Dr Michael
Member
- Dec 28, 2014
- 30
- 14
UCHAMBUZI WA KISHERIA: MADHAIFU YA KATIBA YA JAMHURI YA MUUNGANO WA TANZANIA, 1977 KATIKA MUKTADHA WA MAHITAJI YA SASA
Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ya mwaka 1977 ni chombo kikuu cha kisheria kinachoongoza uendeshaji wa dola. Hata hivyo, kutokana na mageuzi ya kijamii, kisiasa na kiuchumi yaliyotokea ndani na nje ya nchi, imeonekana kuwa baadhi ya vipengele vyake havikidhi kikamilifu mahitaji ya utawala wa kisasa. Andiko hili linatoa tathmini ya kitaalamu ya mapungufu hayo kwa kuzingatia misingi ya kikatiba na kanuni za utawala bora.
1. Mkusanyiko wa Madaraka kwa Mhimili wa Utendaji
Katiba inaweka mamlaka makubwa kwa Rais, ikiwemo uteuzi wa viongozi wakuu wa dola, mamlaka ya kuvunja Bunge, na kinga pana dhidi ya uwajibikaji wa kisheria akiwa madarakani. Kisheria, hali hii inapunguza dhana ya separation of powers na checks and balances, ambazo ni msingi wa katiba za kisasa za kidemokrasia.
2. Udhaifu wa Uhuru wa Mihimili ya Dola
Ingawa Katiba inatambua mihimili mitatu ya dola, kwa vitendo, Bunge na Mahakama vinaathiriwa na ushawishi wa mhimili wa utendaji, hasa kupitia mchakato wa uteuzi wa viongozi wake. Hii inapunguza uhuru wa taasisi hizi kutekeleza majukumu yao ya kikatiba bila kuingiliwa.
3. Changamoto katika Muundo wa Muungano
Katiba haijafafanua kwa kina mgawanyo wa madaraka kati ya pande mbili za Muungano. Aidha, haijaweka utaratibu thabiti wa kushughulikia migogoro ya kimuundo ya Muungano. Hali hii imekuwa chanzo cha mijadala ya muda mrefu kuhusu uhalali na ufanisi wa mfumo uliopo.
4. Ulinzi Usioridhisha wa Haki za Binadamu
Ingawa haki za msingi zimejumuishwa katika Katiba kupitia marekebisho ya mwaka 1984, utekelezaji wake una mipaka kutokana na vifungu vinavyoruhusu zuio kwa misingi mipana kama “maslahi ya umma” au “usalama wa taifa.” Kisheria, ukomo huu unahitaji kufafanuliwa kwa usahihi ili kuzuia matumizi mabaya.
5. Ukosefu wa Uhuru wa Taasisi za Uchaguzi
Muundo wa Tume ya Taifa ya Uchaguzi, hususan uteuzi wa wajumbe wake na Rais, unazua hoja za kisheria kuhusu uhuru na uadilifu wake. Katika mfumo wa vyama vingi, taasisi za uchaguzi zinapaswa kuwa huru ili kuhakikisha uchaguzi huru na wa haki.
6. Uhalali wa Mchakato wa Uundaji wa Katiba
Katiba ya 1977 ilitungwa katika muktadha wa mfumo wa chama kimoja, hali inayoweza kuathiri uhalali wake wa kidemokrasia kwa viwango vya sasa. Katiba za kisasa zinasisitiza ushirikishwaji mpana wa wananchi (popular sovereignty) katika mchakato wa uundaji wake.
7. Kutolingana na Mahitaji ya Uchumi wa Kisasa
Baadhi ya misingi ya kiuchumi iliyomo katika Katiba inaakisi sera za awali za ujamaa, ambazo hazilingani kikamilifu na uchumi wa soko huria uliopo sasa. Hii inaibua haja ya kuhuisha Katiba ili kuendana na mazingira ya sasa ya kiuchumi na uwekezaji.
8. Udhaifu wa Mifumo ya Uwajibikaji wa Viongozi
Kisheria, mifumo ya kuwawajibisha viongozi wakuu wa umma haijaainishwa kwa nguvu na uwazi unaohitajika. Hii inaathiri utekelezaji wa kanuni za uwajibikaji, uwazi na utawala wa sheria (rule of law).
JE, KUNA HAJA YA KATIBA MPYA AU MAREKEBISHO YA KINA? – MTIZAMO WA KISHERIA
Swali la iwapo Tanzania inahitaji Katiba mpya au marekebisho ya Katiba iliyopo ni mjadala wa kikatiba unaohitaji tathmini ya kina ya kisheria na kisera.
