hivi ni kwanini mpaka leo bajeti zetu zinategemea misaada ya nje? kwanini mpaka leo tumeshindwa angalau kucopy kwa wenzetu wao wamefanyeje kujenga uchumi wao?
mbali na kwamba sisi hatuna technolojia kama wao lakini kwanini tumeshindwa japo kuweka mifumo sahihi ya ukusanyaji kodi ili kwamba kila mtu anaepaswa kulipa kodi alipe bila kukwepa na kodi iwe rafiki kwa mlipaji?
Mapendekezo yangu kuhusu ukusanyaji kodi ambayo itasaidia kuboost mambo flani flani mbali na raslimari zingine zilizopo nchini:-
serikali iweke mfumo sahihi wa ukusanyaji kodi kwa wafanya biashara wote kama ilivo kwa watumishi wa umma ambapo imeweza kuwakata moja kwa moja kutoka kwenye salary zao,hapa kwanza kabisa ihakikishe biashara zote zinakua scientifically registered(biashara na wafanya biashara wote wasajiliwe kielekronic) tofauti na sasa ambapo mtu anaanzisha biashara hakuna anaejua kama unaduka/kibanda sehem flani.
Hii itarahisisha kuzitambua biashara zote na wafanya biashara sehemu waliko,mkoa,kata,mtaa n.k japo hadi sasa leseni zinatolewa kwa njia hiyo lakini mkazo uongezwe kila anaetaka kuanzisha duka/ kibanda sehemu yoyote lazima asajiliwe kielectronic na apewe control number ya kulipia kodi.
Hapa asikubaliwe kufungua chochote bila kusajiliwa katika mfumo wa ulipaji kodi.Hii itawarahisishia TRA kukusanya kwa usahihi kwasababu watu wote watakua computerized hivyo yule ambae hajalipa wataweza kumfahamu aliko na kumuface moja kwa moja.
b) majengo yote na wamiliki wote wawe computerized mtaa kwa mtaa kwa sababu hapa napo ni sehemu nyingine inayoongoza katika ukwepaji kodi, watu wanamiliki nyumba hadi 10 lakini kodi hawalipi,hivyo basi kama nchi nzima nyumba zote zitakua compurized zikawekwa kwenye mfumo kila nyumba itakua inaonekana katika mfumo hakuna atakae kwepa kodi lakini pia lazima kodi iwe rafiki kwa kila mtanzania.
Nyumba za kulala wageni lazima kodi yake tena kwa mwezi iwe juu kidogo sababu wao wanaingiza kila siku,vivyo hivyo nyumba za biashara na nyumba za kawaida za kuishi lazima zipangiwe kodi stahiki.Hii kama kweli ikifanyika nchi nzima mapato yatapaa kwa namna moja ama nyingine.Sababu hata kama kila nyumba ikilipiwa sh 500 kwa mwezi nchi nzima pata picha makusanyo yatakuaje.
Nchi lazima ijengwe na watanzania wenyewe kwanza wengine wataendeleza,na katika haya yote lazima viongozi kidogo wawe wazalendo,pia kodi itakayo kua inakusanywa nchini lazima itumike effectivelly tofauti na kwenda kufanya shughuli za kisiasa zisizo na tija kwa taifa na watanzania.Kitu kingine mimi kwa upande wangu sioni sababu ya kuendelea kulipia lesseni za biashara na lesseni nyingine zozote badala yake watu wawe wanapewa bule kama ilivo kwa TIN number. Hivyo basi ulipaji ubaki tu kwenye kodi TRA badala ya kulipia vyote.kama mambo yote hayo yatasimamiwa kikamilifu ukusanyaji tra lazima kwa mwezi watusomee tr 5.
Kuendelea kuziachia halmashauri zikusanye kodi katika mukitadha huu tunao utumia ni kuendelea kupoteza mapato ambayo kama mfumo mpya wa computerized ungetumika basi kila mmoja angeweza kufikiwa kwa urahisi na yule ambae hajalipa angeweza kuonekana mara moja katika mfumo.Data base ya pamoja itengenezwe kwa kila halmashauri lakini zote ziwe centralized BOT.Kuna halmashauri zingine ni zembe,fisadi n.k katika ukusanyaji kodi kama mifumo sahihi ikiwekwa lazima mapato yapae,Tusijidanganye kwamba kutumia EFD machine eti wafanyabiashara wanalipa kodi lahasha hapa watu wengi hawana hizo mashine na wala list hawatoi kwahiyo kuna mianya mingi sana ya upotevu wa mapato.
