Habari wakuu,
Ninaamini hapa ni home of Great Thinkers kwelikweli, watu wenye mawazo mazuri sana kuhusu mambo mbalimbali yanayoendelea katk jamii. Kwa sababu hiyo, ninaomba mawazo yenu kuhusu mambo yote yanayo husu biashara ya shule kuanzia taratibu za kiserikali katika uandikishaji na mapato,
capital requirements na jinsi ya
conduct effectively, na mambo yote mengine yanayohusu hii biashara ninayopaswa kujua.
Natanguliza shukurani zangu wakubwa.
WADAU WENGINE WANAOTAKA KUELEWA KUHUSU BIASHARA HII
UTARATIBU MWEPESI WA KUFUNGUA SHULE
Wapo Watanzania ambao ndoto zao ni kumiliki shule. Ninapoongelea shule simaanishi lazima yawe yale mashule makubwa. Hata shule za awali ambazo zinaanzishwa na wajasiriamali wadogo mitaani nazo ni shule kwa maana hii katika makala haya.
Nyaraka kuu inayoongoza taratibu za usajili wa shule binafsi huitwa fomu namba RS8. Huu ndio mwongozo mkuu wa usajili. Kuna mambo ya msingi na ya kisheria ambayo mtu hutakiwa kujiandaa nayo iwapo anataka kuanzisha shule binafsi.Mambo haya huwa yanakamilishwa kwa wepesi na bila usumbufu ikiwa yanapitia kwa wanasheria lakini pia mtu anaweza kufanya mwenyewe isipokuwa hata akifanya mwenyewe kuna document za lazima ambazo lazima zisainiwe na kuthibitishwa na mwanasheria.
1. USHAURI MUHIMU KWA WALIO/WANAOTAKA KUANZISHA SHULE
Kwanza kabisa kabla ya lolote ni muhimu kujua shule yako itamilikiwa namna ipi kisheria. Utaimiliki binafsi wewe kama wewe, utaunda kampuni halafu kampuni ndo imiliki shule, au utaweka chini ya taasisi fulani. Kila kimoja katika haya kina faida zake halikadhalika hasara zake. Pamoja na hayo faida na hasara hizo zinazidiana viwango. Katika baadhi ya makala zilizopita niliwahi kuzungumza umuhimu na faida za kitaalam za kufanya biashara chini ya kampuni.Kwa ushauri wangu wa kitaalam hasa katika masuala ya makampuni nashauri kuwa ni vema sana ukianzisha mradi wa shule fungua na kampuni ili shule iwe chini ya kampuni. Zipo faida nyingi sana utazipata kupitia kufanya hivyo. Hata wenye mtaji mdogo hasa ndugu zangu wanaoanzisha nursery mitaani fungua kampuni na nursery yako iweke chini ya kampuni halafu utaona matokeo yake baada ya muda.Kufungua kampuni ni bei ndogo sana na rahisi mno hivyo si jambo la kumuogofya mtu.
2. MAOMBI YA USAJILI WA SHULE HUPELEKWA WAPI
Maombi ya usajili wa huelekezwa kwa kamishna mkuu wa Elimu. Ofisi ya kamishna mkuu wa elimu Tanzania iko Dar es Salaam. Hata hivyo nakala ya maombi hayo hupelekwa kwa mkaguzi mkuu wa elimu wa kanda husika. Kanda husika ni kanda ambayo itaanzishwa shule husika. Mkaguzi wa kanda ndiye hujushughulikia karibia mambo yote ya msingi kuhusu usajili wa shule.
3. MAMBO MUHIMU UNAYOTAKIWA KUJIANDAA NAYO
Kila biashara huwa ina maandalizi yake kabla ya kuanza kwake. Shule binafsi nayo kama biashara nyingine yoyote inayo mambo ya msingi na ya kisheria ambayo mtu anatakiwa kuyazingatia kabla ya kuanzisha biashara hii.Mambo haya pia ndiyo hayohayo utayotakiwa kuyajaza kwenye fomu maalum ya kuombea usajili wa shule yako.