Kwa mtazamo wa kitaalamu, hoja zipo pande mbili:
(a) Hoja ya Marekebisho ya Katiba Iliyopo
Wapo wanaoona kuwa Katiba ya 1977 inaweza kuendelea kutumika kwa kufanyiwa marekebisho makubwa (substantial amendments). Hoja hii inajikita katika:
Hata hivyo, kisheria, changamoto ya mtazamo huu ni kwamba marekebisho ya vipande vipande yanaweza kushindwa kuondoa kasoro za kimuundo (structural deficiencies).
(b) Hoja ya Katiba Mpya
Kwa upande mwingine, hoja ya kuandikwa kwa Katiba mpya (new constitutional order) inaungwa mkono kwa misingi ifuatayo:
Tathmini ya Kisheria (Balanced Position)
Kwa kuzingatia kanuni za katiba za kisasa, pale ambapo kasoro ni za kimuundo na zinagusa msingi wa mfumo wa dola, suluhisho linalokubalika zaidi ni kuanzisha mchakato wa Katiba mpya badala ya marekebisho ya kawaida.
Hata hivyo, uhalali wa hatua yoyote
iwe ni Katiba mpya au marekebisho unapaswa kutegemea:
HITIMISHO
Kwa ujumla, mjadala haupaswi kuwa tu kuhusu “Katiba mpya au la,” bali unapaswa kujikita katika ubora wa Katiba itakayopatikana. Katiba bora ni ile inayoakisi matakwa ya wananchi, inalinda haki za msingi, na inaweka misingi imara ya utawala bora na uwajibikaji.
Hivyo, kwa mtazamo wa kitaalamu, kuna msingi thabiti wa kisheria na kisera wa kuhitaji maboresho makubwa—na katika hali nyingi, Katiba mpya inaweza kuwa chombo muafaka zaidi cha kufikia lengo hilo, iwapo mchakato wake utakuwa shirikishi, huru na jumuishi.
Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ya mwaka 1977 ni chombo kikuu cha kisheria kinachoongoza uendeshaji wa dola. Hata hivyo, kutokana na mageuzi ya kijamii, kisiasa na kiuchumi yaliyotokea ndani na nje ya nchi, imeonekana kuwa baadhi ya vipengele vyake havikidhi kikamilifu mahitaji ya utawala wa kisasa. Andiko hili linatoa tathmini ya kitaalamu ya mapungufu hayo kwa kuzingatia misingi ya kikatiba na kanuni za utawala bora.
1. Mkusanyiko wa Madaraka kwa Mhimili wa Utendaji
Katiba inaweka mamlaka makubwa kwa Rais, ikiwemo uteuzi wa viongozi wakuu wa dola, mamlaka ya kuvunja Bunge, na kinga pana dhidi ya uwajibikaji wa kisheria akiwa madarakani. Kisheria, hali hii inapunguza dhana ya separation of powers na checks and balances, ambazo ni msingi wa katiba za kisasa za kidemokrasia.
2. Udhaifu wa Uhuru wa Mihimili ya Dola
Ingawa Katiba inatambua mihimili mitatu ya dola, kwa vitendo, Bunge na Mahakama vinaathiriwa na ushawishi wa mhimili wa utendaji, hasa kupitia mchakato wa uteuzi wa viongozi wake. Hii inapunguza uhuru wa taasisi hizi kutekeleza majukumu yao ya kikatiba bila kuingiliwa.
3. Changamoto katika Muundo wa Muungano
Katiba haijafafanua kwa kina mgawanyo wa madaraka kati ya pande mbili za Muungano. Aidha, haijaweka utaratibu thabiti wa kushughulikia migogoro ya kimuundo ya Muungano. Hali hii imekuwa chanzo cha mijadala ya muda mrefu kuhusu uhalali na ufanisi wa mfumo uliopo.
4. Ulinzi Usioridhisha wa Haki za Binadamu
Ingawa haki za msingi zimejumuishwa katika Katiba kupitia marekebisho ya mwaka 1984, utekelezaji wake una mipaka kutokana na vifungu vinavyoruhusu zuio kwa misingi mipana kama “maslahi ya umma” au “usalama wa taifa.” Kisheria, ukomo huu unahitaji kufafanuliwa kwa usahihi ili kuzuia matumizi mabaya.
