Mwandishi wa habari mkongwe, Ansbert Ngurumo ameandika makala hii kupitia tovuti yake ya Sauti Kubwa.
Endelea...
View attachment 3685143
Freeman Mbowe.
Kwa takribani miaka miwili sasa, Freeman Aikaeli Mbowe amekuwa akikabiliwa na kampeni isiyo ya kawaida ya kumchafua kutoka kwa baadhi ya wanachama, viongozi, wafuasi na watu wanaoiunga mkono CHADEMA—chama ambacho alitumia miongo mitatu kukijenga.
Kukosolewa ni jambo halali katika siasa. Mbowe hayuko juu ya kukosolewa. Lakini ninachokiona kwa sasa kinazidi kufanana na jambo lililoandaliwa kwa utaratibu zaidi: juhudi zisizokoma za kuharibu sifa yake, kutafsiri vibaya karibu kila jambo analofanya na kuwashinikiza wengine wakubali mtazamo huo huo.
Hata Mbowe anapokaa kimya, mashambulizi yanaendelea. Lakini ukimya wake si jambo jipya. Kwa zaidi ya miongo miwili, mara nyingi amekuwa akivumilia ukosoaji bila kujibu kila tuhuma. Hata wakati Serikali ya John Magufuli ilipovuruga biashara zake na kufungia akaunti zake binafsi za benki, hakufanya kampeni ya hadharani ya kutafuta huruma. Alianza kuzungumzia kwa uwazi zaidi uzoefu huo baada ya kifo cha John Magufuli, alipokuwa akikumbuka yaliyowapata wanasiasa wa upinzani chini ya Serikali hiyo.
Hii ndiyo sababu kampeni hii ya sasa inanitia wasiwasi. Mbowe alitumia sehemu kubwa ya maisha yake ya kisiasa rasilimali, mitandao na nafasi yake ya uongozi kujenga CHADEMA na watu waliokuwa ndani yake: kuwasajili, kuwafadhili, kuwalea kisiasa, kuwapa nafasi, kuwalinda na kuwapa nafasi ya kisiasa watu ambao hatimaye walipata nguvu ya kutosha ya kumpinga. Baadhi yao walifanya hivyo.
Alipoteza nafasi ya uenyekiti kwa njia ya kidemokrasia Januari 2025, akakubali matokeo na kujiondoa. Kama angekuwa na nia mbaya, angechakachua uchaguzi huo. Uongozi wake uliandaa na kusimamia uchaguzi ambao ulikuwa wa uwazi, huru, wa haki na wenye kuaminika kuliko chaguzi nyingine za kisiasa nchini Tanzania.
Mtu angeweza kufikiri kwamba baada ya takribani miaka 30 ya kujitoa kwa CHADEMA, viongozi waliomrithi wangeimarisha kile walichokabidhiwa huku wakimruhusu kurejea katika familia na biashara zake.
Badala yake, vita dhidi ya Mbowe vinaonekana kuendelea hata baada ya kupoteza uenyekiti na kukaa kimya ili kuupa uongozi mpya nafasi ya kuimarisha mipango yake.
Cha kushangaza ni kwamba sisi tunaokataa kujiunga na mkumbo huo wa mashambulizi tunahatarisha pia kulengwa. Inaonekana miongoni mwa baadhi ya wanachama na wanaharakati kuna kutovumilia kwa kiwango kisicho cha kawaida kwa mitazamo inayotofautiana, wakati huo huo wakijinasibu kuwa ni watetezi wa demokrasia. Siamini sehemu kubwa ya propaganda kuhusu Mbowe. Ikiwa kusema hivyo kutanifanya nami nilengwe, huenda hilo likaonyesha tatizo ninalolieleza. Kwa hiyo, niruhusu nichukue nafasi ya kutetea hoja ya upande mwingine.
