KITENDAWILI CHA MKWAWA SEC: Kwa Nini Nyerere Alifuta Utemi Bara (Moshi, Bukoba, Mbeya) Lakini Akaihifadhi SMZ ya Zanzibar?

KITENDAWILI CHA MKWAWA SEC: Kwa Nini Nyerere Alifuta Utemi Bara (Moshi, Bukoba, Mbeya) Lakini Akaihifadhi SMZ ya Zanzibar?

NkomaBakhosi

Member
Joined
Jan 11, 2025
Posts
36
Reaction score
46
Kichwa cha Habari: KITENDAWILI CHA MKWAWA SEC: Kwa Nini Nyerere Alifuta Utemi Bara (Moshi, Bukoba, Mbeya) Lakini Akaihifadhi SMZ ya Zanzibar?

Ndine A. Wa-Chiuta
09 September 2026


Wakuu, salamu.

Hivi karibuni kumeshamiri mjadala mtandaoni (ukianzishwa na wanaharakati kama Maria Sarungi) ukihoji kuhusu jiwe la msingi la Shule ya Sekondari Mkwawa ya Iringa lililowekwa na Mwalimu Nyerere tarehe 28 Novemba 1964.

Kwenye lile jiwe, cheo cha Nyerere kimeandikwa: "President of the United Republic of Tanganyika and Zanzibar".

Swali la wengi limekuwa: Kama nchi ilishakuwa Tanzania, Tanganyika ilipotelea wapi?

Na kwa nini serikali ya Tanganyika iliyeyuka lakini ya Zanzibar (SMZ) ikabaki hadi leo kama jimbo linalojitawala?

Kuhusiana na hili, nimeona ni vyema tuchambue kwa kina kitendawili hiki cha kihistoria na kisheria kinachoendelea kututesa hadi leo kwenye mijadala ya Katiba Mpya.

1. Ule Mtego wa Mfumo wa Kati Bara (Centralism)

Wakati Tanganyika inapata uhuru mwaka 1961, haikuwa nchi yenye mshikamano wa asili kama tunavyoiona leo. Ilikuwa ni mchanganyiko wa makabila zaidi ya 120, huku baadhi ya maeneo yakiwa na mifumo madhubuti ya kiutawala na kiuchumi iliyotishia mamlaka ya Serikali Kuu ya TANU:

Moshi (Kilimanjaro): Kulikuwa na Baraza la Wachagga chini ya Mangi Mkuu Thomas Marealle. Wachagga walikuwa na maendeleo makubwa ya elimu, bendera yao, wimbo wao, na utajiri wa kahawa (KNPA).

Bukoba (Kagera): Kulikuwa na mifumo imara ya kifalme (Wami/Machalifu wa Kihaya) na ushirika wenye nguvu wa BNCU uliomiliki fedha za kahawa.

Mbeya/Rungwe: Kulikuwa na wasomi wa mapema na viongozi wenye ushawishi mkubwa wa kisiasa waliopinga baadhi ya sera za kijamaa za Nyerere.

Mwalimu Nyerere alijua mapema kuwa kama akiendekeza mfumo wa majimbo au shirikisho (Federalism), mikoa hii tajiri ingedai kujitenga au kujitawala, na nchi ingeingia kwenye vita vya kikabila kama vilivyotokea Kongo na Nigeria.


Hatua ya Nyerere:

Mwaka 1962, Nyerere alipitisha Sheria ya Kufuta Utawala wa Machifu (African Chiefs Ordinance Repeal Act). Alifuta vyeo vyote vya umangi, utemi, na uchifu, akanyang'anya mamlaka zao za kodi, na kuweka Wakuu wa Mikoa na Wilaya kutoka wizarani.

Hapo ndipo Nyerere alipofanikiwa kuifuta "mikoa-mataifa" na kuunda utambulisho mmoja wa Kitanzania Bara.

2. Kwa Nini Mbinu Hii Haikufua Dafu kwa Zanzibar?

Watu wengi huwa wanahoji: Kama Nyerere alikuwa na jeuri ya kufuta utemi wa akina Mangi Marealle Bara, kwa nini asingeifuta tu na Serikali ya Zanzibar ili kuwe na Serikali Moja kuanzia mwaka 1964?

Jibu ni rahisi: Kisheria na Kijiografia, Zanzibar haikuwa kabila wala mkoa wa Tanganyika.

Wakati wa kusaini Hati za Muungano (Articles of Union) mwezi Aprili 1964, Tanganyika na Zanzibar zilikuwa nchi mbili huru zilizotambulika kimataifa. Zanzibar ilikuwa ndio kwanza imetoka kufanya Mapinduzi Matukufu ya Januari 1964 chini ya Sheikh Abeid Amani Karume.

Wazanzibari walikuwa na hofu kubwa ya kupoteza matunda ya mapinduzi yao na "kumezwa" na ukubwa wa watu wa Bara.Nyerere asingeweza kwenda kufuta Serikali ya Zanzibar kwa amri ya urais; kufanya hivyo kungetafsiriwa kama Tanganyika kuivamia na kuikoloni Zanzibar.

Ili muungano uwepo, Nyerere alilazimika kukubali Muundo wa Serikali Mbili (Asymmetric Union):

Serikali ya Muungano: Inayosimamia mambo ya Muungano kwa nchi nzima, na mambo yasiyo ya muungano kwa upande wa Bara pekee.

Serikali ya Mapinduzi Zanzibar (SMZ): Inayosimamia mambo yote yasiyo ya muungano kwa upande wa Visiwani (kama ardhi, afya, kilimo n.k.).

Hapa ndipo Tanganyika ilipojitoa mhanga

—ilifuta Bunge lake na taasisi zake na kuzikabidhi kwa Muungano, huku Zanzibar ikihifadhi Rais wake, Baraza lake la Wawakilishi, na Mahakama zake.

3. Mwangwi wa Mkwawa Sec Kwenye Mkwamo wa Katiba wa Sasa

Lile jiwe la msingi la Mkwawa Secondary la Novemba 1964 linatukumbusha ukweli mmoja mchungu: Mamlaka ya Tanganyika yalikuwepo kisheria, lakini yalizikwa rasmi ili kupisha Tanzania.

