its MalekoGJ
Senior Member
- Aug 27, 2020
- 136
- 292
Uchunguzi wa Kina · JICHO La Afrika
2026 | Makala ya Uchunguzi
2026 | Makala ya Uchunguzi
Uchunguzi Maalum
NA ITS MALEKOGJ.
[email protected]
0798888486
Ford Foundation:
Siri Zilizofichwa kwa Miaka 70 — Jinsi Philanthropy Inavyoweza Kuwa Silaha ya KisiasaKipindi TUTAKACHOANGALIA 1936 – 2025
Nchi Zilizohusika Afrika, Ulaya, Dunia
Vyanzo VIKUU CIA FOIA, Congress, Watafiti
Hii siyo hadithi ya kawaida ya misaada. Ni simulizi ya namna fikra, sera, na hatma ya mataifa huru vinaweza kufadhiliwa kwa jina la maendeleo. Kila dola au Tsh inayoingia katika taasisi ya utafiti, NGO ya kiraia, au chombo cha habari inabeba historia yake yenyewe. Na historia ya Ford Foundation ni ndefu, yenye giza totoro hata kwa wale wanaoidai inasaidia wadhaifu.
Leo, Ford Foundation ina hazina ya zaidi ya dola bilioni 16, na ofisi karibu 10 duniani kote Afrika Mashariki, Asia, Amerika ya Kusini na Mashariki ya Kati. Kwa Tanzania peke yake, inafadhili vyombo vya habari, mashirika ya kiraia, na miradi ya "digital rights." Swali ni moja: Ajenda ni ya nani?
Kuna nguvu ambayo haihitaji jeshi ili kuingia ndani ya taifa.
Haihitaji vifaru barabarani. Haihitaji ndege za kivita angani. Haihitaji hata balozi kusimama hadharani na kutoa tamko.
Nguvu hii huingia kimya kimya.
Huvalia lugha nzuri kama maendeleo, demokrasia, haki za binadamu, usawa, digital rights, civic space, uwezeshaji wa vijana, uhuru wa habari na kujenga uwezo wa jamii.
Kwa nje, inaonekana kama msaada.
Lakini katika siasa za kimataifa, msaada unaweza kuwa zaidi ya msaada. Unaweza kuwa mlango wa ushawishi. Unaweza kuwa njia ya kupanga mijadala. Unaweza kuwa daraja la kufikisha fikra fulani ndani ya vyuo vikuu, vyombo vya habari, NGOs, mahakama, taasisi za utafiti na hata ndani ya mfumo wa sera za nchi.
Hapa ndipo jina moja kubwa linaanza kuibua maswali mazito: Ford Foundation.
Kwa wengine, Ford Foundation ni taasisi ya hisani iliyosaidia elimu, afya, haki za binadamu na maendeleo ya jamii kwa miongo mingi. Kwa wengine, ni mfano wa namna philanthropy inaweza kugeuka kuwa silaha ya kisiasa si kwa bunduki, bali kwa kufadhili fikra.
Na hapo ndipo swali kuu linazaliwa:
Misaada hii inatufanya tuwe huru zaidi, au inatufanya tuwe rahisi kuongozwa?
Ford Foundation ilianzishwa mwaka 1936 na Edsel Ford, mtoto wa Henry Ford, mwanzilishi wa kampuni maarufu ya magari ya Ford.
Mwanzoni, hii haikuwa taasisi kubwa ya kimataifa kama tunavyoijua leo. Ilikuwa taasisi ndogo iliyojikita zaidi Michigan, Marekani. Dhamira yake ilikuwa kusaidia jamii katika afya, elimu na maendeleo ya kijamii.
Kwa lugha rahisi, ilikuwa philanthropy ya kawaida: familia tajiri kurudisha sehemu ya mali yake kusaidia jamii.
Hakukuwa na kelele kubwa za kisiasa. Hakukuwa na agenda ya kimataifa. Hakukuwa na mazungumzo ya “soft power.”
Lakini historia mara nyingi hubadilika pale watu walioweka msingi wanapoondoka.
Edsel Ford alifariki mwaka 1943. Henry Ford alifariki mwaka 1947. Baada ya hapo, Ford Foundation ilianza kubadilika taratibu kutoka taasisi ya misaada ya ndani kwenda taasisi kubwa yenye macho ya kimataifa.