(a) Jina la shule. Lazima kwanza ujue shule yako itaitwaje.Huwezi kufanya mipango ya shule bila jina. Pia jina hutakiwa kujazwa kwenye fomu maalum ya kuombea usajili.
(b) Lazima ujue unataka kuanzisha shule ya aina gani. Shule ziko aina nyingi, unataka shule ya awali(nursery),shule ya msingi,sekondari ya form iv au v & vi. Pia ujue iwapo shule hiyo itakuwa kutwa au ya kulala, ya wasichana na wavulana au wavulana tu au wasichana tu. Kama shule yako ni sekondari lazima ujue itakuwa inashughulika na michepuo ipi sanaa, biashara,kilimo, sayansi, elimu ya ufundi au kitu gani.Haya lazima ujiandae nayo na uyajue.Pia taarifa hizi huwa zinahitajika unapokuwa unajaza fomu ya usajili hivyo ni muhmu kuziandaa.
(c) Jambo jingine ni tarehe au kipindi ambacho shule inatarajiwa kufunguliwa. Taarifa hii hutakiwa kwasababu mamlaka za usajili zinajenga dhana(assume) kuwa mtu anapoamua kujaza fomu ya usajili basi huwa yuko tayari kuanzisha shule na hivyo lazima awe na tarehe ambayo shule yake itaanza.Hivyo lazima uandae tarehe kama una mpango huu.
(d) Pia huwezi kuanzisha shule bila kuwa na Meneja wa Shule. Sheria inataka kabla ya usajili lazima awepo meneja na atajwe katika fomu ya usajili.
( e ) Anuani kamili ya mahali ambapo shule inakusudiwa kufunguliwa ni jambo jingine linalopaswa kufafanuliwa kupitia fomu hii. Anuani hapa si tu P.O BOX..., hapana. Unataja mtaa, kitongoji, kata, wilaya, na mkoa. Hii ndio anuani.
(f) Pia uandae hati ya Umiliki wa Ardhi au Mkataba wa Pango wa eneo ambalo shule itafunguliwa.
(g) Utatakiwa kuonyesha sifa na idadi ya walimu watakaoajiriwa, uwiano wa walimu na wanafunzi kwa maana ya wastani wa mwalimu mmoja kufundisha wanafunzi wangapi (Teacher-Students ratio)
(h) Utatakiwa kueleza vifaa vitakavyokuwa shuleni na pia kuonyesha kiwango cha juu zaidi (maximum) cha wanafunzi wanaoweza kusoma kwa wakati mmoja katika shule itakayofunguliwa.
(I) Kutaja kiwango cha ada unachokusudia kuwatoza wanafunzi wa shule hiyo, huku ukipambanua pia tozo nyinginezo kama vile gharama za bweni na aina ya vifaa ambavyo wanafunzi wenyewe wanapaswa kuja navyo shuleni.
4. VIAMBATANISHO MUHIMU
Vimbatanisho muhimu vya kuandaa ni Hati za Idhini za matumizi ya Ardhi chini ya taratibu za mipango miji kutoka mamlaka husika hasa manispaa, Mhandisi wa Wilaya au Mji, serikali za vijiji, na kadhalika.
Cheti kutoka kwa bwana afya kuthibitisha kwamba eneo litakalotumika kwa ya ajili ya shule linakidhi vigezo vya afya na usalama wa wanafunzi, pia ambatanisha taarifa za wafanyakazi wasio walimu, na nakala ya ramani ya majengo.
Chanzo: Bashir Yakub/HabariLeo
MAONI NA USHAURI WA WADAU
HATUA TANO (5) ZA KUANZISHA NA KUSAJILI SHULE YA MSINGI AU SEKONDARI
Ili kuanzisha na kusajili Shule yenye ubora unaostahili wadau hawana budi kufuata hatua mbalimbali kama zilivyoainishwa kwa kina katika “Mwongozo wa Usajili wa Shule wa mwaka 1982”. Kwa kifupi hatua hizo ni kama.