Mkwamo wa sasa wa Katiba Mpya nchini unatokana na ukweli kwamba mfumo ule ule wa "kuweka madaraka mikononi mwa serikali kuu" uliotumika Bara, sasa hivi unajaribiwa kutumika kuimeza Zanzibar kupitia kuongezeka kwa Orodha ya Mambo ya Muungano (kutoka mambo 11 hadi zaidi ya 22).


Hii ndiyo sababu:

Upinzani Bara (CHADEMA/Warioba): Wanataka kurejesha Serikali ya Tanganyika (Muundo wa Serikali Tatu) ili kurekebisha kasoro ambapo wabunge wa Zanzibar wanapigia kura mambo yanayohusu Bara pekee, huku Bara kukiwa hakuna chombo chake huru cha maamuzi.

Wazalendo wa Zanzibar (ACT-Wazalendo): Wanataka Muungano wa Mkataba (Contractual Union) ili kulinda mamlaka kamili ya visiwa vyao dhidi ya kile wanachokiita "kumezwa na Bara."CCM Tawala: Inasimamia Serikali Mbili, ikihofia kuwa siku ambayo Tanganyika itafufuka kiofisi, ndio utakuwa mwisho wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, kwa sababu hisia za ukanda na utajiri wa Bara zitameza kila kitu.HitimishoJiwe la msingi la Mkwawa Secondary halikukosewa kuandikwa. Ni kielelezo cha mpito kwamba nchi hizi mbili zilikuwa na hadhi sawa ya kiserikali.Tanzania inajaribu kusawazisha vitu viwili visivyosawazika: Mfumo thabiti wa serikali kuu uliopo Bara, na mfumo wa shirikisho unaotakiwa Visiwani. Mradi tu hatujapata suluhu ya wapi pa kuiweka "Tanganyika" bila kuivunja "Tanzania", kivuli cha Tanganyika kutaendelea kuishi kwenye mawe ya msingi na nyaraka zetu za kale, kikitukumbusha kuwa historia haifutiki kwa kupitisha sheria tu bungeni.

Nawasilisha.

Mtazamo wenu ni upi wakuu?

Je, suluhu ni Serikali Tatu, Serikali Mbili ziboreshwe, au turudi kwenye Serikali Moja kabisa?
 
Kichwa cha Habari: KITENDAWILI CHA MKWAWA SEC: Kwa Nini Nyerere Alifuta Utemi Bara (Moshi, Bukoba, Mbeya) Lakini Akaihifadhi SMZ ya Zanzibar?

Ndine A. Wa-Chiuta
09 September 2026


Wakuu, salamu.

Hivi karibuni kumeshamiri mjadala mtandaoni (ukianzishwa na wanaharakati kama Maria Sarungi) ukihoji kuhusu jiwe la msingi la Shule ya Sekondari Mkwawa ya Iringa lililowekwa na Mwalimu Nyerere tarehe 28 Novemba 1964.

Kwenye lile jiwe, cheo cha Nyerere kimeandikwa: "President of the United Republic of Tanganyika and Zanzibar".

Swali la wengi limekuwa: Kama nchi ilishakuwa Tanzania, Tanganyika ilipotelea wapi?

Na kwa nini serikali ya Tanganyika iliyeyuka lakini ya Zanzibar (SMZ) ikabaki hadi leo kama jimbo linalojitawala?

Kuhusiana na hili, nimeona ni vyema tuchambue kwa kina kitendawili hiki cha kihistoria na kisheria kinachoendelea kututesa hadi leo kwenye mijadala ya Katiba Mpya.

1. Ule Mtego wa Mfumo wa Kati Bara (Centralism)

Wakati Tanganyika inapata uhuru mwaka 1961, haikuwa nchi yenye mshikamano wa asili kama tunavyoiona leo. Ilikuwa ni mchanganyiko wa makabila zaidi ya 120, huku baadhi ya maeneo yakiwa na mifumo madhubuti ya kiutawala na kiuchumi iliyotishia mamlaka ya Serikali Kuu ya TANU:

Moshi (Kilimanjaro): Kulikuwa na Baraza la Wachagga chini ya Mangi Mkuu Thomas Marealle. Wachagga walikuwa na maendeleo makubwa ya elimu, bendera yao, wimbo wao, na utajiri wa kahawa (KNPA).

Bukoba (Kagera): Kulikuwa na mifumo imara ya kifalme (Wami/Machalifu wa Kihaya) na ushirika wenye nguvu wa BNCU uliomiliki fedha za kahawa.

Mbeya/Rungwe: Kulikuwa na wasomi wa mapema na viongozi wenye ushawishi mkubwa wa kisiasa waliopinga baadhi ya sera za kijamaa za Nyerere.

Mwalimu Nyerere alijua mapema kuwa kama akiendekeza mfumo wa majimbo au shirikisho (Federalism), mikoa hii tajiri ingedai kujitenga au kujitawala, na nchi ingeingia kwenye vita vya kikabila kama vilivyotokea Kongo na Nigeria.


Hatua ya Nyerere:

Mwaka 1962, Nyerere alipitisha Sheria ya Kufuta Utawala wa Machifu (African Chiefs Ordinance Repeal Act). Alifuta vyeo vyote vya umangi, utemi, na uchifu, akanyang'anya mamlaka zao za kodi, na kuweka Wakuu wa Mikoa na Wilaya kutoka wizarani.

Hapo ndipo Nyerere alipofanikiwa kuifuta "mikoa-mataifa" na kuunda utambulisho mmoja wa Kitanzania Bara.

2. Kwa Nini Mbinu Hii Haikufua Dafu kwa Zanzibar?

Watu wengi huwa wanahoji: Kama Nyerere alikuwa na jeuri ya kufuta utemi wa akina Mangi Marealle Bara, kwa nini asingeifuta tu na Serikali ya Zanzibar ili kuwe na Serikali Moja kuanzia mwaka 1964?

Jibu ni rahisi: Kisheria na Kijiografia, Zanzibar haikuwa kabila wala mkoa wa Tanganyika.

Wakati wa kusaini Hati za Muungano (Articles of Union) mwezi Aprili 1964, Tanganyika na Zanzibar zilikuwa nchi mbili huru zilizotambulika kimataifa. Zanzibar ilikuwa ndio kwanza imetoka kufanya Mapinduzi Matukufu ya Januari 1964 chini ya Sheikh Abeid Amani Karume.