Mwaka 1949 na 1950, mwelekeo mpya ulianza. Ford Foundation ilianza kuangalia dunia nzima kama eneo la kazi yake.
Hapo ndipo hadithi inaanza kuwa nzito.
Kwa sababu kipindi hicho hicho, dunia ilikuwa imeingia kwenye moja ya nyakati hatari zaidi katika historia ya siasa za kimataifa: Vita Baridi.
Baada ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia, dunia iligawanyika katika kambi mbili kubwa.
Upande mmoja kulikuwa na Marekani na washirika wake, wakitetea ubepari, demokrasia ya kiliberali na maslahi ya Magharibi.
Upande mwingine kulikuwa na Umoja wa Kisovieti, ukitetea ujamaa, ukomunisti na mapinduzi ya kitabaka.
Hii haikuwa vita ya kawaida ya risasi pekee.
Ilikuwa vita ya akili. Vita ya vitabu. Vita ya vyuo vikuu. Vita ya waandishi. Vita ya wasanii. Vita ya vyombo vya habari. Vita ya vijana. Vita ya NGOs.
Marekani ilielewa jambo moja mapema sana:
Huwezi kushinda dunia kwa jeshi pekee. Unahitaji kushinda fikra za watu.
Unahitaji wasomi wanaoamini mtazamo wako. Unahitaji waandishi wanaoandika kwa lugha yako. Unahitaji vyuo vinavyozalisha tafiti zinazounga mkono mwelekeo wako. Unahitaji vyombo vya habari vinavyosambaza simulizi zako. Unahitaji taasisi za kiraia zinazoweza kusukuma mabadiliko bila wewe kuonekana moja kwa moja.
Hapa ndipo dhana ya soft power ilipoanza kuwa muhimu.
Soft power ni uwezo wa kushawishi bila kutumia nguvu ya kijeshi. Ni uwezo wa kufanya watu wakubali mwelekeo wako kwa sababu unaonekana wa kisasa, wa kimaendeleo, wa kidemokrasia, wa kitaalamu au wa kibinadamu.
Kwa nje, inaonekana ni ushirikiano.
Ndani yake, inaweza kuwa ujenzi wa ushawishi wa muda mrefu.
Katika miaka ya 1950 na 1960, Ford Foundation ilianza kuhusishwa kwenye mijadala mikubwa kuhusu ushawishi wa Marekani katika elimu, utamaduni na siasa za kimataifa.
Majina ya watu waliokuwa karibu na taasisi hii yanaonyesha kwa nini maswali haya hayajawahi kufa.
Richard Bissell
Richard Bissell aliwahi kuwa rais wa Ford Foundation kati ya 1952 na 1954. Baadaye aliingia moja kwa moja CIA, ambako alikuja kuwa miongoni mwa watu muhimu katika shughuli za siri za Marekani wakati wa Cold War.
John J. McCloy
John J. McCloy alikuwa rais wa Ford Foundation, lakini pia alikuwa mtu aliyewahi kushika nafasi kubwa katika serikali, taasisi za fedha, benki, diplomasia na mitandao ya nguvu za Marekani.
Hii inaonyesha ukaribu wa philanthropy kubwa na dunia ya sera za kimataifa.
McGeorge Bundy
McGeorge Bundy aliwahi kuwa Mshauri wa Usalama wa Taifa kwa marais wa Marekani John F. Kennedy na Lyndon Johnson kabla ya kuongoza Ford Foundation kuanzia mwaka 1966 hadi 1979.
Haya majina yanaonyesha kitu muhimu: Ford Foundation haikuwa taasisi iliyokaa pembeni ya nguvu za dunia. Ilikuwa karibu na watu waliokuwa katikati ya maamuzi makubwa ya Marekani.
Hii haimaanishi kila mradi wa Ford Foundation ulikuwa mradi wa ujasusi. Hilo lingekuwa hitimisho la haraka mno.
Lakini inaonyesha jambo moja lisilopaswa kupuuzwa:
Philanthropy kubwa inaweza kukaa karibu sana na foreign policy.
Na pale pesa, elimu, utamaduni, NGOs na sera za taifa zinapokutana, swali la uhuru wa fikra huwa lazima liulizwe.
Soft power haifanyi kazi kama jeshi.
