundwa kwa Tume Huru ya Uchaguzi
181.-(1) Kutakuwa na Tume Huru ya Uchaguzi ya Jamhuri ya Muungano kwa ajili ya kusimamia na kuratibu shughuli za uchaguzi na masuala yanayohusu vyama vya siasa na ambayo pia itaitwa "Tume Huru ya Uchaguzi". (2) Tume Huru ya Uchaguzi itaundwa na Mwenyekiti, Makamu Mwenyekiti na wajumbe wengine saba watakaoteuliwa na Rais baada ya kupendekezwa na Kamati ya Uteuzi. (3) Mwenyekiti, Makamu Mwenyekiti na wajumbe wa Tume Huru ya Uchaguzi watashika madaraka mara baada ya kuthibitishwa na Bunge.
(4) Mwenyekiti na Makamu Mwenyekiti wa Tume ya Uchaguzi watakuwa na sifa zifuatazo:
(a) awe ni raia wa kuzaliwa na angalau mmoja kati ya wazazi wake ni raia wa kuzaliwa wa Tanzania;
(b) awe ni mtu aliyewahi kushika wadhifa wa Jaji wa Makakama ya Juu, Mahakama ya Rufani au Mahakama Kuu na ameshika
‐ 71 ‐
wadhifa huo kwa kipindi kisichopungua miaka mitano;
(c) awe ni mtu mwaminifu, mwadilifu, na mwenye mwenendo usiotiliwa shaka na jamii; (d) awe ni mtu ambaye siyo kiongozi, hajawahi kushika wadhifa wowote wa kisiasa katika chama chochote cha kisiasa; na (e) awe ni mtu ambaye hajawahi kutiwa hatiani kwa kosa lolote la jinai linalohusiana na uaminifu. (5) Mjumbe wa Tume Huru ya Uchaguzi atakuwa na sifa zifuatazo:
(a) awe ni raia wa kuzaliwa na angalau mmoja kati ya wazazi wake ni raia wa kuzaliwa wa Tanzania; (b) awe ni mtu mwaminifu, mwadilifu, na mwenye mwenendo usiotiliwa shaka na jamii; (c) awe ni mtu ambaye siyo kiongozi na hajawahi kushika wadhifa wowote wa kisiasa katika chama chochote cha kisiasa;
(d) awe na elimu ya shahada ya chuo kikuu kinachotambuliwa kwa mujibu wa sheria za nchi; na (e) awe ni mtu ambaye hajawahi kutiwa hatiani kwa kosa lolote la jinai linalohusu kukosa uaminifu.
Kamati ya
Uteuzi
182.-(1) Kutakuwa na Kamati ya Uteuzi wa Mwenyekiti, Makamu Mwenyekiti na Wajumbe wa Tume Huru ya Uchaguzi itakayokuwa na muundo ufuatao: (a) Jaji Mkuu wa Jamhuri ya Muungano ambaye atakuwa ni
Mwenyekiti;
(b) Spika wa Bunge la Jamhuri ya Muungano ambaye atakuwa Makamu Mwenyekiti;
(c) Spika wa Baraza la Wawakilishi la Zanzibar; (d) Spika wa Bunge la Tanzania Bara;
(e) Jaji Mkuu wa Tanzania Bara; (f) Jaji Mkuu wa Zanzibar; na
(g) Mwenyekiti wa Tume ya Haki za Binadamu.
(2) Mkurugenzi wa Tume Huru ya Uchaguzi atakuwa Katibu wa
‐ 72 ‐
Kamati ya Uteuzi.
(3) Kamati ya Uteuzi itakuwa na jukumu la kupokea na kuchambua majina ya watu walioomba kuwa wajumbe wa Tume Huru ya Uchaguzi kwa mujibu wa utaratibu utakaoainishwa na sheria iliyotungwa na Bunge. (4) Kwa kuzingatia masharti ya Ibara ndogo ya (3), Kamati ya Uteuzi mara baada ya kuchambua majina ya watu walioomba kuwa wajumbe wa Tume Huru ya Uchaguzi, itapendekeza kwa Rais majina ya watu wanaofaa kuteuliwa kuwa wajumbe wa Tume Huru ya Uchaguzi. (5) Rais atateua Mwenyekiti, Makamu Mwenyekiti na Wajumbe wa Tume Huru ya Uchaguzi kutoka miongoni mwa majina yaliyowasilishwa na Kamati ya Uteuzi na atawasilisha majina hayo Bungeni kwa ajili ya kuthibitishwa na Bunge.