Wazanzibari walikuwa na hofu kubwa ya kupoteza matunda ya mapinduzi yao na "kumezwa" na ukubwa wa watu wa Bara.Nyerere asingeweza kwenda kufuta Serikali ya Zanzibar kwa amri ya urais; kufanya hivyo kungetafsiriwa kama Tanganyika kuivamia na kuikoloni Zanzibar.

Ili muungano uwepo, Nyerere alilazimika kukubali Muundo wa Serikali Mbili (Asymmetric Union):

Serikali ya Muungano: Inayosimamia mambo ya Muungano kwa nchi nzima, na mambo yasiyo ya muungano kwa upande wa Bara pekee.

Serikali ya Mapinduzi Zanzibar (SMZ): Inayosimamia mambo yote yasiyo ya muungano kwa upande wa Visiwani (kama ardhi, afya, kilimo n.k.).

Hapa ndipo Tanganyika ilipojitoa mhanga

—ilifuta Bunge lake na taasisi zake na kuzikabidhi kwa Muungano, huku Zanzibar ikihifadhi Rais wake, Baraza lake la Wawakilishi, na Mahakama zake.

3. Mwangwi wa Mkwawa Sec Kwenye Mkwamo wa Katiba wa Sasa

Lile jiwe la msingi la Mkwawa Secondary la Novemba 1964 linatukumbusha ukweli mmoja mchungu: Mamlaka ya Tanganyika yalikuwepo kisheria, lakini yalizikwa rasmi ili kupisha Tanzania.

Mkwamo wa sasa wa Katiba Mpya nchini unatokana na ukweli kwamba mfumo ule ule wa "kuweka madaraka mikononi mwa serikali kuu" uliotumika Bara, sasa hivi unajaribiwa kutumika kuimeza Zanzibar kupitia kuongezeka kwa Orodha ya Mambo ya Muungano (kutoka mambo 11 hadi zaidi ya 22).


Hii ndiyo sababu:

Upinzani Bara (CHADEMA/Warioba): Wanataka kurejesha Serikali ya Tanganyika (Muundo wa Serikali Tatu) ili kurekebisha kasoro ambapo wabunge wa Zanzibar wanapigia kura mambo yanayohusu Bara pekee, huku Bara kukiwa hakuna chombo chake huru cha maamuzi.

Wazalendo wa Zanzibar (ACT-Wazalendo): Wanataka Muungano wa Mkataba (Contractual Union) ili kulinda mamlaka kamili ya visiwa vyao dhidi ya kile wanachokiita "kumezwa na Bara."CCM Tawala: Inasimamia Serikali Mbili, ikihofia kuwa siku ambayo Tanganyika itafufuka kiofisi, ndio utakuwa mwisho wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, kwa sababu hisia za ukanda na utajiri wa Bara zitameza kila kitu.HitimishoJiwe la msingi la Mkwawa Secondary halikukosewa kuandikwa. Ni kielelezo cha mpito kwamba nchi hizi mbili zilikuwa na hadhi sawa ya kiserikali.Tanzania inajaribu kusawazisha vitu viwili visivyosawazika: Mfumo thabiti wa serikali kuu uliopo Bara, na mfumo wa shirikisho unaotakiwa Visiwani. Mradi tu hatujapata suluhu ya wapi pa kuiweka "Tanganyika" bila kuivunja "Tanzania", kivuli cha Tanganyika kutaendelea kuishi kwenye mawe ya msingi na nyaraka zetu za kale, kikitukumbusha kuwa historia haifutiki kwa kupitisha sheria tu bungeni.

Nawasilisha.

Mtazamo wenu ni upi wakuu?

Je, suluhu ni Serikali Tatu, Serikali Mbili ziboreshwe, au turudi kwenye Serikali Moja kabisa?
Hii ndiyo sababu:

Upinzani Bara (CHADEMA/Warioba): Wanataka kurejesha Serikali ya Tanganyika (Muundo wa Serikali Tatu) ili kurekebisha kasoro ambapo wabunge wa Zanzibar wanapigia kura mambo yanayohusu Bara pekee, huku Bara kukiwa hakuna chombo chake huru cha maamuzi.

Wazalendo wa Zanzibar (ACT-Wazalendo): Wanataka Muungano wa Mkataba (Contractual Union) ili kulinda mamlaka kamili ya visiwa vyao dhidi ya kile wanachokiita "kumezwa na Bara."CCM Tawala: Inasimamia Serikali Mbili, ikihofia kuwa siku ambayo Tanganyika itafufuka kiofisi, ndio utakuwa mwisho wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, kwa sababu hisia za ukanda na utajiri wa Bara zitameza kila kitu.

Hitimisho

Jiwe la msingi la Mkwawa Secondary halikukosewa kuandikwa. Ni kielelezo cha mpito kwamba nchi hizi mbili zilikuwa na hadhi sawa ya kiserikali.Tanzania inajaribu kusawazisha vitu viwili visivyosawazika: Mfumo thabiti wa serikali kuu uliopo Bara, na mfumo wa shirikisho unaotakiwa Visiwani. Mradi tu hatujapata suluhu ya wapi pa kuiweka "Tanganyika" bila kuivunja "Tanzania", kivuli cha Tanganyika kutaendelea kuishi kwenye mawe ya msingi na nyaraka zetu za kale, kikitukumbusha kuwa historia haifutiki kwa kupitisha sheria tu bungeni.
 
Nyerere alikosea sana kuiua Tanganyika pamoja kupinga waliotaka kuirudisha Tanganyika mwaka 1993 (G55)
Makosa yake Nyerere hadi leo yanatutesa
Nielezee kidogo kuhusiana na mateso yake, ''Mtanzania wa kawaida'' anatesekaje na uwepo wa serikali mbili na atanufaikaje na uwepo wa serikali tatu
 
Changamoto ya Uraia/Ukaazi na "Passport" (ID ya Zanzibar)Katika Serikali Mbili (Sasa):

Hakuna uraia rasmi wa Zanzibar kikatiba (uraia ni mmoja wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania), lakini kuna kitu kinachoitwa Utambulisho wa Mkaazi wa Zanzibar (ZANID).

