NkomaBakhosi
Member
- Jan 11, 2025
- 36
- 46
Kichwa cha Habari: KITENDAWILI CHA MKWAWA SEC: Kwa Nini Nyerere Alifuta Utemi Bara (Moshi, Bukoba, Mbeya) Lakini Akaihifadhi SMZ ya Zanzibar?
Ndine A. Wa-Chiuta
09 September 2026
Wakuu, salamu.
Hivi karibuni kumeshamiri mjadala mtandaoni (ukianzishwa na wanaharakati kama Maria Sarungi) ukihoji kuhusu jiwe la msingi la Shule ya Sekondari Mkwawa ya Iringa lililowekwa na Mwalimu Nyerere tarehe 28 Novemba 1964.
Kwenye lile jiwe, cheo cha Nyerere kimeandikwa: "President of the United Republic of Tanganyika and Zanzibar".
Swali la wengi limekuwa: Kama nchi ilishakuwa Tanzania, Tanganyika ilipotelea wapi?
Na kwa nini serikali ya Tanganyika iliyeyuka lakini ya Zanzibar (SMZ) ikabaki hadi leo kama jimbo linalojitawala?
Kuhusiana na hili, nimeona ni vyema tuchambue kwa kina kitendawili hiki cha kihistoria na kisheria kinachoendelea kututesa hadi leo kwenye mijadala ya Katiba Mpya.
1. Ule Mtego wa Mfumo wa Kati Bara (Centralism)
Wakati Tanganyika inapata uhuru mwaka 1961, haikuwa nchi yenye mshikamano wa asili kama tunavyoiona leo. Ilikuwa ni mchanganyiko wa makabila zaidi ya 120, huku baadhi ya maeneo yakiwa na mifumo madhubuti ya kiutawala na kiuchumi iliyotishia mamlaka ya Serikali Kuu ya TANU:
Moshi (Kilimanjaro): Kulikuwa na Baraza la Wachagga chini ya Mangi Mkuu Thomas Marealle. Wachagga walikuwa na maendeleo makubwa ya elimu, bendera yao, wimbo wao, na utajiri wa kahawa (KNPA).
Bukoba (Kagera): Kulikuwa na mifumo imara ya kifalme (Wami/Machalifu wa Kihaya) na ushirika wenye nguvu wa BNCU uliomiliki fedha za kahawa.
Mbeya/Rungwe: Kulikuwa na wasomi wa mapema na viongozi wenye ushawishi mkubwa wa kisiasa waliopinga baadhi ya sera za kijamaa za Nyerere.
Mwalimu Nyerere alijua mapema kuwa kama akiendekeza mfumo wa majimbo au shirikisho (Federalism), mikoa hii tajiri ingedai kujitenga au kujitawala, na nchi ingeingia kwenye vita vya kikabila kama vilivyotokea Kongo na Nigeria.
Hatua ya Nyerere:
Mwaka 1962, Nyerere alipitisha Sheria ya Kufuta Utawala wa Machifu (African Chiefs Ordinance Repeal Act). Alifuta vyeo vyote vya umangi, utemi, na uchifu, akanyang'anya mamlaka zao za kodi, na kuweka Wakuu wa Mikoa na Wilaya kutoka wizarani.
Hapo ndipo Nyerere alipofanikiwa kuifuta "mikoa-mataifa" na kuunda utambulisho mmoja wa Kitanzania Bara.
2. Kwa Nini Mbinu Hii Haikufua Dafu kwa Zanzibar?
Watu wengi huwa wanahoji: Kama Nyerere alikuwa na jeuri ya kufuta utemi wa akina Mangi Marealle Bara, kwa nini asingeifuta tu na Serikali ya Zanzibar ili kuwe na Serikali Moja kuanzia mwaka 1964?
Jibu ni rahisi: Kisheria na Kijiografia, Zanzibar haikuwa kabila wala mkoa wa Tanganyika.