Sifa si sawa na urithi
Kwa zaidi ya miongo mitatu, Mbowe alisaidia kujenga harakati za kisiasa ambazo hatimaye zikawa nguvu kubwa zaidi ya upinzani nchini Tanzania. Aliipa fedha, muundo, umaarufu, viongozi na sehemu kubwa ya maisha yake ya utu uzima. Alikabiliwa na kukamatwa, mashtaka na kifungo, akawakabili marais na kufanya nao mazungumzo. Hatimaye, baada ya miaka 21 akiwa mwenyekiti wa taifa, alipoteza uchaguzi wa ndani kwa kura 31 tu—513 dhidi ya 482 za Tundu Lissu—na kuondoka.
Hata hivyo, baadhi ya mashambulizi makali zaidi dhidi yake leo hayatoki CCM, chama alichokipinga kwa miongo kadhaa, bali ndani ya harakati alizosaidia kuzikuza.
Utajiri wake unaulizwa. Biashara zake zinaulizwa. Mikutano yake na viongozi wa Serikali inaulizwa. Anapohudhuria matukio ya kitaifa, anatuhumiwa kukaribia Serikali. Anapokosa kuhudhuria shughuli za upinzani, kutokuwepo kwake kunageuzwa kuwa ushahidi dhidi yake.
Agosti 2026, Mbowe alihudhuria uzinduzi wa Mradi wa Umeme wa Maji wa Julius Nyerere ulioandaliwa na Serikali na kusifu kukamilika kwake, huku akisema umeme huo unapaswa kuchochea viwanda, huduma za jamii na maendeleo ya vijijini. Septemba 10, alimtembelea Rais Samia Suluhu Hassan Kizimkazi kumfariji kufuatia kifo cha mume wake, Maalim Hafidh Ameir Hassan.
Wakosoaji wake wakauliza mara moja swali jingine: Kwa nini Mbowe anaweza kuhudhuria shughuli za Serikali na kumtembelea Rais, lakini hawezi kufika mahakamani kumuunga mkono mrithi wake, Tundu Lissu, anayekabiliwa na kesi ya uhaini?
Ni swali halali. Lakini haliwezi kujibiwa kwa uelewa bila kujifanya kwamba historia ilianza jana.
Baada ya Lissu kukamatwa Aprili 2025, Mbowe alimtembelea gerezani. Badala ya kitendo hicho kutafsiriwa kwa ujumla kama mshikamano, kulijitokeza kwenye mitandao ya kijamii tuhuma zisizo za kawaida zilizotilia shaka nia ya Mbowe, zikiwemo madai yasiyokuwa na ushahidi kabisa yaliyohusisha sumu.
Hebu fikiria mtego huo. Mbowe akimtembelea Lissu, nia yake inaulizwa. Asipomtembelea, anakosolewa kwa kutokuwepo. Akifika mahakamani, mtu atatafsiri kitendo hicho kisiasa. Asipokwenda, anatuhumiwa kumtelekeza aliyekuwa mwenzake.
Jamii ya kisiasa inapomchukulia mtu kuwa na hatia, kila kitendo chake hugeuka kuwa ushahidi. Huo ni uchafuzi wa tabia, si uchambuzi wa kisiasa.
Muhimu zaidi, sifa na urithi ni vitu viwili tofauti. Sifa inaeleza namna mtu anavyoonekana katika kipindi fulani. Urithi unauliza mtu huyo alijenga nini, alibadilisha nini, aliathiri nini na aliacha nini.
Mwanasiasa anaweza kutopendwa. Lakini historia ya miaka 20 au 30 haifutiki kwa sababu hiyo.
Kwa nini ninaandika kuhusu Mbowe
Baadhi ya marafiki wameuliza kwa nini ninaonekana kuwa tayari kuzungumza kwa mtazamo chanya kuhusu Mbowe wakati baadhi ya watu aliowasajili, kuwaunga mkono na kuwalea kisiasa sasa wanazungumza kwa ukali dhidi yake.
Ni swali la haki. Bila shaka, siandiki kama mtazamaji asiye na upande kabisa.