Kitambulisho hiki ndicho kinachotumika kama "pasipoti" ya ndani ya visiwa hivyo.

Bila ZANID, Mtanzania wa Bara hawezi:

Kuajiriwa katika Serikali ya Zanzibar.Kupiga kura Zanzibar, Kumiliki ardhi ya makazi kwa urahisi au kufungua biashara kirahisi.

Katika Serikali Tatu (Inavyopendekezwa):

Mfumo wa serikali tatu ungemtenganisha Mzanzibari na Mtanganyika kisheria. Kila upande ungekuwa na mamlaka kamili ya uraia wa ndani au ukaazi.

Hiyo ina maana, sheria za ubaguzi wa fursa zikibaki Zanzibar, basi na Serikali ya Tanganyika ingeweka sheria kama hizo kulinda ardhi na fursa za kiuchumi za watu wa Bara.

2. Kutofautiana kwa Haki za Kiuchumi (Kununua Viwanja na Kutajirika)

Hapa ndipo palipo na malalamiko makubwa ya usawa:

Wazanzibari Bara:

Mzanzibari akija Tanzania Bara, kisheria anachukuliwa kama yuko nyumbani 100%.

Anaruhusiwa kununua viwanja, kumiliki ardhi chini ya Sheria ya Ardhi ya Bara, kufungua biashara, na kujenga utajiri bila kikwazo chochote cha kisheria kinachomtofautisha na mtu wa Bara.

Wabara Zanzibar: Mtanzania wa Bara akenda Zanzibar hawezi kununua ardhi kwa mfumo wa umiliki wa kudumu kama raia wa kawaida wa kule. Mara nyingi lazima aingie kwenye mikataba ya kukodishwa (lease) kama mwekezaji mgeni, jambo linalomfanya ahisi kama "mgeni" ndani ya nchi yake.

Unyonyaji wa Rasilimali na Nishati (Gesi na Umeme)

Hoja hii ni nzito sana kiuchumi na imekuwa ikijadiliwa kwa miaka mingi:

Rasilimali za Zanzibar: Zanzibar ilifanikiwa kuondoa suala la Mafuta na Gesi Asilia kwenye orodha ya mambo ya Muungano.

Hii ina maana, mafuta au gesi ikipatikana Zanzibar, ni mali ya Zanzibar pekee na mapato yake hayachanganywi Bara.

Rasilimali za Bara (Nishati): Wakati Zanzibar ikilinda mafuta yake, nishati kama Umeme kutoka Bara (kupitia Tanesco kwenda Zeco) imekuwa ikisafirishwa kwenda Zanzibar kwa gharama ambazo mara nyingi zimezua mijadala ya ruzuku.

Pia, huduma nyingi za kijamii na rasilimali za Bara zinagharimia taasisi za Muungano ambazo Zanzibar inanufaika nazo (kama asilimia 21 ya ajira) huku wao wakichangia kiasi kidogo sana au kisicholingana katika mfuko mkuu wa Muungano.

Hitimisho:

ukweli wa kiuhalisia unaoonekana kwenye maisha ya kila siku. Muundo wa Serikali Mbili umetengeneza mazingira ambapo:

Zanzibar inalindwa kama nchi huru inapokuja kwenye masuala ya fursa za ndani (ardhi, ajira, kura, rasilimali zao).

Tanzania Bara inachukuliwa kama "shamba la bibi" la Muungano ambapo kila mtu ana haki sawa, jambo linalomfanya Mtanzania wa kawaida wa Bara ahisi anapoteza rasilimali zake huku akibaguliwa upande wa pili.

Ndio maana watetezi wa Serikali Tatu wanaona huo ndio mfumo pekee utakaorejesha "Haki na Heshima ya Tanganyika" ili nchi zote mbili zishirikiane kiungwana kama washirika sawa, badala ya upande mmoja k
ubeba mzigo na mwingine kufurahia matunda pekee.
 
Upande wa Thibitisho: Kwa Nini Anaona "Madai ya Tanganyika Yanafufuka"?
Mtoa hoja ana ukweli wa kihistoria upande wake. Hoja za kutaka Serikali ya Tanganyika zimekuwa na nguvu zaidi kila mara Rais wa Jamhuri ya Muungano anapotoka Zanzibar. Mifano ya kihistoria iko wazi:Enzi za Rais Ali Hassan Mwinyi (Miaka ya 1990): Wakati Mwinyi (Mzanzibari) akiwa Rais, ndipo liliibuka kundi la Wabunge 55 wa Bunge la Jamhuri ya Muungano (G55) walioshinikiza na kupitisha azimio la kutaka Serikali ya Tanganyika fufuliwe. Hoja hiyo ilikuwa na nguvu kubwa hadi ikazimwa kwa nguvu ya ushawishi wa Mwalimu Nyerere.

Enzi za Rais Samia Suluhu Hassan (Sasa): Chini ya uongozi wake, mijadala ya "Katiba Mpya" (hususan muundo wa serikali tatu uliopendekezwa na Tume ya Warioba) na kero za Muungano (kama rasilimali, mikataba ya bandari, umiliki wa ardhi) imeibuka tena kwa nguvu kubwa huku baadhi ya watu wa Bara wakihisi maslahi yao hayalindwi ipasavyo.Sababu ya Kisaikolojia: Rais akitoka Bara, mara nyingi viongozi wa Bara wanajiamini na wananchi wanahisi "serikali ni yao," hivyo kero ndogo ndogo huziacha. Lakini Rais akitoka Zanzibar, macho ya watu wa Bara yanaelekezwa kuangalia kama upande wa pili unanufaika zaidi kuliko wao.

Je, ni Muungano wa "Usawa" au wa "Nguvu"?

Jibu sahihi hapa ni kwamba Muungano wetu ni wa kipekee sana (Sui Generis)—unatawaliwa na nguvu ya "Maelewano ya Kisiasa" (Political Compromise) badala ya usawa kamili wa kisheria.

Sio wa Nguvu (Force): Kama ungekuwa wa nguvu pekee, kuta za kisheria za Zanzibar zisingeweza kudumu. Zanzibar isingeweza kuondoa mafuta na gesi kwenye Muungano, na kusingekuwa na makubaliano ya asilimia 21 ya ajira kwa ajili yao.