1. Hatua ya kwanza: Kibali cha Kujenga Shule
Mwenye nia na uwezo wa kuanzisha Shule atume maombi ya kutaka kujenga shule kwa maandishi kwa Afisa Elimu
Kiongozi. Maombi haya yapitishwe kwa Afisa Elimu wa Wilaya Shule itakapojengwa na Afisa Elimu Mkoa yakiwa na viambatisho vifuatavyo:
- Rejea mwongozo wa andiko la mradi la Wizara,
- Bank Statement yenye zaidi y ash. Milioni 62,000,000/=
- Nakala ya hati/offer/uthibitisho wa kumiliki ardhi iliyotolewa kwa matumizi ya shule inayotambu8lika kisheria na serikali kuu ya mtaa au kijiji ( eneo lisipungue ekari 71/2 kijijini na 31/2 mjini)
- Michoro ya majengo ya shule inayoonyesha vipimo kwa kuzingatia viwango vya Wizara na Elimu ya mafunzo ya ufundi,
- Ramani ya shule inayoonyesha mpangilio wa majengo na viwanja vya michezo,
- Cheti cha usajili wa kampuni, shirika , umoja , NGO iwapo shule ni ya jumuia na katiba yake au mkataba wa maridhiano.
- Endapo mdau anataka ikutumia jina la Mtakatifu ( Saint ) awasilishe kibali toka kwa askofu wa dini inayotambulika kinachoidhinisha matumizi ya jina hilo.
- Kamishina wa Elimu akiridhika na maombi hayo atatoa kibali cha kujenga Shule kimaandishi, ndipo ujenzi utaanza.
2. Hatua ya pili: Kuthibitishwa kuwa Mwenye Shule na Meneja wa Shule
Hatua hii ni kwa wale tu waliokamilisha hatua ya kwanza na inahusisha yafuatayo:
- Mwombaji ajaze fomu Na. RS. 6 ya kuomba kuthibitishwa kuwa Mwenye Shule na RS. 7 ya kuomba kuthibitishwa kuwa Meneja wa Shule.
- Hatua hii itafanywa baada ya mwombaji kuwa amekamilisha ujenzi wa majengo yote muhimu kwa asilimia 75%
- Majengo hayo ni vyumba vya madarasa, Jengo la utawala/Ofisi za walimu, Maktaba, vyoo vya wasichana, wavulana na wafanyakazi bwalo/ukumbi, maabara.
- Majengo hayo lazima yawe yamekaguliwa na mamlaka za Wilaya, ambazo ni ; Mhandisi wa Majengo , Afisa Afya na Mthibiti Mkuu wa Ubora wa Shule wa Wilaya na kwamba fomu hizo ziwe zimepitishwa na Afisa Elimu wa Wilaya, Afisa Elimu wa Mkoa na Katibu Tawala wa Mkoa.
- Wizara ikiridhika itatoa kibali cha maandishi cha kumthibitisha Mwenye Shule na Meneja wa Shule.
3. Hatua ya Tatu: Maombi ya Kusajili Shule
Hatua hii ni kwa wale tu waliokamilisha hatua ya kwanza na ya pili na inahusisha yafuatayo:
- Mwenye Shule hujaza fomu Na. RS 8 ya maombi ya kusajili shule baada ya kuwa amekamilisha mahitaji yote yanayotakiwa kwa Shule ya aina anayoiomba: ambayo ni Majengo na Samani, Vitabu, Mihutasari ya masomo, Vifaa vya Kufundishia na Kujifunzia na Kuajiri walimu na wafanyakazi wengine wenye sifa na uzoefu.
- Mwenye Shule ambaye Shule yake imetimiza vigezo vyote na shule kukaguliwa na Mkaguzi Mkuu wa Shule wa Kanda hupewa taarifa ya kusajiliwa kwa Shule yake kimaandishi. Aidha, atapatiwa cheti cha usajili chenye namba ya usajili .