(6) Bunge litatunga Sheria ambayo pamoja na mambo na mengine itaweka masharti kuhusu kiapo cha Mwenyekiti, Makamu Mwenyekiti na Wajumbe wengine wa Tume Huru ya Uchaguzi.
Ukomo wa kushika madaraka ya Tume Huru ya Uchaguzi
183.-(1) Mjumbe wa Tume atashika madaraka kwa kipindi cha miaka mitano na anaweza kuteuliwa tena kwa kipindi kingine kimoja cha miaka mitano. (2) Mtu atakoma kuwa mjumbe wa Tume endapo litatokea tukio lolote kati ya matukio yafuatayo: (a) kifo;
(b) kujiuzulu;
(c) kutokuwa na uwezo wa kutekeleza majukumu yake kwa sababu za kiafya;
(d) kuondolewa kwa makosa ya kukiuka Kanuni za Maadili ya
Uongozi wa Umma;
(e) kutiwa hatiani kwa kosa ambalo adhabu yake ni kifungo gerezani kwa muda unaozidi siku saba; au
(f) kupoteza sifa ya kuteuliwa kuwa mjumbe.
(2) Kwa madhumuni ya utekelezaji bora wa majukumu ya Tume, kutakuwa na kanuni za maadili kama zitakazoainishwa na Sheria itakayotungwa na Bunge.
(3) Mjumbe wa Tume Huru ya Uchaguzi ambaye atakiuka masharti ya Kanuni za Maadili ya Tume atapoteza sifa za kuendelea kuwa mjumbe. (4) Endapo suala la kumuondoa Mjumbe wa Tume Huru ya Uchaguzi kwa kukiuka Kanuni za Maadili ya Uongozi wa Umma litajitokeza, Rais atateua Kamati itakayoundwa na: (a) Jaji wa Mahakama ya Rufani ambaye atakuwa Mwenyekiti; (b) Kamishna wa Tume ya Haki za Binadamu na Utawala Bora; (c) Mjumbe wa Tume ya Maadili na Uwajibikaji; na (d) Mawakili, mmoja kutoka Tanzania Bara na mmoja kutoka Zanzibar watakaopendekezwa na Chama cha Wanasheria Tanganyika na Chama cha Wanasheria Zanzibar, na Kamati hiyo itafanya uchunguzi wa suala hilo na kisha kutoa
‐ 73 ‐
mapendekezo kwa Rais.
(5) Endapo, baada ya uchunguzi,Kamati itapendekeza kuwa mjumbe huyo asiondolewe, suala la kumuondoa mjumbe huyo litasita.
(6) Kamati itaweka utaratibu wa kufanya uchunguzi.
Wajibu wa Tume Huru ya Uchaguzi
184.-(1) Tume Huru ya Uchaguzi itakuwa na wajibu wa:
(a) kusimamia na kuendesha shughuli zote za uchaguzi wa Wabunge na Rais katika Jamhuri ya Muungano wa Tanzania; (b) kusimamia na kuendesha kura ya maoni;
(c) kusimamia na kuratibu uandikishaji wa wapiga kura katika
(d) kusimamia na kuratibu uandikishaji na shughuli za vyama vya siasa kwa mujibu wa masharti ya Katiba hii na sheria za nchi; (e) kutayarisha na kuchapisha ripoti za kila mwaka kuhusu ripoti za ukaguzi wa fedha wa kila chama cha kisiasa; na (f) kusimamia fedha za ruzuku za Vyama vya Kisiasa.Jamhuri ya Muungano wa Tanzania;
(2) Tume Huru ya Uchaguzi ya Jamhuri ya Muungano itakuwa pia na wajibu wa kutoa elimu kwa wapiga kura katika uchaguzi au kura ya maoni na kuratibu na kusimamia wananchi, asasi za kiraia, taasisi, jumuiya au makundi ya watu yatakaotoa elimu hiyo. (3) Tume Huru ya Uchaguzi pia ina wajibu wa kuhakikisha kuwepo kwa: (a) uhuru wa wananchi katika kutumia haki ya uchaguzi na kuchaguliwa kupitia vyama vya siasa au mgombea huru; (b) uwakilishi unaozingatia jinsia;
(c) uwakilishi wa watu wenye ulemavu au mahitaji maalumu katika jamii; (d) uzingatiaji wa misingi ya upigaji kura wa mtu mmoja kura moja kwa kuzingatia uwakilishi wenye usawa; na (e) uhuru wa uchaguzi wa haki.