Jeshi huingia kwa kishindo. Soft power huingia kwa mwaliko.
Jeshi huonekana. Soft power hujificha ndani ya lugha nzuri.
Jeshi huvunja mlango. Soft power huleta grant proposal.
Mfumo wake unaweza kuonekana hivi:
Fedha zinaingia kwenye NGOs, vyombo vya habari, taasisi za elimu au vikundi vya kijamii.
Taasisi hizo zinaanza kufanya kazi kupitia tafiti, kampeni, mijadala, warsha na mafunzo.
Hoja fulani zinaanza kuwa kubwa kuliko hoja nyingine katika jamii.
Vyombo vya habari vinaongeza pressure kwa kuzipa nafasi zaidi hoja hizo.
Wasomi wanatoa uhalali kupitia papers, reports na analysis.
NGOs, mawakili na wanaharakati wanasukuma ajenda kupitia sera, mahakama au maandamano.
Mwisho wake, serikali inaweza kulazimika kujibu ajenda ambayo wakati mwingine haikuanzia kwa wananchi, bali ilianza kwenye mfuko wa mfadhili.
Hapa ndipo hatari ilipo.
Siyo kwamba kila NGO ni mbaya. Siyo kwamba kila mwanaharakati ni kibaraka. Siyo kwamba kila chombo cha habari kinachopokea ufadhili wa nje kinatumika vibaya.
Hapana.
Wengi wanafanya kazi halali. Wengi wanapigania haki za kweli. Wengi wanasaidia jamii katika maeneo ambayo serikali zimeshindwa kufika.
Lakini swali kubwa ni hili:
Mfumo mzima unampa nani nguvu ya kuchagua hoja zipi zisikike zaidi?
Kwa sababu katika dunia ya ushawishi, si lazima unyamazishe watu kwa nguvu. Wakati mwingine unachotakiwa kufanya ni kufadhili sauti unazozitaka, kisha sauti nyingine zife kwa kukosa rasilimali.
Huo ndiyo udhibiti laini.
Na udhibiti laini ni hatari kwa sababu hauonekani kama udhibiti.
Fikiria nchi ya Afrika imeamua kuingia kwenye mradi mkubwa wa madini, gesi, reli, bandari au teknolojia.
Mradi huo unahusisha mshirika ambaye hayupo kwenye mstari wa maslahi ya Magharibi — labda China, Urusi au nchi nyingine inayoongeza ushindani wa kimataifa.
Ghafla, hoja zinaanza kuibuka.
NGOs zinaandaa ripoti kuhusu mazingira.
Wasomi wanaandika tafiti kuhusu athari za kijamii.
Vyombo vya habari vinaendesha kampeni ya maswali makali.
Mawakili wanafungua kesi mahakamani.
Wanaharakati wanaanzisha hashtags.
Taasisi za kimataifa zinaanza kutoa tahadhari.
Kwa nje, yote yanaweza kuonekana kama uwajibikaji wa kawaida. Na mara nyingi, uwajibikaji huo unaweza kuwa halali kabisa.
Lakini swali la kiuchunguzi ni hili:
Je, huu ni mwamko wa ndani wa wananchi, au ni pressure system iliyojengwa kwa fedha na mtandao wa nje?
Hili ndilo swali ambalo mataifa ya Afrika yanapaswa kuliuliza bila kuogopa.
Kwa sababu nchi huru haipaswi kukataa uwajibikaji. Lakini pia haipaswi kuruhusu uwajibikaji uwe kivuli cha maslahi ya nje.
Katika miaka ya karibuni, Ford Foundation imekuwa ikitajwa kwenye mijadala mingi barani Afrika.
Baadhi ya madai yametolewa na viongozi wa kisiasa. Baadhi yamepingwa na Ford Foundation. Baadhi bado yanahitaji uchunguzi zaidi.
Kenya — Tuhuma za 2024
Mwaka 2024, Rais William Ruto aliituhumu Ford Foundation kuhusika na ufadhili wa baadhi ya NGOs wakati wa maandamano ya Gen Z dhidi ya Finance Bill.
Serikali yake ilidai baadhi ya NGOs zilizopokea fedha kutoka nje zilihusika kuchochea maandamano.
Ford Foundation ilikanusha madai hayo. Ilisema haikufadhili maandamano, haifadhili vurugu na kazi yake ni non-partisan — yaani haiegemei chama wala upande wa kisiasa.