Usajili wa Shule za Kimataifa
Wizara husajili shule zenye hadhi ya kimataifa, usajili huo unafanywa na Taasisi za kimataifa zinazosajili Shule za aina hiyo. Wizara huthibitisha na kutambua shule zinazosajiliwa na taasisi hizo kama za kimataifa. Taasisi hizo ni “European Council for International Schools” (E.C.I.S) na “Association of International Schools in Africa (AISA). Taasisi hizo zimeweka vigezo vya kusajili Shule za kimataifa. Shule itapewa usajili pale tu itakapotimiza vigezo vyote vilivyowekwa.
Hatua za kufuata ili Shule iwe ya Kimataifa
Mwenye Shule yeyote anayetaka Shule yake iwe na hadhi ya kimataifa anapaswa kufuata hatua zifuatazo:
- Shule isajiliwe na Wizara kama shule ya kawaida.
- Mwenye Shule aiombe Wizara kimaandishi kutaka Shule yake iwe ya kimataifa.
- Endapo Wizara itaridhika na ombi hilo itatoa kibali cha maandishi na Mwenye Shule ataendelea na hatua za kutuma maombi kwenye taasisi zinazosajili shule hizo.
- Shule itakaposajiliwa kama ya kimataifa, Mwenye Shule aijulishe Wizara kimaandishi na kuambatisha nakala ya usajili huo.
Usajili wa shule/Taasisi za kidini
Taasisi za kidini zinazotaka kuanzisha na kuendesha Shule/Taasisi za kidini zinapaswa kufuata hatua zote tatu kama zilivyoelezwa isipokuwa wanapaswa kujaza fomu Na. RS.9 katika hatua ya usajili.
Tanbihi
Uvunjaji wa Sheria kwa namna yoyote ile ni kosa la jinai na adhabu yake ni kama ilivyofafanuliwa katika Sheria ya Elimu Na. 25 ya mwaka 1978 kifungu cha 59.
Ni nani anayehusika katika mchakato wa usajili wa shule?
Katika ngazi ya Wilaya:
Wakaguzi wa Shule; Maafisa Elimu; Wahandisi wa Majengo na Maafisa Afya wana wajibu mkubwa wa kuthibitisha kuwa maandalizi ya kutosha kuhusu majengo na mazingira ya Shule kiafya yanafaa kwa matumizi ya shule. Taarifa zinazoandaliwa na watendaji hao husaidia kutoa picha halisi ya matayarisho na kutoa mapendekezo sahihi pale wanapopitisha fomu za maombi ya kumiliki na kuendesha shule. Maombi haya huisaidia Wizara kupata picha halisi kuhusu matayarisho ya mwombaji na kufanya uamuzi sahihi.
Watendaji wa Serikali ya Kijiji/Mtaa na Kata
Hutoa taarifa mahsusi zinazosaidia kutoa picha ya mahitaji ya Elimu katika eneo lao na kumthibitisha anayetaka kuanzisha Shule kama ndiye mmiliki halali wa eneo la Shule itakapojengwa.
Mkaguzi Mkuu wa Shule wa Kanda
Hufanya ukaguzi maalumu kwa lengo la kusajili shule na hukamilisha fomu Na RS. 8 kisha kutuma fomu hizo kwa Kamishina wa Elimu pamoja na taarifa ya Ukaguzi wa Shule husika. Mkaguzi Mkuu wa Shule husimamia na kutathimini utekelezaji wa mitaala pamoja na uendeshaji wa shule kwa ujumla.
Katibu Tawala wa Mkoa na Mkurugenzi Mtendaji wa Wilaya
Husimamia masuala yote ya maendeleo ya Elimu katika maeneo yao. Wanajukumu la kutoa maamuzi juu ya aina ya mipango inayotakiwa kufanywa ikiwa ni pamoja na ujenzi wa shule za serikali za msingi na za sekondari. Wanasimamia uhamasishaji wa maendeleo ya sekta ya elimu ya jamii inayowazunguka pia wanapokea na kupendekeza maombi ya kutaka kumiliki, kuendesha na kusajili Shule.