(4) Tume Huru ya Uchaguzi inaweza kutekeleza shughuli zake bila kujali kwamba kuna nafasi ya madaraka ya mjumbe iliyo wazi miongoni mwa wajumbe au kwamba Mjumbe mmojawapo hayupo, lakini kila uamuzi wa Tume Huru ya Uchaguzi ni lazima uungwe mkono na wajumbe walio wengi kati ya Wajumbe wote wa Tume Huru ya Uchaguzi. (5) Katika kutekeleza madaraka yake kwa mujibu wa masharti ya Katiba hii, Tume ya Uchaguzi haitalazimika kufuata amri au maagizo ya mtu yeyote au idara yoyote ya Serikali, au maoni ya chama chochote cha siasa.
(6) Katika utekelezaji wa madaraka yake kwa mujibu wa Katiba hii, Tume Huru ya Uchaguzi itashauriana mara kwa mara na Tume ya Uchaguzi ya Tanzania Bara na Tume ya Uchaguzi ya Zanzibar. (7) Itakuwa ni marufuku kwa watu wanaohusika na uchaguzi kujiunga na chama chochote cha siasa, isipokuwa tu kwamba kila mmoja wao atakuwa na haki ya kupiga kura kuchagua wajumbe katika vyombo
‐ 74 ‐
vya uwakilishi.
(8) Kwa madhumuni ya Ibara ndogo ya (8), watu wanaohusika na uchaguzi ni-
(a) Mwenyekiti wa Tume Huru ya Uchaguzi;
(b) Makamu Mwenyekiti wa Tume Huru ya Uchaguzi; (c) Wajumbe wote wa Tume Huru ya Uchaguzi;
(d) Mkurugenzi wa Uchaguzi pamoja na watumishi wote wa
Tume Huru ya Uchaguzi;
(e) Msajili wa Vyama vya Siasa; na
(f) Wasimamizi wote wa Uchaguzi.
(c) Mkurugenzi wa Uchaguzi na Msajili wa Vyama vya Siasa
Utekelezaji wa majukumu ya Tume Huru ya Uchaguzi
187.-(1) Kwa madhumuni ya utekekelezaji wa majukumu yake, Tume Huru ya Uchaguzi itagawanywa katika sehemu kuu mbili, sehemu ya uchaguzi na sehemu ya usajili wa vyama vya siasa.
(2) Kwa madhumuni ya Ibara ndogo ya (1), kutakuwa na:
(a) Mkurugenzi wa Uchaguzi ambaye atakuwa ndiye msimamizi na mtekelezaji mkuu wa majukumu ya kila siku ya Tume Huru ya Uchaguzi kuhusiana na masuala ya uchaguzi, uandikishaji wa wapiga kura na uendeshaji wa kura ya maoni; na (b) Msajili wa Vyama vya Siasa ambaye atakuwa ndiye msimamizi na mtekelezaji mkuu wa majukumu ya Tume kuhusiana na usajili na usimamizi wa shughuli za vyama vya siasa. (3) Mkurugenzi wa Uchaguzi na Msajili wa Vyama vya Siasa watatekeleza majukumu yao kwa kufuata utaratibu ulioainishwa na sheria za nchi kuhusu masuala ya uchaguzi na vyama vya siasa. (4) Mkurugenzi wa Uchaguzi na Msajili wa Vyama vya Siasa watatekeleza majukumu yao kwa kusaidiwa na watendaji ambao ni watumishi wa umma kwa kadri ya idadi inayohitajika. (5) Uteuzi wa Mkurugenzi wa Uchaguzi na Msajili wa Vyama vya Siasa utafanywa na Rais baada ya kuthibitishwa na Bunge.