Familia ya Mbowe ilimiliki Free Media Limited, ambako nilifanya kazi kwa takribani miaka 11, ikiwemo nafasi za Mhariri wa Jumapili, Naibu Mhariri Mkuu na Mhariri Mkuu. Wakati fulani mimi na Mbowe tulikuwa wanafunzi wenzangu katika programu ya PPE katika Chuo Kikuu cha Hull. Kuanzia uchaguzi wa urais wa mwaka 2010, pia nilifanya kazi binafsi kama mshauri wa masuala ya habari wa CHADEMA na baadaye katika nafasi nyingine zilizonipa fursa ya kuona baadhi ya shughuli za ndani za chama.
Historia hiyo haifanyi hukumu yangu kuwa isiyokosea. Wala hainilazimishi kumtetea Mbowe. Lakini inanipa fursa ambayo wengi hawana.
Kwa kweli, nadhani miaka 21 ya Mbowe akiwa mwenyekiti wa CHADEMA haikuwa muda mfupi wa kuwa mwenyekiti. Kama Mbowe angeamua kwa hiari kumpa madaraka mrithi wake wakati bado alikuwa na umaarufu na nguvu kubwa kisiasa, huenda jambo hilo lingekuwa mojawapo ya urithi wake mkubwa zaidi wa kisiasa.
Lakini ukosoaji haupaswi kuhitaji kusahau historia. Hoja yangu si kwamba Mbowe ni mtakatifu wala kwamba wakosoaji wake daima wana makosa. Hoja yangu ni kwamba tunapaswa kutenganisha mambo matano: mtu mwenyewe, rekodi yake, sifa yake, urithi wake na propaganda.
Mfanyabiashara aliyeingia kwenye siasa
Mbowe hakuingia kwenye siasa kama mwanamapinduzi wa kitaaluma. Alitoka kwenye biashara.
Baba yake, Aikaeli Mbowe, alikuwa mfanyabiashara mashuhuri aliyekuwa ameunga mkono harakati za uhuru na kumfahamu Julius Nyerere. Freeman mwenyewe aliwahi kufanya kazi Benki Kuu ya Tanzania kabla ya kujihusisha zaidi na biashara za familia. Mfumo wa vyama vingi uliporejea mwaka 1992, akawa mmoja wa waanzilishi wa CHADEMA.
Jambo hili ni muhimu kwa sababu Mbowe hajawahi kuona uundaji wa utajiri au biashara binafsi kuwa kinyume kimaadili na siasa.
CHADEMA yenyewe iliibuka kwa sehemu kutokana na fikra za kiakili na kiuchumi zilizowakilishwa na Edwin Mtei na wengine waliotoa mtazamo mbadala kwa utamaduni wa muda mrefu wa Tanzania wa ujamaa ulioegemea Serikali. Mbowe kwa kiasi kikubwa alikuwa sehemu ya mtazamo huo unaozingatia soko: ujasiriamali, ubunifu binafsi, uwajibikaji wa mtu binafsi na uhuru wa kiuchumi.
Na aliibeba falsafa hiyo kwenye siasa. Chama cha siasa kinahitaji mawazo, lakini mawazo yanahitaji usafiri. Yanahitaji ofisi, waandaaji, wanasheria, malazi, mawasiliano, teknolojia na watu wanaoweza kuishi kiuchumi huku wakifanya siasa.
Mbowe alilielewa hilo mapema. Wakati wa urais wa Benjamin Mkapa, CHADEMA kilikuwa chama kidogo. Mwaka 2000 kilishinda viti vinne tu vya ubunge na kupata mbunge mmoja wa viti maalumu. Hata hivyo, Mbowe alisaidia kuandaa, kuratibu na kufadhili operesheni ambayo wabunge wake wanne walisafiri katika mikoa mbalimbali, wakifanya mikutano ya hadhara na kupinga hasa kodi ya maendeleo iliyokuwa haikubaliki kwa wananchi.
Kodi hiyo ilifutwa mwaka 2003 katika kipindi cha mageuzi mapana ya kodi za serikali za mitaa.