Wakati wa kusaini Hati za Muungano (Articles of Union) mwezi Aprili 1964, Tanganyika na Zanzibar zilikuwa nchi mbili huru zilizotambulika kimataifa. Zanzibar ilikuwa ndio kwanza imetoka kufanya Mapinduzi Matukufu ya Januari 1964 chini ya Sheikh Abeid Amani Karume.
Wazanzibari walikuwa na hofu kubwa ya kupoteza matunda ya mapinduzi yao na "kumezwa" na ukubwa wa watu wa Bara.Nyerere asingeweza kwenda kufuta Serikali ya Zanzibar kwa amri ya urais; kufanya hivyo kungetafsiriwa kama Tanganyika kuivamia na kuikoloni Zanzibar.
Ili muungano uwepo, Nyerere alilazimika kukubali Muundo wa Serikali Mbili (Asymmetric Union):
Serikali ya Muungano: Inayosimamia mambo ya Muungano kwa nchi nzima, na mambo yasiyo ya muungano kwa upande wa Bara pekee.
Serikali ya Mapinduzi Zanzibar (SMZ): Inayosimamia mambo yote yasiyo ya muungano kwa upande wa Visiwani (kama ardhi, afya, kilimo n.k.).
Hapa ndipo Tanganyika ilipojitoa mhanga
—ilifuta Bunge lake na taasisi zake na kuzikabidhi kwa Muungano, huku Zanzibar ikihifadhi Rais wake, Baraza lake la Wawakilishi, na Mahakama zake.
3. Mwangwi wa Mkwawa Sec Kwenye Mkwamo wa Katiba wa Sasa
Lile jiwe la msingi la Mkwawa Secondary la Novemba 1964 linatukumbusha ukweli mmoja mchungu: Mamlaka ya Tanganyika yalikuwepo kisheria, lakini yalizikwa rasmi ili kupisha Tanzania.
Mkwamo wa sasa wa Katiba Mpya nchini unatokana na ukweli kwamba mfumo ule ule wa "kuweka madaraka mikononi mwa serikali kuu" uliotumika Bara, sasa hivi unajaribiwa kutumika kuimeza Zanzibar kupitia kuongezeka kwa Orodha ya Mambo ya Muungano (kutoka mambo 11 hadi zaidi ya 22).
Hii ndiyo sababu:
Upinzani Bara (CHADEMA/Warioba): Wanataka kurejesha Serikali ya Tanganyika (Muundo wa Serikali Tatu) ili kurekebisha kasoro ambapo wabunge wa Zanzibar wanapigia kura mambo yanayohusu Bara pekee, huku Bara kukiwa hakuna chombo chake huru cha maamuzi.
Wazalendo wa Zanzibar (ACT-Wazalendo): Wanataka Muungano wa Mkataba (Contractual Union) ili kulinda mamlaka kamili ya visiwa vyao dhidi ya kile wanachokiita "kumezwa na Bara."CCM Tawala: Inasimamia Serikali Mbili, ikihofia kuwa siku ambayo Tanganyika itafufuka kiofisi, ndio utakuwa mwisho wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, kwa sababu hisia za ukanda na utajiri wa Bara zitameza kila kitu.HitimishoJiwe la msingi la Mkwawa Secondary halikukosewa kuandikwa. Ni kielelezo cha mpito kwamba nchi hizi mbili zilikuwa na hadhi sawa ya kiserikali.Tanzania inajaribu kusawazisha vitu viwili visivyosawazika: Mfumo thabiti wa serikali kuu uliopo Bara, na mfumo wa shirikisho unaotakiwa Visiwani. Mradi tu hatujapata suluhu ya wapi pa kuiweka "Tanganyika" bila kuivunja "Tanzania", kivuli cha Tanganyika kutaendelea kuishi kwenye mawe ya msingi na nyaraka zetu za kale, kikitukumbusha kuwa historia haifutiki kwa kupitisha sheria tu bungeni.
Nawasilisha.