Zanzibar ina nguvu kubwa ya kura ya turufu (veto power).

Sio wa Usawa Kamili (Asymmetry):

Huwezi kuuita wa usawa kwa sababu, kama mlivyothibitisha awali, Mwananchi wa Bara hana haki sawa ya ardhi na fursa Zanzibar kama Mzanzibari anavyofurahia Bara. Ni muundo unaolinda maslahi ya wachache kijiografia (Zanzibar) ili wasimezwe na wengi (Bara).

Kufufuka kwa madai ya Tanganyika kila mara Rais Mzanzibari anapoingia madarakani sio chuki, bali ni dalili ya kiashiria (symptom) cha muundo mbovu wa kisheria.

Chini ya mfumo wa Serikali Mbili, Tanzania Bara haina 'Msemaji Rasmi' wa kisheria kulinda ardhi na kodi zake. Rais wa Jamhuri anapotoka Zanzibar, wananchi wa Bara wanahisi kukosa mtetezi wa kipekee wa rasilimali zao.

Hivyo, suluhu sio kumlaumu Rais aliyopo madarakani, bali ni kukubali kuwa muundo wa sasa umepitwa na wakati.

Suluhu ni kuingia kwenye Serikali Tatu ili hata Rais wa Muungano akitoka upande wowote, kusiwe na hofu ya nani ananyonya nani, kwa sababu Tanganyika itakuwa na Serikali yake inayolinda maslahi ya Watanganyika, na Za
nzibar itabaki na yake.
 
Kichwa cha Habari: KITENDAWILI CHA MKWAWA SEC: Kwa Nini Nyerere Alifuta Utemi Bara (Moshi, Bukoba, Mbeya) Lakini Akaihifadhi SMZ ya Zanzibar?

Ndine A. Wa-Chiuta
09 September 2026


Wakuu, salamu.

Hivi karibuni kumeshamiri mjadala mtandaoni (ukianzishwa na wanaharakati kama Maria Sarungi) ukihoji kuhusu jiwe la msingi la Shule ya Sekondari Mkwawa ya Iringa lililowekwa na Mwalimu Nyerere tarehe 28 Novemba 1964.

Kwenye lile jiwe, cheo cha Nyerere kimeandikwa: "President of the United Republic of Tanganyika and Zanzibar".

Swali la wengi limekuwa: Kama nchi ilishakuwa Tanzania, Tanganyika ilipotelea wapi?

Na kwa nini serikali ya Tanganyika iliyeyuka lakini ya Zanzibar (SMZ) ikabaki hadi leo kama jimbo linalojitawala?

Kuhusiana na hili, nimeona ni vyema tuchambue kwa kina kitendawili hiki cha kihistoria na kisheria kinachoendelea kututesa hadi leo kwenye mijadala ya Katiba Mpya.

1. Ule Mtego wa Mfumo wa Kati Bara (Centralism)

Wakati Tanganyika inapata uhuru mwaka 1961, haikuwa nchi yenye mshikamano wa asili kama tunavyoiona leo. Ilikuwa ni mchanganyiko wa makabila zaidi ya 120, huku baadhi ya maeneo yakiwa na mifumo madhubuti ya kiutawala na kiuchumi iliyotishia mamlaka ya Serikali Kuu ya TANU:

Moshi (Kilimanjaro): Kulikuwa na Baraza la Wachagga chini ya Mangi Mkuu Thomas Marealle. Wachagga walikuwa na maendeleo makubwa ya elimu, bendera yao, wimbo wao, na utajiri wa kahawa (KNPA).

Bukoba (Kagera): Kulikuwa na mifumo imara ya kifalme (Wami/Machalifu wa Kihaya) na ushirika wenye nguvu wa BNCU uliomiliki fedha za kahawa.

Mbeya/Rungwe: Kulikuwa na wasomi wa mapema na viongozi wenye ushawishi mkubwa wa kisiasa waliopinga baadhi ya sera za kijamaa za Nyerere.

Mwalimu Nyerere alijua mapema kuwa kama akiendekeza mfumo wa majimbo au shirikisho (Federalism), mikoa hii tajiri ingedai kujitenga au kujitawala, na nchi ingeingia kwenye vita vya kikabila kama vilivyotokea Kongo na Nigeria.


Hatua ya Nyerere:

Mwaka 1962, Nyerere alipitisha Sheria ya Kufuta Utawala wa Machifu (African Chiefs Ordinance Repeal Act). Alifuta vyeo vyote vya umangi, utemi, na uchifu, akanyang'anya mamlaka zao za kodi, na kuweka Wakuu wa Mikoa na Wilaya kutoka wizarani.

Hapo ndipo Nyerere alipofanikiwa kuifuta "mikoa-mataifa" na kuunda utambulisho mmoja wa Kitanzania Bara.

2. Kwa Nini Mbinu Hii Haikufua Dafu kwa Zanzibar?

Watu wengi huwa wanahoji: Kama Nyerere alikuwa na jeuri ya kufuta utemi wa akina Mangi Marealle Bara, kwa nini asingeifuta tu na Serikali ya Zanzibar ili kuwe na Serikali Moja kuanzia mwaka 1964?

Jibu ni rahisi: Kisheria na Kijiografia, Zanzibar haikuwa kabila wala mkoa wa Tanganyika.

Wakati wa kusaini Hati za Muungano (Articles of Union) mwezi Aprili 1964, Tanganyika na Zanzibar zilikuwa nchi mbili huru zilizotambulika kimataifa. Zanzibar ilikuwa ndio kwanza imetoka kufanya Mapinduzi Matukufu ya Januari 1964 chini ya Sheikh Abeid Amani Karume.

Wazanzibari walikuwa na hofu kubwa ya kupoteza matunda ya mapinduzi yao na "kumezwa" na ukubwa wa watu wa Bara.Nyerere asingeweza kwenda kufuta Serikali ya Zanzibar kwa amri ya urais; kufanya hivyo kungetafsiriwa kama Tanganyika kuivamia na kuikoloni Zanzibar.