Somo la kisiasa lilikuwa muhimu: wabunge watano wanaweza kuwa wachache kwa idadi ndani ya Bunge lakini wakawa na nguvu kisiasa nje ya Bunge. Tambua suala ambalo wananchi wanaelewa, waunganishe kulizunguka, lipatie fedha ili harakati ziendelee na peleka siasa moja kwa moja kwa wananchi. Huo ukawa mfano wa awali wa CHADEMA chini ya Mbowe.
Kutoka wabunge watano hadi nguvu ya kitaifa
Mbowe alipokuwa mwenyekiti wa taifa mwaka 2004, alipanua mfumo huo.
Kampeni yake ya urais ya mwaka 2005 ilijulikana kwa kutumia helikopta kufikia jamii mbalimbali nchini. Mbowe alipata asilimia 5.88 ya kura za urais, lakini CHADEMA kikaongezeka kwa umaarufu, kikapata wabunge 11 na madiwani 103. Helikopta haikuwa tu chombo cha usafiri. Ilikuwa sehemu ya kujenga chapa ya kisiasa.
Mbowe alionekana kuielewa siasa kwa kiasi fulani kama mjasiriamali anavyoanzisha bidhaa: faida ya haraka inaweza kuwa ndogo, lakini kuanzisha chapa na kutengeneza soko kunaweza kuwa uwekezaji halisi.
Matokeo yalikuja baadaye. Mwaka 2010, mgombea urais wa CHADEMA, Dk Willibrod Slaa, alipata takribani asilimia 27 ya kura za urais. Miaka mitano baadaye, Edward Lowassa, aliyegombea kupitia muungano wa UKAWA ambao CHADEMA kilikuwa nguvu kuu, alipata karibu asilimia 40—zaidi ya kura milioni sita.
Hakuna mtu makini anayepaswa kumpa Mbowe sifa peke yake. Slaa alikuwa mzungumzaji mahiri. Lissu akawa mwanasiasa na mwanasheria mwenye nguvu. Lowassa alikuja na mitandao yake mwenyewe. Wanaharakati, wabunge, waandaaji, wafadhili na mamilioni ya wafuasi wa kawaida walijenga harakati hiyo.
Lakini nguvu ya kisiasa inahitaji chombo cha kuibeba. CHADEMA ikawa chombo hicho chini ya Mbowe.
Pengine moja ya uwezo wake mkubwa ulikuwa kuweza kuwapa nafasi watu wenye nguvu. Lissu ndiye mfano ulio wazi zaidi. Wanaume hao wawili wana tabia zinazokaribiana kwa kiwango kidogo sana. Lissu ni mkali, wa kisheria, mzungumzaji wa wazi na mwenye msimamo wa makabiliano. Mbowe ni mtulivu, mwenye mtazamo wa mazungumzo na anayependelea majadiliano.
Hata hivyo, Mbowe alimpa Lissu nafasi kubwa sana kisiasa, alishiriki kwa kiasi kikubwa katika juhudi za kuokoa maisha yake baada ya kushambuliwa kwa risasi mwaka 2017, akamteua kuwa makamu mwenyekiti mwaka 2019 na kumpa nafasi ya kuwa mmoja wa watu wenye nguvu zaidi ndani ya CHADEMA.
Mtu ambaye hatimaye alimshinda Mbowe katika uchaguzi wa uenyekiti alikuwa ametumia miaka mingi kujijenga kisiasa ndani ya chama kilichoongozwa na Mbowe.
Hilo linahitaji kiwango cha kujiamini kisiasa—na akili ya kihisia—ambacho hakipaswi kupuuzwa kirahisi.
Kujadiliana na mpinzani wako
Sifa nyingine ya Mbowe ambayo sasa mara kwa mara inatafsiriwa kama ushahidi dhidi yake ni utayari wake wa kuzungumza na walioko madarakani. Lakini hata hili si jambo jipya.
Wakati wa utawala wa Jakaya Kikwete, Mbowe alifanya mazungumzo na Serikali huku wakati huo huo akiikabili kuhusu mageuzi ya uchaguzi, haki za kisiasa na masuala ya Katiba. Mazungumzo yalipoonekana kuwa na manufaa, alishiriki. Alipoamini makubaliano hayakutekelezwa, alirejea kwenye makabiliano ya hadharani.
