Elly official
JF-Expert Member
- Sep 16, 2018
- 767
- 1,038
1. UTANGULIZI
Katika historia ya binadamu, dini imekuwa na nafasi kubwa katika maisha ya watu—ikiwapa matumaini, maadili na mwongozo wa maisha. Lakini katika upande wa pili wa sarafu, dini pia imekuwa kifaa cha kihistoria cha udanganyifu, unyonyaji, uongo, na utumwa wa kiakili. Kwa bara la Afrika, dini haikuja kwa lengo la kumkomboa Mwafrika bali kwa nia ya kumfunga kwa minyororo ya fikra tegemezi, kunyima uwezo wa kujitawala, na kupora utambulisho wake wa asili.
Wakati Waafrika walikuwa na dini zao asili kama vile ibada za mizimu, miungu ya kienyeji, na mfumo wa heshima kwa asili na jamii, walikuja Wazungu na Waarabu wakileta Biblia na Qur’an. Hawakufundisha upendo wala ustawi wa maisha—bali walifundisha unyenyekevu wa kifikra, hofu isiyohojiwa, na kumtii "mungu" asiyeonekana huku wakiwapora ardhi, uhuru na raslimali.
Ukristo uliingia Afrika kupitia wamisionari waliotumwa na mataifa ya kikoloni. Msingi wa kazi yao haukuwa kueneza "nuru" kama walivyodai, bali kuandaa Waafrika kuwa watii wa watawala wapya. Wamisionari walikuwa wakishirikiana moja kwa moja na mabeberu wa Ulaya kama Uingereza, Ubelgiji, na Ufaransa. Walifanya kazi ya kusambaratisha mila za Kiafrika kwa kuzipachika jina la "ushirikina." Huko Tanganyika, mfano mzuri ni wakoloni waliowazuia watu kuvaa vazi la kienyeji au kushiriki kwenye tambiko wakihubiri kuwa hayo ni ya kishetani.
Uislamu uliingia Afrika kwa njia ya biashara, hasa kupitia Pwani ya Afrika Mashariki na Afrika Magharibi. Wafanyabiashara Waarabu walitumia dini kuwafanya Waafrika kuwa sehemu ya himaya ya Kiislamu. Lakini pia walijihusisha na biashara ya utumwa, wakitumia dini kama kisingizio cha kuhalalisha unyanyasaji.
Mwishowe, Afrika ikawa bara lililogawanyika kiimani: sehemu kubwa ya kaskazini na mashariki ikawa ya Kiislamu, na kusini pamoja na magharibi ya kati ikawa ya Kikristo. Mgawanyiko huu uliandaliwa makusudi kuleta uhasama wa kudumu.
Moja ya athari kubwa za dini kwa Waafrika ni kupunguza juhudi binafsi. Dini inasisitiza kuwa "baraka" hutoka kwa mungu na si kwa kazi. Makanisani, waumini huambiwa: “toa sadaka ili ufunguliwe,” “amini tu utafanikiwa,” au “fungua biashara kwa jina la Yesu.” Hawafundishwi mbinu za ujasiriamali wala maarifa ya kiuchumi. Hii imesababisha wengi kuwa wavivu kwa sababu wanaamini baraka zitaletwa kwa kuomba badala ya kufanya kazi kwa bidii.
Katika kipindi cha Ramadhani, kwa mfano, baadhi ya watu huacha kazi kabisa mchana na kulala wakisubiri kufungua jioni. Vilevile, makanisa mengi hukesha kwa maombi huku shughuli za uzalishaji zikisimama. Kwa mfano, katika maeneo kama Tabata au Mbagala Dar es Salaam, mamia ya watu hujaza makanisa saa za kazi wakiomba kazi au biashara badala ya kujifunza stadi au kutafuta fursa.
Hii inaleta hasara kubwa kwa taifa kwani nguvu kazi inaelekezwa kwenye sala badala ya uzalishaji.
Kwa sasa, dini nyingi zimegeuka kuwa biashara haramu ya kiroho. Wachungaji, manabii na masheikh wamegeuka kuwa wafanyabiashara wa maneno, wakitumia hofu na matumaini ya watu kuwapora mali zao. Wanaahidi miujiza kwa waliotoa sadaka kubwa: “Toa elfu 10 ulete mamilioni,” “toa gari lako kwa huduma ya Mungu.” Hii imegeuka kuwa mfumo wa kuhalalisha wizi kwa kivuli cha imani.