Ili muungano uwepo, Nyerere alilazimika kukubali Muundo wa Serikali Mbili (Asymmetric Union):

Serikali ya Muungano: Inayosimamia mambo ya Muungano kwa nchi nzima, na mambo yasiyo ya muungano kwa upande wa Bara pekee.

Serikali ya Mapinduzi Zanzibar (SMZ): Inayosimamia mambo yote yasiyo ya muungano kwa upande wa Visiwani (kama ardhi, afya, kilimo n.k.).

Hapa ndipo Tanganyika ilipojitoa mhanga

—ilifuta Bunge lake na taasisi zake na kuzikabidhi kwa Muungano, huku Zanzibar ikihifadhi Rais wake, Baraza lake la Wawakilishi, na Mahakama zake.

3. Mwangwi wa Mkwawa Sec Kwenye Mkwamo wa Katiba wa Sasa

Lile jiwe la msingi la Mkwawa Secondary la Novemba 1964 linatukumbusha ukweli mmoja mchungu: Mamlaka ya Tanganyika yalikuwepo kisheria, lakini yalizikwa rasmi ili kupisha Tanzania.

Mkwamo wa sasa wa Katiba Mpya nchini unatokana na ukweli kwamba mfumo ule ule wa "kuweka madaraka mikononi mwa serikali kuu" uliotumika Bara, sasa hivi unajaribiwa kutumika kuimeza Zanzibar kupitia kuongezeka kwa Orodha ya Mambo ya Muungano (kutoka mambo 11 hadi zaidi ya 22).


Hii ndiyo sababu:

Upinzani Bara (CHADEMA/Warioba): Wanataka kurejesha Serikali ya Tanganyika (Muundo wa Serikali Tatu) ili kurekebisha kasoro ambapo wabunge wa Zanzibar wanapigia kura mambo yanayohusu Bara pekee, huku Bara kukiwa hakuna chombo chake huru cha maamuzi.

Wazalendo wa Zanzibar (ACT-Wazalendo): Wanataka Muungano wa Mkataba (Contractual Union) ili kulinda mamlaka kamili ya visiwa vyao dhidi ya kile wanachokiita "kumezwa na Bara."CCM Tawala: Inasimamia Serikali Mbili, ikihofia kuwa siku ambayo Tanganyika itafufuka kiofisi, ndio utakuwa mwisho wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, kwa sababu hisia za ukanda na utajiri wa Bara zitameza kila kitu.HitimishoJiwe la msingi la Mkwawa Secondary halikukosewa kuandikwa. Ni kielelezo cha mpito kwamba nchi hizi mbili zilikuwa na hadhi sawa ya kiserikali.Tanzania inajaribu kusawazisha vitu viwili visivyosawazika: Mfumo thabiti wa serikali kuu uliopo Bara, na mfumo wa shirikisho unaotakiwa Visiwani. Mradi tu hatujapata suluhu ya wapi pa kuiweka "Tanganyika" bila kuivunja "Tanzania", kivuli cha Tanganyika kutaendelea kuishi kwenye mawe ya msingi na nyaraka zetu za kale, kikitukumbusha kuwa historia haifutiki kwa kupitisha sheria tu bungeni.

Nawasilisha.

Mtazamo wenu ni upi wakuu?

Je, suluhu ni Serikali Tatu, Serikali Mbili ziboreshwe, au turudi kwenye Serikali Moja kabisa?

Huu uvamizi wa Nyerere kwa Zanzibar uliopewa jina la muungano ni hasara kubwa kwa Zanzibar na Tanganyika yenyewe. Mimi naona huu ni wakati wa kutafakari na kurudi kwenye uasili wa nchi zetu. Tanganyika ibaki na uTanganyika wake na Zanzibar irudi iwe nchi kama nchi nyengine. Tuendeleze ujirani mwema kama zamani , kwani huu uvamizi umeleta uadui mkubwa . Ndugu zetu wengi wameuawa na kupotea na wengine kupata ulemavu wa kudumu , mbali ya mali zilizopotea kwa ma trilioni. Yote haya ni katika kulinda kitu kisicho na tija yoyote.
 
Upande wa Thibitisho: Kwa Nini Anaona "Madai ya Tanganyika Yanafufuka"?
Mtoa hoja ana ukweli wa kihistoria upande wake. Hoja za kutaka Serikali ya Tanganyika zimekuwa na nguvu zaidi kila mara Rais wa Jamhuri ya Muungano anapotoka Zanzibar. Mifano ya kihistoria iko wazi:Enzi za Rais Ali Hassan Mwinyi (Miaka ya 1990): Wakati Mwinyi (Mzanzibari) akiwa Rais, ndipo liliibuka kundi la Wabunge 55 wa Bunge la Jamhuri ya Muungano (G55) walioshinikiza na kupitisha azimio la kutaka Serikali ya Tanganyika fufuliwe. Hoja hiyo ilikuwa na nguvu kubwa hadi ikazimwa kwa nguvu ya ushawishi wa Mwalimu Nyerere.

Enzi za Rais Samia Suluhu Hassan (Sasa): Chini ya uongozi wake, mijadala ya "Katiba Mpya" (hususan muundo wa serikali tatu uliopendekezwa na Tume ya Warioba) na kero za Muungano (kama rasilimali, mikataba ya bandari, umiliki wa ardhi) imeibuka tena kwa nguvu kubwa huku baadhi ya watu wa Bara wakihisi maslahi yao hayalindwi ipasavyo.Sababu ya Kisaikolojia: Rais akitoka Bara, mara nyingi viongozi wa Bara wanajiamini na wananchi wanahisi "serikali ni yao," hivyo kero ndogo ndogo huziacha. Lakini Rais akitoka Zanzibar, macho ya watu wa Bara yanaelekezwa kuangalia kama upande wa pili unanufaika zaidi kuliko wao.

Je, ni Muungano wa "Usawa" au wa "Nguvu"?

Jibu sahihi hapa ni kwamba Muungano wetu ni wa kipekee sana (Sui Generis)—unatawaliwa na nguvu ya "Maelewano ya Kisiasa" (Political Compromise) badala ya usawa kamili wa kisheria.