Hapa ndipo mjadala unakuwa mgumu.
Kwa sababu kwa upande mmoja, serikali inaweza kutumia tuhuma za ufadhili wa nje kuzima sauti za wananchi. Hilo linawezekana.
Lakini kwa upande mwingine, taasisi za nje zinaweza pia kutumia NGOs na civic space kujenga ushawishi wa kisiasa. Hilo pia linawezekana.
Kwa hiyo mtu makini hapaswi kukimbilia upande mmoja.
Anapaswa kuuliza maswali.
Ni pesa kiasi gani ziliingia? Zilienda kwa nani? Zilitumika kufanya nini? Zilipitia kwenye miradi gani? Zilikuwa na masharti gani? Na ni nani anayenufaika kisiasa na mwelekeo wa hoja zinazojengwa?
Haya si maswali ya chuki.
Ni maswali ya taifa linalojiheshimu.
Uganda — Maadili na NGOs
Uganda pia imewahi kuwa na mijadala kuhusu taasisi za nje na ufadhili wa NGOs zinazohusishwa na hoja za maadili, haki za binadamu na mwelekeo wa kijamii.
Serikali ya Rais Yoweri Museveni imekuwa ikihoji mara kwa mara nafasi ya wafadhili wa nje katika kusukuma maadili na mifumo ambayo, kwa mtazamo wake, haiendani na jamii za Kiafrika.
Nigeria na Afrika Kusini
Nigeria na Afrika Kusini nazo zimewahi kuwa na malalamiko ya kisiasa kuhusu ufadhili wa nje kwa vyombo vya habari, taasisi za kiraia na makundi ya kisiasa.
Katika kila nchi, mazingira ni tofauti. Ushahidi hutofautiana. Madai mengine huthibitishwa, mengine hubaki kuwa tuhuma, na mengine hutumika kisiasa.
Lakini jambo moja linabaki:
Afrika imeanza kujiuliza kama misaada ya kigeni inajenga uhuru wa kweli, au utegemezi wa kisiasa na kiakili.
Tanzania si kisiwa kilichotengwa na mjadala huu.
Ford Foundation imekuwa ikifanya kazi Afrika Mashariki, ikihusisha Kenya, Uganda na Tanzania. Miradi yake inagusa maeneo kama civic space, vyombo vya habari, ushiriki wa wananchi, haki za binadamu, teknolojia ya maslahi ya umma, digital rights na uongozi wa vijana.
Kwa lugha ya kawaida, haya ni maeneo muhimu.
Hakuna nchi inayoweza kupinga umuhimu wa haki, uwazi, ushiriki wa wananchi na uhuru wa kujieleza.
Lakini hata jambo zuri likifadhiliwa kutoka nje, bado linahitaji kuuliziwa maswali.
Kwa mfano:
Civic space inayofadhiliwa kutoka nje inajenga uwezo wa wananchi au inaunda tabaka la wanaharakati wanaowajibika zaidi kwa donor kuliko kwa jamii?
Digital rights zinazofadhiliwa kutoka nje zinalinda uhuru wa Watanzania au zinatengeneza mazingira ya ushawishi wa kisiasa mtandaoni?
Media training zinazofadhiliwa kutoka nje zinaboresha uandishi wa habari au zinachagua aina fulani ya simulizi za kupewa nguvu?
Research grants zinazotoka nje zinasaidia ukweli au zinachagua maswali gani yaulizwe na majibu gani yaonekane ya kisomi?
Haya ni maswali muhimu sana hasa wakati nchi inapokaribia nyakati za uchaguzi, migogoro ya sera, au mijadala mikubwa ya rasilimali.
Kwa sababu katika nyakati kama hizo, maoni ya umma huwa ni uwanja wa vita.
Na anayefadhili miundombinu ya maoni ya umma anaweza kuwa na nguvu kubwa kuliko anavyoonekana.
Neno philanthropy lina maana nzuri.
Linamaanisha upendo kwa binadamu. Linamaanisha kutoa kwa ajili ya kusaidia wengine.
Lakini katika siasa za kimataifa, philanthropy kubwa haiwezi kutazamwa kwa macho ya huruma pekee.