Waziri wa Elimu
Waziri wa Elimu humthibitisha Mwenye Shule na huidhinisha usajili wa Shule za dini.
4. Usajili wa Walimu
Usajili wa walimu unafanywa kwa mujibu wa Sheria ya Elimu Na. 25 ya mwaka 1978 sehemu ya VI na rekebisho lake Na. 10 la mwaka 1995 pamoja na Kanuni ya Elimu ya mwaka 2002.
Makundi matatu ya walimu yanayoweza kusajiliwa
- Mwalimu aliyefuzu na kufaulu mitihani kutoka katika chuo kinachotambulika na Serikali.
- Mtu asiye na taaluma ya Ualimu atakayeomba na kupatiwa leseni ya kufundisha.
- Walimu wasio raia wa Tanzania waliofuzu taaluma ya Ualimu wanaoomba na kupatiwa leseni ya kufundisha.
Walimu wenye sifa
- Mwalimu mwenye sifa husaini mkataba na mwajiri wake kwa mujibu wa Kanuni za Utumishi za Walimu za mwaka 2003
- Mwalimu huyu husajiliwa kutoka rejesta Na. II kama mwalimu anayesubiri kuthibitishwa.
- Baada ya kumaliza muda wa kusuburi kuthibitishwa kwa mwaka mmoja, mwalimu huthibitishwa kwenye rejesta Na. I ya walimu waliothibitishwa kazini.
Walimu walio na taaluma ya ualimu ambao sio watanzania wanaotaka kufundisha nchini
- Mwombaji ataomba kupatiwa leseni ya kufundisha kupitia kwa uongozi wa shule anayotaka kufundisha na kuyapitisha maombi hayo kwa Mthibiti Mkuu wa Ubora wa Shule wa Kanda. Mwombaji anaambatisha vyeti vya taaluma na umri wake.
- Mthibiti Mkuu wa Ubora wa Shule wa Kanda. hupitia na kutoa mapendekezo ya maombi hayo kwa Kamishina wa Elimu
- Maombi ya ajira ya Walimu huchambuliwa na kamati maalum ambayo mwenyekiti wake ni Mkurugenzi wa Utumishi na Utawala kisha humshauri Waziri kupitisha maombi haya.
- Waziri akiridhika hutoa kibali cha kufundisha nchini.
- Kamishina wa Elimu hutoa idhini ya mwombaji kupatiwa leseni.
- Walimu wenye leseni wanasajiliwa kwenye rejesta Na. III
5. Mwongozo wa Usajili wa Shule 1982
Mwongozo wa Usajili wa Shule wa mwaka 1982 unapatikana katika Ofisi za Elimu za Wilaya, Mkoa na Makao Makuu ya Wizara. Mwongozo huu unatoa tafsiri ya Sheria ya Elimu na Kanuni za Elimu kuhusu usajili wa shule na walimu.
Mambo muhimu yaliyopo katika mwongozo ni pamoja na fomu za usajili wa shule na walimu. Aina ya fomu (majina mapya katika mabano) hizo ni:
- Fomu Na.6 (RS 6) kuhusu maombi ya kutaka kuwa Mwenye Shule na fomu Na. 7 (RS 7) kuhusu maombi ya kutaka kuwa Meneja wa Shule.
- Fomu Na. 8 (RS 8) kuhusu maombi ya usajili wa shule zisizo za Serikali na Fomu Na. 9 (RS 9) kuhusu maombi ya leseni na usajili wa Shule/Taasisi za Dini.
- Fomu Na. 4 (RT 4) kuhusu maombi ya kutaka kupatiwa leseni za kufundisha.
- Fomu Na, 3 (RS 3) kuhusu taarifa ya kusajiliwa walimu wenye leseni katika rejesta Na. 3
- Fomu Na. 1 (RT 1) kuhusu cheti na taarifa ya kusajiliwa walimu ambao wamemaliza muda wa mwaka mmoja na kusubiri kuthibitishwa kazini.
Chanzo: Lemburis Kivuyo