Sio wa Nguvu (Force): Kama ungekuwa wa nguvu pekee, kuta za kisheria za Zanzibar zisingeweza kudumu. Zanzibar isingeweza kuondoa mafuta na gesi kwenye Muungano, na kusingekuwa na makubaliano ya asilimia 21 ya ajira kwa ajili yao.

Zanzibar ina nguvu kubwa ya kura ya turufu (veto power).

Sio wa Usawa Kamili (Asymmetry):

Huwezi kuuita wa usawa kwa sababu, kama mlivyothibitisha awali, Mwananchi wa Bara hana haki sawa ya ardhi na fursa Zanzibar kama Mzanzibari anavyofurahia Bara. Ni muundo unaolinda maslahi ya wachache kijiografia (Zanzibar) ili wasimezwe na wengi (Bara).

Kufufuka kwa madai ya Tanganyika kila mara Rais Mzanzibari anapoingia madarakani sio chuki, bali ni dalili ya kiashiria (symptom) cha muundo mbovu wa kisheria.

Chini ya mfumo wa Serikali Mbili, Tanzania Bara haina 'Msemaji Rasmi' wa kisheria kulinda ardhi na kodi zake. Rais wa Jamhuri anapotoka Zanzibar, wananchi wa Bara wanahisi kukosa mtetezi wa kipekee wa rasilimali zao.

Hivyo, suluhu sio kumlaumu Rais aliyopo madarakani, bali ni kukubali kuwa muundo wa sasa umepitwa na wakati.

Suluhu ni kuingia kwenye Serikali Tatu ili hata Rais wa Muungano akitoka upande wowote, kusiwe na hofu ya nani ananyonya nani, kwa sababu Tanganyika itakuwa na Serikali yake inayolinda maslahi ya Watanganyika, na Za
nzibar itabaki na yake.
Na kwa nini kusiwe na serika mbili , ya Tanganyika na ya Zanzibar kila moja ikashughulika na nchi yake . Tukarudi kama zamani kwenye jumuia ya Afrika Mashariki ? . hakuna muungano wa nchi yenye watu milioni moja na nusu pamoja na nchi yenye watu milioni 60 , Huo ni uvamizi wa wazi
 
Kwa sababu ni matukufu kwa hao wanayoyaita kwa vile wamepata nafasi ya kunyonya asali na kula kwa urefu wa kamba zao. wakisaidiwa na Tanganyika , ushahidi uchaguzi wa 2015 under Jecha. Jeshi la Tanganyika lilimlazimisha Jecha kufuta uchaguzi
Umemtaja jecha nimesikia kitu kinachoma moyoni mzee alikua jau sn
 
Nyerere alikosea sana kuiua Tanganyika pamoja kupinga waliotaka kuirudisha Tanganyika mwaka 1993 (G55)
Makosa yake Nyerere hadi leo yanatutesa
Nyerere alikuwa analipa fadhila kwa waingereza ambao walimweka madarakani baada ya kupinduliwa na wanajeshi. Waingereza walitaka Zanzibar idhibitiwe na itoweke Kama ilivhotoweka Palestina. Hizo zikawa ni mbinu Za kwanza Za kuiua Tanganyika na baadaye itayofuata ni Zanzibar. Na alianza kwa kuitumia katiba kinyemela kupenyeza mambo kidogo kidogo ya kuiuwa Zanzibar
 
Na kwa nini kusiwe na serika mbili , ya Tanganyika na ya Zanzibar kila moja ikashughulika na nchi yake . Tukarudi kama zamani kwenye jumuia ya Afrika Mashariki ? . hakuna muungano wa nchi yenye watu milioni moja na nusu pamoja na nchi yenye watu milioni 60 , Huo ni uvamizi wa wazi

..kweli kabisa.

..muungano wetu hauruhusu nchi nyingine kujiunga nasi.

..kwa mfano, Burundi wakitaka kujiunga nasi haiwezekani.

..Na likiundwa shirikisho la Afrika Mashariki itabidi tujiunge kama Tanganyika, na Zanzibar, sio Tanzania.
 
Huu uvamizi wa Nyerere kwa Zanzibar uliopewa jina la muungano ni hasara kubwa kwa Zanzibar na Tanganyika yenyewe. Mimi naona huu ni wakati wa kutafakari na kurudi kwenye uasili wa nchi zetu. Tanganyika ibaki na uTanganyika wake na Zanzibar irudi iwe nchi kama nchi nyengine. Tuendeleze ujirani mwema kama zamani , kwani huu uvamizi umeleta uadui mkubwa . Ndugu zetu wengi wameuawa na kupotea na wengine kupata ulemavu wa kudumu , mbali ya mali zilizopotea kwa ma trilioni. Yote haya ni katika kulinda kitu kisicho na tija yoyote.
Ndugu yangu, hoja yako ina nguvu sana kihemko, na hakuna anayeweza kufuta makovu au gharama za mali na maisha zilizopotea katika harakati za kulinda umoja huu. Ni kweli kabisa, kihistoria na kiuchumi, kuna maumivu makubwa yaliyopatikana.

Lakini naomba tutafakari hili kwa jicho la kifalsafa na kiuhalisia: Hakuna muungano duniani uliokamilika, na kila ndoa ya kimataifa hupitia vipindi vya dhoruba na majeraha kabla ya kupata utulivu. Swali la msingi la kifalsafa hapa ni hili: Je, dawa ya nyumba inayovuja ni kuibomoa na kulala nje kwenye baridi, au ni kuziba paa lililobomoka ili kulinda usalama wa familia iliyo ndani?

Tukizungumza kwa uhalisia, njia ya kistaarabu si kukimbia changamoto, bali ni kuzikabili. Na ukweli ni kwamba, kupitia vikao vya Kamati ya Pamoja kati ya Serikali ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania na Serikali ya Mapinduzi ya Zanzibar, kero zaidi ya 22 za Muungano zimeshapatiwa ufumbuzi wa kisheria na kiutendaji. Baadhi ya mambo makubwa yaliyokuwa yakileta mfarakano na sasa yamepata majibu ni pamoja na:

Usimamizi wa Bahari Kuu na Uvuvi: Hapo awali kulikuwa na mgogoro mkubwa wa usimamizi na mgawanyo wa mapato ya uvuvi kwenye Bahari Kuu. Leo hii, kero hii imetatuliwa kwa kuundwa kwa mamlaka ya pamoja na mgawanyo wa mapato ya rasilimali hizo.