Mtazamo wenu ni upi wakuu?
Je, suluhu ni Serikali Tatu, Serikali Mbili ziboreshwe, au turudi kwenye Serikali Moja kabisa?
Ndine A. Wa-Chiuta
09 September 2026
Wakuu, salamu.
Hivi karibuni kumeshamiri mjadala mtandaoni (ukianzishwa na wanaharakati kama Maria Sarungi) ukihoji kuhusu jiwe la msingi la Shule ya Sekondari Mkwawa ya Iringa lililowekwa na Mwalimu Nyerere tarehe 28 Novemba 1964.
Kwenye lile jiwe, cheo cha Nyerere kimeandikwa: "President of the United Republic of Tanganyika and Zanzibar".
Swali la wengi limekuwa: Kama nchi ilishakuwa Tanzania, Tanganyika ilipotelea wapi?
Na kwa nini serikali ya Tanganyika iliyeyuka lakini ya Zanzibar (SMZ) ikabaki hadi leo kama jimbo linalojitawala?
Kuhusiana na hili, nimeona ni vyema tuchambue kwa kina kitendawili hiki cha kihistoria na kisheria kinachoendelea kututesa hadi leo kwenye mijadala ya Katiba Mpya.
1. Ule Mtego wa Mfumo wa Kati Bara (Centralism)
Wakati Tanganyika inapata uhuru mwaka 1961, haikuwa nchi yenye mshikamano wa asili kama tunavyoiona leo. Ilikuwa ni mchanganyiko wa makabila zaidi ya 120, huku baadhi ya maeneo yakiwa na mifumo madhubuti ya kiutawala na kiuchumi iliyotishia mamlaka ya Serikali Kuu ya TANU:
Moshi (Kilimanjaro): Kulikuwa na Baraza la Wachagga chini ya Mangi Mkuu Thomas Marealle. Wachagga walikuwa na maendeleo makubwa ya elimu, bendera yao, wimbo wao, na utajiri wa kahawa (KNPA).
Bukoba (Kagera): Kulikuwa na mifumo imara ya kifalme (Wami/Machalifu wa Kihaya) na ushirika wenye nguvu wa BNCU uliomiliki fedha za kahawa.
Mbeya/Rungwe: Kulikuwa na wasomi wa mapema na viongozi wenye ushawishi mkubwa wa kisiasa waliopinga baadhi ya sera za kijamaa za Nyerere.
Mwalimu Nyerere alijua mapema kuwa kama akiendekeza mfumo wa majimbo au shirikisho (Federalism), mikoa hii tajiri ingedai kujitenga au kujitawala, na nchi ingeingia kwenye vita vya kikabila kama vilivyotokea Kongo na Nigeria.
Hatua ya Nyerere:
Mwaka 1962, Nyerere alipitisha Sheria ya Kufuta Utawala wa Machifu (African Chiefs Ordinance Repeal Act). Alifuta vyeo vyote vya umangi, utemi, na uchifu, akanyang'anya mamlaka zao za kodi, na kuweka Wakuu wa Mikoa na Wilaya kutoka wizarani.
Hapo ndipo Nyerere alipofanikiwa kuifuta "mikoa-mataifa" na kuunda utambulisho mmoja wa Kitanzania Bara.
2. Kwa Nini Mbinu Hii Haikufua Dafu kwa Zanzibar?
Watu wengi huwa wanahoji: Kama Nyerere alikuwa na jeuri ya kufuta utemi wa akina Mangi Marealle Bara, kwa nini asingeifuta tu na Serikali ya Zanzibar ili kuwe na Serikali Moja kuanzia mwaka 1964?
Jibu ni rahisi: Kisheria na Kijiografia, Zanzibar haikuwa kabila wala mkoa wa Tanganyika.
Wakati wa kusaini Hati za Muungano (Articles of Union) mwezi Aprili 1964, Tanganyika na Zanzibar zilikuwa nchi mbili huru zilizotambulika kimataifa. Zanzibar ilikuwa ndio kwanza imetoka kufanya Mapinduzi Matukufu ya Januari 1964 chini ya Sheikh Abeid Amani Karume.