Mfumo wake ulikuwa kimsingi: zungumza, jadiliana, pata unachoweza—na pigana pale mazungumzo yanaposhindikana. Kwa Mbowe, mazungumzo na mapambano hayajawahi kuwa vitu vinavyopingana.
Hii huenda kwa kiasi fulani ndiyo tabia ya mfanyabiashara ndani yake. Biashara inafundisha kwamba mpinzani wa leo anaweza kuwa mshirika wa mazungumzo kesho. Unafanya mazungumzo na wasimamizi, washindani, benki, wasambazaji na Serikali bila kulazimika kuwapenda. Siasa zinaweza kufanya kazi kwa namna hiyo hiyo. Kukutana na Rais hakumaanishi moja kwa moja kujiunga na Rais. Kusifu mafanikio ya Serikali katika jambo fulani hakumaanishi kuunga mkono Serikali. Mazungumzo hayamaanishi kujisalimisha.
Tofauti hii ikawa muhimu zaidi baada ya Magufuli.
Gereza, Samia na picha
Urais wa Magufuli ulibadilisha siasa za upinzani. Mikutano ya hadhara ilizuiwa. Wanasiasa wa upinzani walikabiliwa na kukamatwa na mashtaka. Lissu alinusurika jaribio la kuuawa mwaka 2017. Kufikia mwaka 2020, CHADEMA ilikuwa imepoteza sehemu kubwa ya nafasi za kuchaguliwa ambazo miundombinu yake ya kisiasa ilitegemea.
Mbowe mwenyewe alikamatwa Julai 2021 kwa mashtaka yanayohusiana na ugaidi na alikaa kizuizini kwa zaidi ya miezi saba.
Baadhi ya viongozi wa dini—maaskofu na masheikh—baadaye walisaidia kuanzisha mawasiliano kati yake na Rais Samia Suluhu Hassan. Kwa mujibu wa taarifa kutoka kwa watu waliofahamu mchakato huo, Mbowe alihimizwa mara kadhaa akiwa bado kizuizini kukutana na Samia mara tu baada ya kuachiwa.
Mwanzoni alikataa. Zaidi ya mara moja, kwa mujibu wa watu hao, alisema kwamba alipaswa kwanza kukutana na CHADEMA. Hatimaye, aliwaamini wapatanishi hao wa kidini.
Waendesha mashtaka walipoondoa kesi hiyo Machi 4, 2022, Mbowe aliachiwa kutoka kizuizini. Ndani ya saa chache, picha zilionyesha akikutana na Samia Ikulu.
Picha hiyo ikawa yenye mlipuko wa kisiasa. Haikuonyesha kusita kwake hapo awali, usuluhishi wa viongozi wa dini wala mazungumzo yaliyotangulia kuachiwa kwake. Wafuasi wa Serikali wangeweza kuonyesha picha hiyo kama ushahidi wa ukarimu wa Samia; wakosoaji wa Mbowe wangeweza kuitafsiri kama ushahidi wa makubaliano ya siri.
Picha hiyo hiyo ilitumika kuunda simulizi mbili zinazopingana za kisiasa.
Kilichofuata ndicho chenye manufaa zaidi kuliko kukisia. Mazungumzo kati ya CHADEMA na CCM yakawa rasmi. Mikutano ya kisiasa hatimaye ilirejea. Wanasiasa wa upinzani waliokuwa uhamishoni walirejea. Mageuzi ya kisiasa na uchaguzi yakaingia kwenye majadiliano endelevu.
Si kila kitu CHADEMA ilichotaka kilifanikiwa. Mageuzi ya Katiba yalisalia bila kutatuliwa, mabadiliko ya uchaguzi hayakutosha na hatimaye imani ikaporomoka.
Ni halali kuuliza kama Mbowe alimwamini Samia kupita kiasi au kama CHADEMA ilinufaika vya kutosha kutokana na mazungumzo hayo.