Ajira kwa Wazanzibari kwenye Taasisi za Muungano: Kulikuwa na lalamiko la muda mrefu kuwa Wazanzibari hawapati fursa sawa za ajira kwenye taasisi za muungano. Jambo hili lilitatuliwa kwa kuweka mfumo rasmi wa asilimia ya nafasi (quota) kwa ajili ya watumishi kutoka Zanzibar.

Uingizaji wa Bidhaa na Biashara: Vikwazo vya kibiashara, kama vile uingizaji wa maziwa, sukari, na bidhaa nyengine kutoka Zanzibar kwenda Tanzania Bara, vimekuwa vikijadiliwa na kuondolewa ili kuruhusu soko huru ndani ya nchi moja. [

Mgawanyo wa Misaada ya Nje: Changamoto ya jinsi misaada na mikopo kutoka kwa wafadhili wa nje inavyogawanywa kati ya Bara na Visiwani imepatiwa muundo wa makubaliano ili kuhakikisha Zanzibar inapata fungu lake stahiki kwa maendeleo.

Kifalsafa, uasili wetu hautegemei tu mipaka ya kikoloni ya u-Tanganyika au u-Zanzibar. Uasili wetu halisi upo kwenye undugu wa kijamii, lugha ya Kiswahili, na mwingiliano wa damu ambao ulikuwepo hata kabla ya wakoloni kuweka mipaka ya ramani. Tukiuvunja Muungano kwa hasira ya makovu ya nyuma, hatutarudi kwenye amani ya zamani; badala yake, tutatengeneza mipaka mipya ya uadui, migogoro ya viza, kodi za mipakani, na hatari kubwa ya kiusalama kwa visiwa vidogo kama Zanzibar katika ulimwengu wa sasa wenye dhoruba za kijiografia.

Ni bora tupiganie haki, usawa, na maboresho ya Katiba ili kumaliza kero zilizobaki, badala ya kubomoa kile ambacho kimetulinda kuwa taifa moja lenye amani kwa zaidi ya miaka 60. Utengano huleta dharau na udhaifu; mshikamano wenye hak
i huleta nguvu.
 
Ndugu yangu, hoja yako ina nguvu sana kihemko, na hakuna anayeweza kufuta makovu au gharama za mali na maisha zilizopotea katika harakati za kulinda umoja huu. Ni kweli kabisa, kihistoria na kiuchumi, kuna maumivu makubwa yaliyopatikana.

Lakini naomba tutafakari hili kwa jicho la kifalsafa na kiuhalisia: Hakuna muungano duniani uliokamilika, na kila ndoa ya kimataifa hupitia vipindi vya dhoruba na majeraha kabla ya kupata utulivu. Swali la msingi la kifalsafa hapa ni hili: Je, dawa ya nyumba inayovuja ni kuibomoa na kulala nje kwenye baridi, au ni kuziba paa lililobomoka ili kulinda usalama wa familia iliyo ndani?

Tukizungumza kwa uhalisia, njia ya kistaarabu si kukimbia changamoto, bali ni kuzikabili. Na ukweli ni kwamba, kupitia vikao vya Kamati ya Pamoja kati ya Serikali ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania na Serikali ya Mapinduzi ya Zanzibar, kero zaidi ya 22 za Muungano zimeshapatiwa ufumbuzi wa kisheria na kiutendaji. Baadhi ya mambo makubwa yaliyokuwa yakileta mfarakano na sasa yamepata majibu ni pamoja na:

Usimamizi wa Bahari Kuu na Uvuvi: Hapo awali kulikuwa na mgogoro mkubwa wa usimamizi na mgawanyo wa mapato ya uvuvi kwenye Bahari Kuu. Leo hii, kero hii imetatuliwa kwa kuundwa kwa mamlaka ya pamoja na mgawanyo wa mapato ya rasilimali hizo.

Ajira kwa Wazanzibari kwenye Taasisi za Muungano: Kulikuwa na lalamiko la muda mrefu kuwa Wazanzibari hawapati fursa sawa za ajira kwenye taasisi za muungano. Jambo hili lilitatuliwa kwa kuweka mfumo rasmi wa asilimia ya nafasi (quota) kwa ajili ya watumishi kutoka Zanzibar.

Uingizaji wa Bidhaa na Biashara: Vikwazo vya kibiashara, kama vile uingizaji wa maziwa, sukari, na bidhaa nyengine kutoka Zanzibar kwenda Tanzania Bara, vimekuwa vikijadiliwa na kuondolewa ili kuruhusu soko huru ndani ya nchi moja. [

Mgawanyo wa Misaada ya Nje: Changamoto ya jinsi misaada na mikopo kutoka kwa wafadhili wa nje inavyogawanywa kati ya Bara na Visiwani imepatiwa muundo wa makubaliano ili kuhakikisha Zanzibar inapata fungu lake stahiki kwa maendeleo.

Kifalsafa, uasili wetu hautegemei tu mipaka ya kikoloni ya u-Tanganyika au u-Zanzibar. Uasili wetu halisi upo kwenye undugu wa kijamii, lugha ya Kiswahili, na mwingiliano wa damu ambao ulikuwepo hata kabla ya wakoloni kuweka mipaka ya ramani. Tukiuvunja Muungano kwa hasira ya makovu ya nyuma, hatutarudi kwenye amani ya zamani; badala yake, tutatengeneza mipaka mipya ya uadui, migogoro ya viza, kodi za mipakani, na hatari kubwa ya kiusalama kwa visiwa vidogo kama Zanzibar katika ulimwengu wa sasa wenye dhoruba za kijiografia.

Ni bora tupiganie haki, usawa, na maboresho ya Katiba ili kumaliza kero zilizobaki, badala ya kubomoa kile ambacho kimetulinda kuwa taifa moja lenye amani kwa zaidi ya miaka 60. Utengano huleta dharau na udhaifu; mshikamano wenye hak
i huleta nguvu.

..muundo wa muungano ndio unaoleta changamoto.

..serikali ya Tanganyika haiepukiki kama tuna nia ya dhati kutatua changamoto za muungano.
 
Back
Top Bottom