Mifano ni mingi. Katika Nigeria, Nabii TB Joshua (marehemu) alimiliki vituo vya runinga na majumba ya kifahari, lakini alijitambulisha kama “mtumishi wa Mungu.” Hapa Tanzania, baadhi ya wachungaji wana magari ya kifahari (kama Toyota V8, Lexus, n.k.) huku waumini wao wakipanda daladala au kutembea kwa miguu. Masheikh na baadhi ya waalimu wa dini nao hujikusanyia zaka kwa kutumia aya za dini, lakini fedha hizo hazifanyi kazi ya kijamii kama kusaidia yatima au kujenga shule.
Dini kwa hivyo imegeuka njia ya kuhalalisha uporaji wa mali za maskini.
Badala ya kuleta umoja, dini imegawanya Waafrika kwa misingi ya kimadhehebu. Leo hii, ndugu hawawezi kuoa kwa sababu moja ni Mkristo na mwingine Muislamu. Familia hugombana, jamii hugawanyika, na chuki huota mizizi. Kila dini hudai kuwa “ndiyo ya kweli” na nyingine ni potovu. Mifano ya uhasama wa kidini ni mingi. Nchini Nigeria, Wakristo na Waislamu wamekuwa wakipigana mara kwa mara, hasa katika majimbo kama Jos na Kaduna.
Nchini Tanzania, kuna hali ya chuki ya kimya kimya kati ya dini, hasa wakati wa matukio ya kitaifa kama sensa au uchaguzi. Viongozi wa dini hutumika kupenyeza ajenda za kisiasa kwa misingi ya imani, hali inayochochea mgawanyiko zaidi badala ya mshikamano wa kitaifa.
Makundi ya kidini yamekuwa wakala wa vurugu na mauaji kwa jina la “utukufu wa Mungu.” Katika historia ya dunia, vita vingi vimekuwa vya kidini: Vita vya Msalaba, Vita ya Jamhuri ya Afrika ya Kati kati ya Waislamu na Wakristo, na vurugu za Boko Haram Nigeria ni mifano hai.
Boko Haram linadai kuwa linapigania dini ya Kiislamu lakini limeua hata watoto na wanawake wasio na hatia. Al-Shabaab Somalia wamelipua shule, makanisa na mabasi kwa kisingizio cha dini. ISIS Mashariki ya Kati wameua maelfu kwa kutumia aya za Qur’an vibaya.
Hii inaonyesha kwamba dini, ikitafsiriwa vibaya, si chanzo cha amani bali ni chemchemi ya maafa.
Dini imechukua nafasi ya maarifa katika jamii nyingi za Kiafrika. Badala ya kutumia elimu na maarifa kutatua matatizo ya kiuchumi, viongozi wa dini hupendekeza maombi na kufunga. Watu huambiwa: “Amini tu, utapata pesa,” “andika jina lako kwenye bahasha, Mungu atakufungua.” Wakati huo huo, viongozi wa dini hawashiriki kwenye uzalishaji bali hukusanya fedha na kuwekeza kwenye miradi binafsi.
Siasa pia imeathiriwa. Wagombea wengi wa kisiasa hutumia makanisa au misikiti kueneza propaganda zao. Badala ya kuzungumzia sera, wanapanda imani potofu: “Chagua huyu, ni mcha Mungu,” hata kama ni fisadi. Hii imeharibu mantiki ya kidemokrasia.
Kwa mfano, katika uchaguzi mkuu wa Kenya mwaka 2022, baadhi ya wagombea walikuwa wakifanyiwa maombezi ya hadharani, wakitumia ibada kuficha sera dhaifu. Hii inawafanya wananchi kufanya maamuzi ya kisiasa kwa msingi wa imani badala ya mantiki.
8. DINI KAMA KIZUIZI CHA FIKRA HURU NA UTAFITI
Dini imeweka mipaka kwa fikra za Waafrika. Mwanasayansi anapoleta hoja ya mabadiliko ya binadamu (evolution), watu wa dini humshambulia kwa kusema “anasema Mungu hayupo.” Dini inakataza kuuliza maswali ya msingi kama: “Mbona Mungu huruhusu mateso?” au “Kama Mungu ni mweza yote, kwa nini wapo masikini?” Hoja kama hizo huonekana kuwa za kishetani.