Lakini maswali hayo ni tofauti kabisa na kumtuhumu kwa usaliti.
Samia hakumfanya Mbowe kuwa mtu wa mazungumzo. Mbowe huyo alikuwa tayari amekuwepo kwa miongo kadhaa.
Wakati nguvu za zamani zilipoanza kutafsiriwa kuwa makosa mapya
Jambo jingine la kuvutia lilitokea. Sifa za zamani za Mbowe zilianza kupewa maana mpya. Miaka 20 ya kujenga na kuendesha chama ikaanza kutafsiriwa kuwa “amekaa madarakani muda mrefu.”
Mazungumzo yakawa “amenunuliwa.” Uhuru wa kiuchumi ukawa “pesa zake zinatoka wapi?” Uhalisia wa kisiasa ukawa “mwingiliano.” Kujizuia kujibu ukawa “udhaifu.”
Mchambuzi mmoja wa siasa ameeleza hali hii kama
quinta columna—Safu ya Tano—ndani ya harakati za upinzani, akidai kuwa baadhi ya watu ndani ya harakati hizo walimdhoofisha Mbowe kwa makusudi huku wakisukuma simulizi zilizokuwa na manufaa kwa baadhi ya watu ndani ya CCM.
Huo ni mtazamo. Lakini mabadiliko hayo ya namna Mbowe anavyotafsiriwa yanaonekana. Muda mrefu kabla ya wajumbe wa CHADEMA kupiga kura Januari 2025, tayari kulikuwa kumetengenezwa simulizi la kisiasa kuhusu kile ambacho Mbowe alidaiwa kukiwakilisha.
Kisha ukaja uchaguzi. Lissu alimshinda kwa kura 513 dhidi ya 482. Tofauti ilikuwa kura 31 tu. CHADEMA haikumkataa Freeman Mbowe kwa kishindo. Chama kiligawanyika karibu sawa kwa nusu.
Mbowe alikubali kushindwa na kuondoka. Hakubatilisha uchaguzi huo, hakuanzisha CHADEMA pinzani wala kuhamasisha wafuasi wake kumpinga mrithi wake.
Kwa mtu aliyekuwa amekidhibiti chama kwa miaka 21, namna hiyo ya kuondoka yenyewe inastahili kutambuliwa.
Siasa za utajiri na kujitolea
Pia kuna mvutano wa kina wa kiitikadi unaochochea mashambulizi dhidi ya biashara za Mbowe.
CHADEMA iliibuka kutokana na utamaduni mpana unaoegemea kwenye uchumi wa soko uliokuwa ukihusishwa na Mtei. Hata hivyo, sehemu ya utamaduni wa sasa wa wanaharakati wake inaonekana kuzidi kuwa na mashaka kuhusu utajiri, hasa pale mwanasiasa aliyefanikiwa wa upinzani anapoendelea kuwa na uwezo mzuri kiuchumi wakati wenzake wanateseka. Mvutano huo uliongezeka wakati wa utawala wa Magufuli.
Bila shaka, wakati siasa za upinzani zinapowagharimu watu ajira, biashara, uhuru na wakati mwingine usalama wao wa kimwili, mateso yanaweza polepole kuanza kutumika kama ushahidi wa kujitolea. Mtu anayebaki kufanikiwa kiuchumi anaweza kuanza kutiliwa shaka kwa sababu tu ameweza kuendelea kuishi vizuri.
Falsafa mbili zinazokinzana zinaibuka. Moja inasema viongozi wa kisiasa wanapaswa kujenga utajiri wao binafsi ili wasiweze kudhibitiwa kupitia mishahara, upendeleo wa Serikali au nafasi za umma. Nyingine inasema viongozi wanapaswa kuonyesha wazi kwamba wanashiriki mateso na gharama zinazowapata wafuasi wao.
Zote zina hoja halali. Utajiri unaweza kuathiri siasa. Lakini umaskini nao hauonyeshi moja kwa moja uadilifu.