Wazanzibari walikuwa na hofu kubwa ya kupoteza matunda ya mapinduzi yao na "kumezwa" na ukubwa wa watu wa Bara.Nyerere asingeweza kwenda kufuta Serikali ya Zanzibar kwa amri ya urais; kufanya hivyo kungetafsiriwa kama Tanganyika kuivamia na kuikoloni Zanzibar.
Ili muungano uwepo, Nyerere alilazimika kukubali Muundo wa Serikali Mbili (Asymmetric Union):
Serikali ya Muungano: Inayosimamia mambo ya Muungano kwa nchi nzima, na mambo yasiyo ya muungano kwa upande wa Bara pekee.
Serikali ya Mapinduzi Zanzibar (SMZ): Inayosimamia mambo yote yasiyo ya muungano kwa upande wa Visiwani (kama ardhi, afya, kilimo n.k.).
Hapa ndipo Tanganyika ilipojitoa mhanga
—ilifuta Bunge lake na taasisi zake na kuzikabidhi kwa Muungano, huku Zanzibar ikihifadhi Rais wake, Baraza lake la Wawakilishi, na Mahakama zake.
3. Mwangwi wa Mkwawa Sec Kwenye Mkwamo wa Katiba wa Sasa
Lile jiwe la msingi la Mkwawa Secondary la Novemba 1964 linatukumbusha ukweli mmoja mchungu: Mamlaka ya Tanganyika yalikuwepo kisheria, lakini yalizikwa rasmi ili kupisha Tanzania.
Mkwamo wa sasa wa Katiba Mpya nchini unatokana na ukweli kwamba mfumo ule ule wa "kuweka madaraka mikononi mwa serikali kuu" uliotumika Bara, sasa hivi unajaribiwa kutumika kuimeza Zanzibar kupitia kuongezeka kwa Orodha ya Mambo ya Muungano (kutoka mambo 11 hadi zaidi ya 22).
Hii ndiyo sababu:
Upinzani Bara (CHADEMA/Warioba): Wanataka kurejesha Serikali ya Tanganyika (Muundo wa Serikali Tatu) ili kurekebisha kasoro ambapo wabunge wa Zanzibar wanapigia kura mambo yanayohusu Bara pekee, huku Bara kukiwa hakuna chombo chake huru cha maamuzi.
Wazalendo wa Zanzibar (ACT-Wazalendo): Wanataka Muungano wa Mkataba (Contractual Union) ili kulinda mamlaka kamili ya visiwa vyao dhidi ya kile wanachokiita "kumezwa na Bara."CCM Tawala: Inasimamia Serikali Mbili, ikihofia kuwa siku ambayo Tanganyika itafufuka kiofisi, ndio utakuwa mwisho wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, kwa sababu hisia za ukanda na utajiri wa Bara zitameza kila kitu.HitimishoJiwe la msingi la Mkwawa Secondary halikukosewa kuandikwa. Ni kielelezo cha mpito kwamba nchi hizi mbili zilikuwa na hadhi sawa ya kiserikali.Tanzania inajaribu kusawazisha vitu viwili visivyosawazika: Mfumo thabiti wa serikali kuu uliopo Bara, na mfumo wa shirikisho unaotakiwa Visiwani. Mradi tu hatujapata suluhu ya wapi pa kuiweka "Tanganyika" bila kuivunja "Tanzania", kivuli cha Tanganyika kutaendelea kuishi kwenye mawe ya msingi na nyaraka zetu za kale, kikitukumbusha kuwa historia haifutiki kwa kupitisha sheria tu bungeni.
Nawasilisha.
Mtazamo wenu ni upi wakuu?
Je, suluhu ni Serikali Tatu, Serikali Mbili ziboreshwe, au turudi kwenye Serikali Moja kabisa?