5. Ukosefu wa Uhuru wa Taasisi za Uchaguzi
Muundo wa Tume ya Taifa ya Uchaguzi, hususan uteuzi wa wajumbe wake na Rais, unazua hoja za kisheria kuhusu uhuru na uadilifu wake. Katika mfumo wa vyama vingi, taasisi za uchaguzi zinapaswa kuwa huru ili kuhakikisha uchaguzi huru na wa haki.
6. Uhalali wa Mchakato wa Uundaji wa Katiba
Katiba ya 1977 ilitungwa katika muktadha wa mfumo wa chama kimoja, hali inayoweza kuathiri uhalali wake wa kidemokrasia kwa viwango vya sasa. Katiba za kisasa zinasisitiza ushirikishwaji mpana wa wananchi (popular sovereignty) katika mchakato wa uundaji wake.
7. Kutolingana na Mahitaji ya Uchumi wa Kisasa
Baadhi ya misingi ya kiuchumi iliyomo katika Katiba inaakisi sera za awali za ujamaa, ambazo hazilingani kikamilifu na uchumi wa soko huria uliopo sasa. Hii inaibua haja ya kuhuisha Katiba ili kuendana na mazingira ya sasa ya kiuchumi na uwekezaji.
8. Udhaifu wa Mifumo ya Uwajibikaji wa Viongozi
Kisheria, mifumo ya kuwawajibisha viongozi wakuu wa umma haijaainishwa kwa nguvu na uwazi unaohitajika. Hii inaathiri utekelezaji wa kanuni za uwajibikaji, uwazi na utawala wa sheria (rule of law).
JE, KUNA HAJA YA KATIBA MPYA AU MAREKEBISHO YA KINA? – MTIZAMO WA KISHERIA
Swali la iwapo Tanzania inahitaji Katiba mpya au marekebisho ya Katiba iliyopo ni mjadala wa kikatiba unaohitaji tathmini ya kina ya kisheria na kisera.
Kwa mtazamo wa kitaalamu, hoja zipo pande mbili:
(a) Hoja ya Marekebisho ya Katiba Iliyopo
Wapo wanaoona kuwa Katiba ya 1977 inaweza kuendelea kutumika kwa kufanyiwa marekebisho makubwa (substantial amendments). Hoja hii inajikita katika:
- Kuepusha gharama na mchakato mrefu wa kuandika Katiba mpya
- Kudumisha mwendelezo wa kikatiba (constitutional continuity)
- Uwezekano wa kurekebisha vipengele mahsusi vinavyoonekana kuwa na mapungufu
Hata hivyo, kisheria, changamoto ya mtazamo huu ni kwamba marekebisho ya vipande vipande yanaweza kushindwa kuondoa kasoro za kimuundo (structural deficiencies).
(b) Hoja ya Katiba Mpya
Kwa upande mwingine, hoja ya kuandikwa kwa Katiba mpya (new constitutional order) inaungwa mkono kwa misingi ifuatayo:
- Katiba ya sasa ilitokana na mazingira ya kisiasa yasiyolingana na mfumo wa sasa wa vyama vingi
- Inahitajika katiba inayotokana na wananchi moja kwa moja (people-driven constitution)
- Uwepo wa kasoro za msingi zinazohusu mgawanyo wa madaraka, Muungano, na uwajibikaji ambazo haziwezi kurekebishwa kikamilifu kwa marekebisho ya kawaida
Tathmini ya Kisheria (Balanced Position)
Kwa kuzingatia kanuni za katiba za kisasa, pale ambapo kasoro ni za kimuundo na zinagusa msingi wa mfumo wa dola, suluhisho linalokubalika zaidi ni kuanzisha mchakato wa Katiba mpya badala ya marekebisho ya kawaida.
Hata hivyo, uhalali wa hatua yoyote
iwe ni Katiba mpya au marekebisho unapaswa kutegemea:
- Ushirikishwaji mpana wa wananchi
- Uwazi wa mchakato
- Maridhiano ya kitaifa (national consensus)
HITIMISHO
Kwa ujumla, mjadala haupaswi kuwa tu kuhusu “Katiba mpya au la,” bali unapaswa kujikita katika ubora wa Katiba itakayopatikana. Katiba bora ni ile inayoakisi matakwa ya wananchi, inalinda haki za msingi, na inaweka misingi imara ya utawala bora na uwajibikaji.
Hivyo, kwa mtazamo wa kitaalamu, kuna msingi thabiti wa kisheria na kisera wa kuhitaji maboresho makubwa—na katika hali nyingi, Katiba mpya inaweza kuwa chombo muafaka zaidi cha kufikia lengo hilo, iwapo mchakato wake utakuwa shirikishi, huru na jumuishi.