Harakati inayotukuza umaskini inaweza hatimaye kuwa tegemezi kwa wafadhili matajiri au nafasi za umma ambazo wanachama wake wanazihitaji sana ili kuishi. Silika ya Mbowe imekuwa ikiegemea kwenye uhuru wa kiuchumi.
Kwa hiyo, baada ya kupoteza uenyekiti, aliposema kwamba hatimaye alikuwa amepata muda wa familia yake na wa kutafuta fedha, baadhi yetu hatukuona kauli hiyo kuwa ya kushtua.
Kwa takribani miaka 30, siasa zilikuwa zimetumia sehemu kubwa ya maisha yake ya utu uzima. Kampeni, safari, kukamatwa, kesi mahakamani, kutafuta fedha, mazungumzo, uchaguzi, migogoro ya ndani ya chama na gereza vilishindana na muda wake wa kuwa na familia.
Pengine familia yake inaona jambo ambalo wanaharakati wa kisiasa hawalioni. Baba yao hatimaye amerudi nyumbani.
Je, Mbowe amebadilika—au CHADEMA ndiyo imebadilika?
Hapa ndipo ninapofikia swali lililo katikati ya hoja hii. Nini kilimtokea Freeman Mbowe? Pengine si jambo kubwa sana.
Mfanyabiashara bado yupo. Mwanasiasa anayependa mazungumzo bado yupo. Mwandalizi bado yupo. Mtu anayeweza kutambua jambo zuri lililofanywa na Serikali anayopinga bado yupo. Mwanasiasa anayetenganisha mpinzani na adui bado yupo.
Kilichobadilika kwa kiasi kikubwa huenda ni siasa zinazomzunguka. Kizazi kilichokulia katika mazingira ya ukandamizaji, chaguzi zenye utata, kukamatwa na vurugu kwa kawaida kimejenga mtazamo tofauti kuhusu siasa za upinzani. Kwa baadhi yao, makabiliano yanaonyesha kujitolea. Umbali kutoka Serikali unaonyesha uadilifu. Kuteseka kunaonyesha mshikamano. Mazungumzo yanaibua mashaka.
Mbowe ni wa aina nyingine ya mtazamo. Anaamini katika mazungumzo na shinikizo. Anaamini uhuru wa kisiasa unahitaji uhuru wa kiuchumi. Anaweza kukaa na mpinzani bila kuwa rafiki yake. Anaweza kukataa kujibu tusi. Na inaonekana anaamini kwamba kupoteza uenyekiti wa CHADEMA kulimrudishia haki ya kuwa Freeman Mbowe mfanyabiashara, mume, baba na raia binafsi.
Mtu anaweza kutokubaliana naye. Kinachonitia wasiwasi ni msisitizo unaoonekana kwamba kila mtu lazima asikubaliane naye—au ashambuliwe.
Demokrasia haiwezi kumaanisha kuwa na uhuru wa kumkosoa Freeman Mbowe lakini kutovumilia mtu anayepinga ukosoaji huo. Ikiwa watu wanaojitangaza kuwa wanademokrasia hawawezi kuvumilia tafsiri tofauti kuhusu mwanasiasa mmoja, basi wanatetea demokrasia ya aina gani?
Urithi ambao hauwezi kufutwa
Vyovyote mtu anavyomchukulia Mbowe leo, kumfuta katika historia ya siasa za Tanzania kunahitaji kupuuza ushahidi wa miongo mitatu. Alikuwa miongoni mwa waanzilishi wa awali wa CHADEMA wakati mfumo wa vyama vingi uliporejea mwaka 1992 na baadaye akaongoza chama hicho kwa miaka 21.
CHADEMA kiliposhiriki kwa mara ya kwanza katika uchaguzi mkuu mwaka 1995, kilishinda viti vinne tu vya ubunge na viti 41 vya udiwani. Kufikia mwaka 2010, Slaa alipata asilimia 27.1 ya kura rasmi za urais na CHADEMA kikapata viti 48 vya ubunge. Mwaka 2015, kupitia UKAWA, kikawa chombo cha changamoto kubwa zaidi ya upinzani katika uchaguzi wa urais wa kipindi hicho na kupata viti 70 vya ubunge.