Hii imefanya Waafrika kushindwa kutatua changamoto zao kwa njia ya kisayansi. Wanaamini mvua haitanyesha kwa sababu ya dhambi; mafuriko yanatokea kwa sababu watu walivunja sabato; au ugonjwa unatoka kwa mapepo.
Hii ni hatari sana kwa maendeleo ya jamii.
9. DINI ILIHARIBU TAMADUNI ZA KIAFRIKA
Dini za kigeni zilikuja na ajenda ya kufuta kabisa tamaduni za Kiafrika. Ibada za kimila ziliitwa "ushirikina," nyimbo za jadi ziliitwa "za mapepo," na mavazi ya kienyeji yakazuiwa. Watoto wakakatazwa kushiriki ngoma, wakazuiwa kwenda porini kujifunza mila za jamii. Hii iliua utambulisho wa Kiafrika na kuweka mahali pake mfumo wa kimagharibi uliojaa unafiki na unyonge wa kiakili.
Leo hii, Mzungu anapotembelea jamii ya Kiafrika anaheshimiwa kama “mtu wa baraka” ilhali babu wa kijiji anaonekana kama "mshirikina."
Dini, kwa mtazamo huu, imekuwa kifaa kikuu cha kupumbaza, kudhibiti, na kuhujumu maendeleo ya Mwafrika. Imewafanya watu waache kazi, wamwogope kuhoji, watoe mali zao kwa “mungu” asiyeonekana, wawachukie ndugu zao kwa sababu ya imani, na wasaidie kulinda mfumo wa kinyonyaji. Afrika haiwezi kuendelea ikiwa itaendelea kutawaliwa na hofu za kiimani, maombi yasiyo na kazi, na viongozi wa kidini matapeli.
Ili kuikomboa Afrika, lazima tuwe na mapinduzi ya kiakili. Tuache kuogopa kuuliza, tufundishe kazi na si miujiza, tuwekeze kwenye elimu badala ya ibada zisizo na tija, na tuishi kama binadamu huru.
Katika historia ya binadamu, dini imekuwa na nafasi kubwa katika maisha ya watu—ikiwapa matumaini, maadili na mwongozo wa maisha. Lakini katika upande wa pili wa sarafu, dini pia imekuwa kifaa cha kihistoria cha udanganyifu, unyonyaji, uongo, na utumwa wa kiakili. Kwa bara la Afrika, dini haikuja kwa lengo la kumkomboa Mwafrika bali kwa nia ya kumfunga kwa minyororo ya fikra tegemezi, kunyima uwezo wa kujitawala, na kupora utambulisho wake wa asili.
Wakati Waafrika walikuwa na dini zao asili kama vile ibada za mizimu, miungu ya kienyeji, na mfumo wa heshima kwa asili na jamii, walikuja Wazungu na Waarabu wakileta Biblia na Qur’an. Hawakufundisha upendo wala ustawi wa maisha—bali walifundisha unyenyekevu wa kifikra, hofu isiyohojiwa, na kumtii "mungu" asiyeonekana huku wakiwapora ardhi, uhuru na raslimali.
2. NAMNA DINI ILIINGIA AFRIKA: UKOLONI WA KIROHO
Ukristo uliingia Afrika kupitia wamisionari waliotumwa na mataifa ya kikoloni. Msingi wa kazi yao haukuwa kueneza "nuru" kama walivyodai, bali kuandaa Waafrika kuwa watii wa watawala wapya. Wamisionari walikuwa wakishirikiana moja kwa moja na mabeberu wa Ulaya kama Uingereza, Ubelgiji, na Ufaransa. Walifanya kazi ya kusambaratisha mila za Kiafrika kwa kuzipachika jina la "ushirikina." Huko Tanganyika, mfano mzuri ni wakoloni waliowazuia watu kuvaa vazi la kienyeji au kushiriki kwenye tambiko wakihubiri kuwa hayo ni ya kishetani.
Uislamu uliingia Afrika kwa njia ya biashara, hasa kupitia Pwani ya Afrika Mashariki na Afrika Magharibi. Wafanyabiashara Waarabu walitumia dini kuwafanya Waafrika kuwa sehemu ya himaya ya Kiislamu. Lakini pia walijihusisha na biashara ya utumwa, wakitumia dini kama kisingizio cha kuhalalisha unyanyasaji.