Taasisi inayomiliki mabilioni ya dola, inayofadhili vyuo vikuu, NGOs, vyombo vya habari, taasisi za utafiti na harakati za kijamii duniani kote, haiwezi kuwa taasisi ya kawaida tu.
Ina nguvu.
Na kila nguvu inahitaji kuuliziwa uwajibikaji.
Ford Foundation inaweza kuwa imesaidia watu wengi. Inawezekana imefadhili elimu, wanawake, vijana, wakulima, waandishi, wanaharakati na taasisi nyingi ambazo zimeleta matokeo mazuri.
Huo ni upande mmoja wa ukweli.
Lakini upande mwingine wa ukweli ni kwamba fedha kubwa zinaweza kubeba mwelekeo. Zinaweza kuchagua vipaumbele. Zinaweza kutengeneza tabaka la watu wanaozungumza lugha ya donor. Zinaweza kuamua mijadala gani ipewe nguvu na ipi ipuuzwe.
Na hapa ndipo mstari mwembamba ulipo kati ya msaada na ushawishi.
Msaada wa kweli humsaidia mtu asimame kwa miguu yake.
Ushawishi humsaidia mtu asimame upande unaotakiwa na mfadhili.
Msaada huuliza: “Mnahitaji nini?”
Ushawishi huuliza kimyakimya: “Tunawezaje kubadilisha mwelekeo wenu?”
Afrika haiwezi kujenga mustakabali wake kwa kukataa kila kitu kinachotoka nje.
Dunia imeunganishwa. Ushirikiano ni muhimu. Maarifa ni muhimu. Fedha ni muhimu. Teknolojia ni muhimu.
Lakini Afrika pia haiwezi kujenga mustakabali wake kwa kupokea kila kitu kwa macho yaliyofungwa.
Tunapaswa kuwa na kanuni moja rahisi:
Ushirikiano ndiyo. Utegemezi wa fikra hapana.
Kama NGO inapokea fedha kutoka nje, wananchi wanapaswa kujua chanzo cha fedha hizo.
Kama chombo cha habari kinafadhiliwa na taasisi ya kimataifa, wasomaji na watazamaji wanapaswa kujua.
Kama taasisi ya utafiti inaandika ripoti inayogusa sera za nchi, ni muhimu kujua nani amelipia utafiti huo.
Kama mradi wa digital rights unafanyika wakati wa uchaguzi, ni muhimu kujua malengo yake, wadau wake, na funder wake.
Hii si vita dhidi ya NGOs.
Hii si vita dhidi ya vyombo vya habari.
Hii si vita dhidi ya haki za binadamu.
Hii ni vita dhidi ya giza.
Kwa sababu taifa huru halipaswi kuendeshwa na fedha zisizoonekana, ajenda zisizoelezwa, na simulizi zinazopangwa nje ya mipaka yake.
Swali kubwa zaidi si Ford Foundation pekee.
Ford Foundation ni mfano mmoja tu katika mfumo mkubwa wa dunia.
Kuna foundations nyingi. Kuna mashirika ya kimataifa. Kuna balozi. Kuna think tanks. Kuna vyuo vikuu. Kuna media programs. Kuna fellowships. Kuna leadership trainings. Kuna digital democracy projects. Kuna youth movements.
Zote zinaweza kuwa na manufaa.
Lakini pia zote zinaweza kuwa njia za kusukuma influence.
Ndiyo maana Afrika inapaswa kuacha kuuliza maswali madogo na kuanza kuuliza swali kubwa:
Nani anaandika ajenda yetu?
Je, ni wananchi wa Afrika?
Je, ni viongozi wetu?
Je, ni wasomi wetu?
Je, ni vijana wetu?
Au ni bodi zilizokaa New York, Washington, London na Brussels?
Kama fedha ya nje ndiyo inayolipa tafiti, mijadala, NGOs, media trainings, civic education na platforms za vijana, basi tusishangae siku moja kuona fikra za kizazi kizima zikielekezwa na watu ambao hawawajibiki kwa wananchi wetu.
Huo ndiyo mtego wa kimataifa.
Si lazima uwe na nia mbaya.
Lakini hata bila nia mbaya, matokeo yake yanaweza kuwa mabaya kama taifa halina mfumo wa kujilinda.
Suluhisho si kufunga milango.
Suluhisho si kupiga marufuku kila ufadhili wa nje.