Takwimu hizo si za Mbowe peke yake. Lakini pia Mbowe hawezi kuondolewa katika historia ya taasisi iliyozalisha matokeo hayo.
Chini ya uongozi wake, CHADEMA kilijenga miundo ya kitaifa, chapa inayotambulika, mitandao ya fedha, vipaji vya kisiasa na mfumo wa uhamasishaji uliokuwa na uwezo wa kuikabili CCM kwa kiwango kikubwa.
Kama binadamu, alifanya makosa. Upendeleo wake wa mazungumzo ya faragha wakati mwingine uliibua maswali halali kuhusu uwazi. Uwezo wake wa kubadilika wakati mwingine ulifanya mpaka kati ya maridhiano ya kimkakati na misingi ya kanuni kutokuwa wazi.
Historia inapaswa pia kurekodi udhaifu huo. Lakini historia si mitandao ya kijamii. Umaarufu wa mwanasiasa ni wa wakati uliopo. Urithi ni wa historia.
Kwa hiyo, swali sahihi si kama Freeman Mbowe anapendwa na wanaharakati wa CHADEMA mwaka 2026. Ni kama siasa za upinzani Tanzania zingekuwa zilezile iwapo Freeman Mbowe asingewahi kuingia kwenye siasa.
Je, kuna mtu ambaye kwa uaminifu anaweza kuandika historia ya mabadiliko ya CHADEMA kutoka chama kidogo cha upinzani kuwa nguvu ya kisiasa ya kitaifa huku akiondoa jina la Mbowe? Hapana.
Chukua mfano huu. Kama CHADEMA ingekuwa Marekani, Edwin Mtei angeweza, kwa kulinganisha kwa upana tu katika nafasi yake kama mwanzilishi wa fikra, kufananishwa na James Madison, huku Mbowe akifananishwa—tena kwa maana finyu ya kujenga taasisi—na George Washington: si mwanzilishi pekee, bali kiongozi ambaye chini yake mradi huo ulipata sehemu kubwa ya muundo wake wa kitaasisi, kufikia nchi nzima na uimara ambao vizazi vilivyofuata vilirithi.
Mifano ya kulinganisha ina mipaka yake. Lakini hoja ya msingi haibadiliki. Wengi wa wale ambao sasa wanauliza kama Mbowe bado ni CHADEMA vya kutosha waliingia kwenye siasa, wakakua, wakalelewa kisiasa, wakapewa nguvu au wakapewa nafasi wakati wa uongozi wake. Wana haki kabisa ya kukataa mbinu zake. Kizazi kipya kina haki kabisa ya kujenga siasa zake na huenda kikafanikiwa pale ambako yeye alishindwa.
Lakini CHADEMA ya sasa haiwezi kusimulia historia yake kwa uaminifu bila Freeman Mbowe. Hakukalia tu kiti cha uenyekiti. Alisaidia kujenga kiti ambacho warithi wake wameketi sasa.
Na pengine, akiwa nje ya kiti hicho, Mbowe anaipa CHADEMA somo moja la mwisho ambalo huenda kwa sasa haitaki kulisikia: kutokubaliana kisiasa hakulazimishi chuki; upinzani hauhitaji kujiharibu kiuchumi; mazungumzo hayamaanishi moja kwa moja kujisalimisha; na kuondoka katika nafasi ya kisiasa hakumvui mtu haki ya kuishi maisha yake yaliyobaki.
Mtu anaweza kupinga kile ambacho Freeman Mbowe anapaswa kufanya baadaye. Hiyo ni siasa. Mtu anaweza kutopenda Freeman Mbowe alivyo leo. Hayo ni maoni. Mtu anaweza hata kufanikiwa kuharibu sifa yake ya sasa. Lakini mtu hawezi kufuta kile alichosaidia kujenga. Huo ndio urithi.