(6) Katika kutekeleza majukumu yao, Mkurugenzi wa Uchaguzi na Msajili wa Vyama vya Siasa watawajibika kwa Tume Huru ya Uchaguzi.
[zRPz]AUGUSTINE LYATONGA MREMA AND OTHERS v ATTORNEY-GENERAL AND OTHERS 1996 TLR 273 (HC)
[TABLE="class: MsoNormalTable"]
[TR]
[TD]Court[/TD]
[TD="width: 48"]High Court of Tanzania - Dar es Salaam
[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 96"]Judge[/TD]
[TD="width: 48"]Maina J, Kyando J, Mackanja J[/TD]
[/TR]
[/TABLE]
G
MISC CIVIL CAUSE NO 59 OF 1995
13 November H
[zFNz]Flynote
Elections - Election petition - Supporting affidavit - Facts asserted not in personal knowledge of deponent - Affidavit not conforming to provisions of Order XIX rule 3(1) of Civil Procedure Code
Elections - Election petition - Jurisdiction of High Court to enquire into election of President - I Jurisdiction ousted by article 41(7) of Constitution.....................................
.....................................................
[zFNz]Flynote
Elections - Election petition - Supporting affidavit - Facts asserted not in personal knowledge of deponent - Affidavit not conforming to provisions of Order XIX rule 3(1) of Civil Procedure Code
Elections - Election petition - Jurisdiction of High Court to enquire into election of President - I Jurisdiction ousted by article 41(7) of Constitution
1996 TLR p274
[zHNz]Headnote
The petitioners sought declaratory orders in the High Court that the whole electoral A process nationwide be nullified; that the electoral Commission be reconstituted after some condition was fulfilled; that fresh general elections be held nationwide; that the third and fourth respondents be barred from participating in any elections for five years; and for ancillary relief. The petitioners contended that the misconduct complained of had B been made throughout the country and in almost every constituency; that the Presidential election was involved in the petition; and that once a Presidential candidate was declared elected, the jurisdiction of the Court was ousted.
The respondents raised preliminary objections that the application was incompetent C because the supporting affidavit did not conform with the provisions of order XIX rule 3(1) of the Civil Procedure Code; that the application should be dismissed because on a balance of convenience the second respondent would suffer greater injury than his adversaries; and that the petitioners had not shown that they were likely to succeed in D their petition. It was contended that the founding affidavit contained assertions of fact which were not in the deponent's personal knowledge.
Held:
(i) What was contained in the the founding affidavit was knowledge obtained by the deponent from other people who allegedly witnessed the misconduct. In those circumstances the affidavit did not comply with rule 3(1) which required E the affidavit to be confined to facts of which the deponent had personal knowledge. Where an affidavit was based on the deponent's beliefs, grounds for such beliefs had to be disclosed. Failure to disclose the source of information rendered the affidavit defective. The petition had to fail on this ground alone.
F (ii) Article 41(7) of the Constitution, in unambiguous language, ousted the jurisdiction of the High Court to inquire into the election of the President once the National Electoral Commission had declared the election results. If it was necessary to vest in the court powers it was asked to exercise, then Parliament should have made it clear in the Constitution in relation to this very important matter. G
[zCIz]Case Information
Petition dismissed with costs.
Cases referred to:
1. Ibrahim Mancharle Marwa v The Attorney General and the Director of Elections Civil Case No 3 of 1995 (unreported) H
2. Salima Vuai Foum v Registrar of Co-operative Societies and three others Civil Appeal no 36 of 1996 (unreported)
3. Lakshminarasmhiah and others v Yorakki Gowder [1965] AIR 310
Dr Lamwai and Mvungi for the Petitioners. I
Mr Salula, Mr Mwidunda and Mrs Katinda for the First and Second Respondents.