Mwishowe, Afrika ikawa bara lililogawanyika kiimani: sehemu kubwa ya kaskazini na mashariki ikawa ya Kiislamu, na kusini pamoja na magharibi ya kati ikawa ya Kikristo. Mgawanyiko huu uliandaliwa makusudi kuleta uhasama wa kudumu.
3. DINI INAVYOFIFISHA BIDII NA KUENDELEZA UVIVU
Moja ya athari kubwa za dini kwa Waafrika ni kupunguza juhudi binafsi. Dini inasisitiza kuwa "baraka" hutoka kwa mungu na si kwa kazi. Makanisani, waumini huambiwa: “toa sadaka ili ufunguliwe,” “amini tu utafanikiwa,” au “fungua biashara kwa jina la Yesu.” Hawafundishwi mbinu za ujasiriamali wala maarifa ya kiuchumi. Hii imesababisha wengi kuwa wavivu kwa sababu wanaamini baraka zitaletwa kwa kuomba badala ya kufanya kazi kwa bidii.
Katika kipindi cha Ramadhani, kwa mfano, baadhi ya watu huacha kazi kabisa mchana na kulala wakisubiri kufungua jioni. Vilevile, makanisa mengi hukesha kwa maombi huku shughuli za uzalishaji zikisimama. Kwa mfano, katika maeneo kama Tabata au Mbagala Dar es Salaam, mamia ya watu hujaza makanisa saa za kazi wakiomba kazi au biashara badala ya kujifunza stadi au kutafuta fursa.
Hii inaleta hasara kubwa kwa taifa kwani nguvu kazi inaelekezwa kwenye sala badala ya uzalishaji.
4. DINI KAMA NJIA YA KUTAPELI FEDHA – SADAKA, ZAKA NA “MIUJIZA”
Kwa sasa, dini nyingi zimegeuka kuwa biashara haramu ya kiroho. Wachungaji, manabii na masheikh wamegeuka kuwa wafanyabiashara wa maneno, wakitumia hofu na matumaini ya watu kuwapora mali zao. Wanaahidi miujiza kwa waliotoa sadaka kubwa: “Toa elfu 10 ulete mamilioni,” “toa gari lako kwa huduma ya Mungu.” Hii imegeuka kuwa mfumo wa kuhalalisha wizi kwa kivuli cha imani.
Mifano ni mingi. Katika Nigeria, Nabii TB Joshua (marehemu) alimiliki vituo vya runinga na majumba ya kifahari, lakini alijitambulisha kama “mtumishi wa Mungu.” Hapa Tanzania, baadhi ya wachungaji wana magari ya kifahari (kama Toyota V8, Lexus, n.k.) huku waumini wao wakipanda daladala au kutembea kwa miguu. Masheikh na baadhi ya waalimu wa dini nao hujikusanyia zaka kwa kutumia aya za dini, lakini fedha hizo hazifanyi kazi ya kijamii kama kusaidia yatima au kujenga shule.
Dini kwa hivyo imegeuka njia ya kuhalalisha uporaji wa mali za maskini.
5. DINI KAMA CHANZO CHA MGAWANYIKO KATIKA JAMII
Badala ya kuleta umoja, dini imegawanya Waafrika kwa misingi ya kimadhehebu. Leo hii, ndugu hawawezi kuoa kwa sababu moja ni Mkristo na mwingine Muislamu. Familia hugombana, jamii hugawanyika, na chuki huota mizizi. Kila dini hudai kuwa “ndiyo ya kweli” na nyingine ni potovu. Mifano ya uhasama wa kidini ni mingi. Nchini Nigeria, Wakristo na Waislamu wamekuwa wakipigana mara kwa mara, hasa katika majimbo kama Jos na Kaduna.
Nchini Tanzania, kuna hali ya chuki ya kimya kimya kati ya dini, hasa wakati wa matukio ya kitaifa kama sensa au uchaguzi. Viongozi wa dini hutumika kupenyeza ajenda za kisiasa kwa misingi ya imani, hali inayochochea mgawanyiko zaidi badala ya mshikamano wa kitaifa.
6. MAUAJI, VITA NA UGAIDI KWA JINA LA DINI
Makundi ya kidini yamekuwa wakala wa vurugu na mauaji kwa jina la “utukufu wa Mungu.” Katika historia ya dunia, vita vingi vimekuwa vya kidini: Vita vya Msalaba, Vita ya Jamhuri ya Afrika ya Kati kati ya Waislamu na Wakristo, na vurugu za Boko Haram Nigeria ni mifano hai.