Suluhisho si kuita kila mwanaharakati msaliti.
Suluhisho ni kujenga mfumo wa uwazi.
Kila taasisi inayopokea fedha za nje iwe wazi kwa wananchi.
Kila mradi unaogusa siasa, sera, uchaguzi, media, haki za binadamu au digital space uweke wazi chanzo cha fedha.
Kila ripoti ya sera ionyeshe nani amelipa.
Kila chombo cha habari kinachopokea ufadhili wa kimataifa kiweke wazi uhusiano huo.
Kila NGO iwe accountable si kwa donor tu, bali kwa jamii inayodai kuihudumia.
Na muhimu zaidi, Afrika ijenge uwezo wake wa ndani wa kufadhili fikra zake, tafiti zake, vyombo vyake vya habari na taasisi zake za kijamii.
Kwa sababu huwezi kuwa huru kikamilifu kama fikra zako zinafadhiliwa na mtu mwingine.
Unaweza kuwa na bendera. Unaweza kuwa na wimbo wa taifa. Unaweza kuwa na jeshi. Unaweza kuwa na rais.
Lakini kama mijadala yako mikubwa inalipiwa na wengine, uhuru wako bado una swali.
Ford Foundation ilianza kama taasisi ya matumaini.
Ilianza kwa jina la kusaidia jamii.
Na kwa miaka mingi, imefanya miradi mingi ambayo watu wengi wanaweza kuitaja kama yenye manufaa.
Lakini historia yake, hasa wakati wa Cold War, na nafasi ya foundations kubwa katika siasa za kimataifa, vinatulazimisha kuuliza maswali magumu.
Si kila msaada ni mtego.
Lakini kila msaada mkubwa unahitaji uwazi.
Si kila mfadhili ni adui.
Lakini kila mfadhili mwenye nguvu anapaswa kuulizwa maswali.
Si kila NGO ni kibaraka.
Lakini kila NGO inayotegemea fedha za nje inapaswa kueleza kwa uwazi inasimamia maslahi ya nani.
Afrika haihitaji hasira. Inahitaji akili.
Haihitaji kukataa kila kitu. Inahitaji kuchambua kila kitu.
Haihitaji kuogopa misaada. Inahitaji kuacha kupokea misaada kwa usingizi.
Kwa sababu vita ya leo si ya mipaka pekee.
Ni vita ya simulizi. Ni vita ya fikra. Ni vita ya nani anaamua hoja gani ni muhimu, nani anapewa jukwaa, nani anapewa fedha, na nani anaonekana kama sauti halali ya wananchi.
Na hapo ndipo swali la Ford Foundation linapokuwa kubwa kuliko Ford Foundation yenyewe.
Swali si tu kuhusu taasisi moja.
Swali ni kuhusu mustakabali wa Afrika.
Je, tutaandika ajenda yetu wenyewe, au tutaendelea kuishi ndani ya ajenda zilizofadhiliwa kwa jina la maendeleo?
Misaada inaweza kujenga shule.
Inaweza kujenga NGOs.
Inaweza kujenga vyombo vya habari.
Inaweza kujenga tafiti.
Lakini isipochunguzwa, inaweza pia kujenga utegemezi wa fikra.
Na taifa linalotegemea wengine kufadhili fikra zake, siku moja litagundua kwamba maamuzi yake makubwa yanaanza kuandikwa nje ya mipaka yake.
Ndiyo maana ukombozi wa kweli hauanzi kwenye grant proposal.
Unaanza kwenye akili huru.
Na akili huru haifadhiliwi.
Huamshwa.
Frances Stonor Saunders — The Cultural Cold War: The CIA and the World of Arts and Letters
Joan Roelofs — Foundations and Public Policy: The Mask of Pluralism
Olivier Zunz — Philanthropy in America: A History
INCITE! — The Revolution Will Not Be Funded
U.S. Senate Church Committee Reports, 1976
CIA FOIA Reading Room documents on Cold War cultural operations
Makala hii imeandikwa kwa mtindo wa uchunguzi na uchambuzi. Baadhi ya madai yanayohusu siasa za nchi mbalimbali yanapaswa kusomwa kama madai yaliyotolewa hadharani, si hukumu ya mwisho. Msomaji anashauriwa kufuatilia vyanzo na nyaraka zilizotajwa kwa uchunguzi zaidi.