1996 TLR p275
MACKANJA, J
Mr Kapinga for Third Respondent. A
Mr Muccadam for Fourth Respondent.
[zRPz]ATTORNEY-GENERAL AND TWO OTHERS v AMAN WALID KABOUROU 1996 TLR 156 (CA)
[TABLE="class: MsoNormalTable"]
[TR]
[TD]Court[/TD]
[TD]Court of Appeal of Tanzania - Dar es Salaam[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 96"]Judge[/TD]
[TD="width: 48"]Nyalali CJ, Kisanga JJA and Mfalila JJA[/TD]
[/TR]
[/TABLE]
F
CIVIL APPEALS NOS 32 AND 42 OF 1994
28 December, 1994, and 31 January, 1995 G
[zFNz]Flynote
Constitutional Law - Elections - Official proclamation (tamko rasmi) by Electoral Commission - Whether the courts can inquire into the validity thereof - Article 74(12) of the Constitution.
Administrative Law - Elections - Electoral Commission's power to issue regulations - extent of H such power - Article 74(6)(b) of the Constitution and Section 124(1) of the Elections Act, 1985.
Electoral Law - Nullification of elections - Grounds for - What constitutes such grounds - Section 108 of the Elections Act, 1985.
Electoral Law - Elections - Complaints pursuant thereto - whether a `corrupt practice' or `corrupt I motive' constitutes a tenable com-
1996 TLR p157
plaint - What amounts to a `corrupt practice' or `corrupt motive' - Elections Act, 1985, and A Prevention of Corruption Act, 1972, compared.
Electoral Law - Counting of ballots - Dissatisfaction with the count - course of action of dissatisfied party - Section 78 of the Elections Act. B
Civil Practice and Procedure - Locus standi in judicio - Whether Radio Tanzania Dar es Salaam is a legal person capable of being sued - Whether it was validly joined as a party.
Defamation - Election campaigns - What constitutes defamation in an electoral context - C Whether an election campaign can constitute an excuse for defamation.
Nationality - Citizenship - How established - Citizenship Act, 1961, Cap. 512 read with the British Nationality Act, 1948.
[zHNz]Headnote
The High Court at Tabora allowed a petition by the Respondent filed under Section 108 D of the Elections Act, 1985, as amended, and duly declared the results of a certain parliamentary by-election null and void. The Third Appellant, Azim Suleman Premji, had as a result of the by-election been declared the new M.P. for Kigoma Urban Constituency. E
The present appeal is a consolidation of two separate appeals begun, on the one hand, by the aggrieved Third Appellant, and on the other hand, by the First and Second Appellants jointly. The First Appellant was joined as a respondent in the High Court petition as a necessary party, pursuant to rule 4(1) of the Elections (Election Petitions) Rules, 1971. The Second Appellant, Radio Tanzania Dar es Salaam, was sued in the F petition because the Respondent alleged that its broadcasts had affected the results of the by-election.
On 28 December 1994, this Court dismissed the appeal with costs, including those incurred in the Court below. The Court's reasons were supplied on 31 January, 1995. G
The facts appear from the reasons for judgment.
Held:
(i) The High Court of this country has a supervisory jurisdiction to inquire into the legality of anything done or made by a public authority, and this jurisdiction includes the power to inquire into the legality of an official proclamation by the H Electoral Commission (tamko rasmi).
(ii) The Electoral Commission is empowered in terms of the Elections Act to make only such regulations as are in furtherance of specific provisions of the Act or in furtherance of the purpose of the whole Act. This power of the Commission is, I however, to be exercised subject to the underlying constitutional principle which requires democratic
1996 TLR p158
A elections to be free and fair, and this principle should be read into the Elections Act.
(iii) Although, in casu, the tamko rasmi was issued in the furtherance of free and fair elections, it is invalid due to the Vice-Chairman of the Electoral Commission having signed it instead of the Chairman, as is required by Section 3 of the Act. B
(iv) There are grounds other than those stated in Section 108 of the Elections Act for the nullification of election results. Such other grounds include `anything which renders the elections unfree (sic) or unfair', as well as any law which seeks to protect `unfree (sic)' or unfair elections, since such would be unconstitutional.