Vituoni ni kuhesabu tuu kura na kubandika matokeo yote ubaoni, tallying huwezi kufanyia kituoni, hufanyikia kwenye tallying centers baada ya kupokea matokeo ya vituo vyote vya udiwani mshindi anatangazwa siku hiyo hiyo ya uchaguzi, Ubunge ni baada ya kupokea matokeo yote ya jimbo zima na kwa Rais ni baada ya kupokea matokeo yote nchi nzima.
Huwezi kufanyia tallying kituoni!
P
Poti, hebu ngoja nitofautisne na wewe kwa mara ya kwanza leo. Nafikiri jibu lako ni la kiupotoshaji wa makusudi unaolenga kuficha mianya ya wizi wa kura!
“kuhesabu kura” na “kutally” ni mambo mawili yanayohusiana moja kwa moja. Tallying ni kujumlisha kura zote kutoka vituo vya kupigia kura, na kama hatua hiyo haitanguliwi na uwazi katika kila kituo, ndipo wizi wa kura unaanza! Nafikiri mpako hapo tuko Pamoja.
Pili, kama matokeo yanabandikwa tu ubaoni bila uthibitisho wa pamoja na nakala kusainiwa na mawakala wote wa vyama, kisha matokeo hayo yanapelekwa “tallying center” bila ulinzi wa kweli (kumbuka maneno ya yule mkuu wa wilaya aliyesema mambo yanayofanyika mapolini, kumbuka vibegi vya polisi vinavyolalamikiwa) au uwazi wa kidijitali, ni rahisi sana kubadilishwa njiani. Hapo ndipo wizi wa kura unafanyika.
Kwa hiyo, ili tuondokane na wizi wa kura, inafaa na inatakiwa iwe kwamba, tallying lazima ianze kituoni, kwa maana ya kwamba kila kituo kinapaswa kuwa na fomu rasmi (mfano: fomu ya matokeo ya kituo – Form 16A kama ilivyo kule kwa majirani Kenya) ambayo inasainiwa na mawakala wote, nakala yake inatolewa kwa kila chama, na matokeo hayo yanachapishwa hadharani na kupakiwa kwenye mfumo wa kitaifa wa kidijitali papo hapo. Hapo ndipo uwazi unapoanza.
Sasa tufanyeje, labda tutumie jjia mbadala za kuzuia wizi wa kura mfano hapa chini:
- Tutumie mfumo wa kidijitali wa kutuma matokeo moja kwa moja kutoka kituoni hadi kituo cha taifa (iNEC central server) bila kupitia mikono ya watu katikati.
- Tuweke matokeo ya kila kituo mtandaoni kwa wakati halisi (real-time), wananchi waweze kuona fomu na kura halisi.
- Mawakala wa vyama na waangalizi wa ndani na nje wawepo wakati wote wa kuhesabu na kusaini matokeo.
- Long term, sheria zibadilishwe ili matokeo ya kila kituo (polling station) yawe ndiyo ya mwisho na ya lazima, yaani hakuna mtu au chombo chochote kinachoweza kuyabadilisha baadaye.
Kwa hiyo, mtu yeyote ukiwemo wewe poti wangu, akija hapa akasema kwamba “huwezi kufanya tallying kituoni” anamaanisha hawataki uwazi, kwa sababu tallying inaanza pale kura zinapohesabiwa kituoni na matokeo yakisainiwa na kuthibitishwa.
Kituo ndicho msingi wa matokeo halali, si “tallying center” ambayo mara nyingi hutumika kuhalalisha matokeo yaliyochezewa.
Kama hii haitafanyika, uchaguzi utakuwa ni kiini macho na hauna maana tena, wapiga kura tunachezewa chezewa tuna na kodi zetu zinaharibiwa bila sababu ya msingi na ndio maana wale jamaa wanasema bila mageuzi ni kama uchaguzi haupo, yaani kwa maneno mengine, uchaguzi ni mazingaombwe tu, michezo ya udanganyifu na kiini macho. Nani anataka hayo mambo ya karata tatu, tatu mzuka? Ni wanufaika pekee tu wanayataka. Period.