Boko Haram linadai kuwa linapigania dini ya Kiislamu lakini limeua hata watoto na wanawake wasio na hatia. Al-Shabaab Somalia wamelipua shule, makanisa na mabasi kwa kisingizio cha dini. ISIS Mashariki ya Kati wameua maelfu kwa kutumia aya za Qur’an vibaya.
Hii inaonyesha kwamba dini, ikitafsiriwa vibaya, si chanzo cha amani bali ni chemchemi ya maafa.
7. KUDORORA KWA UCHUMI NA KISIASA KUTOKANA NA DINI
Dini imechukua nafasi ya maarifa katika jamii nyingi za Kiafrika. Badala ya kutumia elimu na maarifa kutatua matatizo ya kiuchumi, viongozi wa dini hupendekeza maombi na kufunga. Watu huambiwa: “Amini tu, utapata pesa,” “andika jina lako kwenye bahasha, Mungu atakufungua.” Wakati huo huo, viongozi wa dini hawashiriki kwenye uzalishaji bali hukusanya fedha na kuwekeza kwenye miradi binafsi.
Siasa pia imeathiriwa. Wagombea wengi wa kisiasa hutumia makanisa au misikiti kueneza propaganda zao. Badala ya kuzungumzia sera, wanapanda imani potofu: “Chagua huyu, ni mcha Mungu,” hata kama ni fisadi. Hii imeharibu mantiki ya kidemokrasia.
Kwa mfano, katika uchaguzi mkuu wa Kenya mwaka 2022, baadhi ya wagombea walikuwa wakifanyiwa maombezi ya hadharani, wakitumia ibada kuficha sera dhaifu. Hii inawafanya wananchi kufanya maamuzi ya kisiasa kwa msingi wa imani badala ya mantiki.
8. DINI KAMA KIZUIZI CHA FIKRA HURU NA UTAFITI
Dini imeweka mipaka kwa fikra za Waafrika. Mwanasayansi anapoleta hoja ya mabadiliko ya binadamu (evolution), watu wa dini humshambulia kwa kusema “anasema Mungu hayupo.” Dini inakataza kuuliza maswali ya msingi kama: “Mbona Mungu huruhusu mateso?” au “Kama Mungu ni mweza yote, kwa nini wapo masikini?” Hoja kama hizo huonekana kuwa za kishetani.
Hii imefanya Waafrika kushindwa kutatua changamoto zao kwa njia ya kisayansi. Wanaamini mvua haitanyesha kwa sababu ya dhambi; mafuriko yanatokea kwa sababu watu walivunja sabato; au ugonjwa unatoka kwa mapepo.
Hii ni hatari sana kwa maendeleo ya jamii.
9. DINI ILIHARIBU TAMADUNI ZA KIAFRIKA
Dini za kigeni zilikuja na ajenda ya kufuta kabisa tamaduni za Kiafrika. Ibada za kimila ziliitwa "ushirikina," nyimbo za jadi ziliitwa "za mapepo," na mavazi ya kienyeji yakazuiwa. Watoto wakakatazwa kushiriki ngoma, wakazuiwa kwenda porini kujifunza mila za jamii. Hii iliua utambulisho wa Kiafrika na kuweka mahali pake mfumo wa kimagharibi uliojaa unafiki na unyonge wa kiakili.
Leo hii, Mzungu anapotembelea jamii ya Kiafrika anaheshimiwa kama “mtu wa baraka” ilhali babu wa kijiji anaonekana kama "mshirikina."
Dini, kwa mtazamo huu, imekuwa kifaa kikuu cha kupumbaza, kudhibiti, na kuhujumu maendeleo ya Mwafrika. Imewafanya watu waache kazi, wamwogope kuhoji, watoe mali zao kwa “mungu” asiyeonekana, wawachukie ndugu zao kwa sababu ya imani, na wasaidie kulinda mfumo wa kinyonyaji. Afrika haiwezi kuendelea ikiwa itaendelea kutawaliwa na hofu za kiimani, maombi yasiyo na kazi, na viongozi wa kidini matapeli.
Ili kuikomboa Afrika, lazima tuwe na mapinduzi ya kiakili. Tuache kuogopa kuuliza, tufundishe kazi na si miujiza, tuwekeze kwenye elimu badala ya ibada zisizo na tija, na tuishi kama binadamu huru.