Lakini pia yote hayo inafaa yaende sambamba na katiba mpya kwa sababu kama katiba isipo badilika awamu flani inaweza ikatekeleza nyingne ikaja kuharibu kwa kuanzisha mifumo mipya.Pia katika masirahi mapana ya nchi lazima itikadi za vyama ziwekwe pembeni wabunge wajadili msitakabali wa nchi kuliko kujali vyama vyao.Pia lazima bunge likae chini kwa pamoja litunge mpango mkakati wa maendeleo wa taifa kwa aidha kwa kipindi cha miaka kadhaa pamoja tofauti na kutegemea ilani za uchaguzi za vyama pekee
yangu ni hayo mwenye nyongeza,masahihisho aongezee
mbali na kwamba sisi hatuna technolojia kama wao lakini kwanini tumeshindwa japo kuweka mifumo sahihi ya ukusanyaji kodi ili kwamba kila mtu anaepaswa kulipa kodi alipe bila kukwepa na kodi iwe rafiki kwa mlipaji?
Mapendekezo yangu kuhusu ukusanyaji kodi ambayo itasaidia kuboost mambo flani flani mbali na raslimari zingine zilizopo nchini:-
serikali iweke mfumo sahihi wa ukusanyaji kodi kwa wafanya biashara wote kama ilivo kwa watumishi wa umma ambapo imeweza kuwakata moja kwa moja kutoka kwenye salary zao,hapa kwanza kabisa ihakikishe biashara zote zinakua scientifically registered(biashara na wafanya biashara wote wasajiliwe kielekronic) tofauti na sasa ambapo mtu anaanzisha biashara hakuna anaejua kama unaduka/kibanda sehem flani.
Hii itarahisisha kuzitambua biashara zote na wafanya biashara sehemu waliko,mkoa,kata,mtaa n.k japo hadi sasa leseni zinatolewa kwa njia hiyo lakini mkazo uongezwe kila anaetaka kuanzisha duka/ kibanda sehemu yoyote lazima asajiliwe kielectronic na apewe control number ya kulipia kodi.
Hapa asikubaliwe kufungua chochote bila kusajiliwa katika mfumo wa ulipaji kodi.Hii itawarahisishia TRA kukusanya kwa usahihi kwasababu watu wote watakua computerized hivyo yule ambae hajalipa wataweza kumfahamu aliko na kumuface moja kwa moja.
b) majengo yote na wamiliki wote wawe computerized mtaa kwa mtaa kwa sababu hapa napo ni sehemu nyingine inayoongoza katika ukwepaji kodi, watu wanamiliki nyumba hadi 10 lakini kodi hawalipi,hivyo basi kama nchi nzima nyumba zote zitakua compurized zikawekwa kwenye mfumo kila nyumba itakua inaonekana katika mfumo hakuna atakae kwepa kodi lakini pia lazima kodi iwe rafiki kwa kila mtanzania.
Nyumba za kulala wageni lazima kodi yake tena kwa mwezi iwe juu kidogo sababu wao wanaingiza kila siku,vivyo hivyo nyumba za biashara na nyumba za kawaida za kuishi lazima zipangiwe kodi stahiki.Hii kama kweli ikifanyika nchi nzima mapato yatapaa kwa namna moja ama nyingine.Sababu hata kama kila nyumba ikilipiwa sh 500 kwa mwezi nchi nzima pata picha makusanyo yatakuaje.
Nchi lazima ijengwe na watanzania wenyewe kwanza wengine wataendeleza,na katika haya yote lazima viongozi kidogo wawe wazalendo,pia kodi itakayo kua inakusanywa nchini lazima itumike effectivelly tofauti na kwenda kufanya shughuli za kisiasa zisizo na tija kwa taifa na watanzania.Kitu kingine mimi kwa upande wangu sioni sababu ya kuendelea kulipia lesseni za biashara na lesseni nyingine zozote badala yake watu wawe wanapewa bule kama ilivo kwa TIN number. Hivyo basi ulipaji ubaki tu kwenye kodi TRA badala ya kulipia vyote.kama mambo yote hayo yatasimamiwa kikamilifu ukusanyaji tra lazima kwa mwezi watusomee tr 5.
Kuendelea kuziachia halmashauri zikusanye kodi katika mukitadha huu tunao utumia ni kuendelea kupoteza mapato ambayo kama mfumo mpya wa computerized ungetumika basi kila mmoja angeweza kufikiwa kwa urahisi na yule ambae hajalipa angeweza kuonekana mara moja katika mfumo.Data base ya pamoja itengenezwe kwa kila halmashauri lakini zote ziwe centralized BOT.Kuna halmashauri zingine ni zembe,fisadi n.k katika ukusanyaji kodi kama mifumo sahihi ikiwekwa lazima mapato yapae,Tusijidanganye kwamba kutumia EFD machine eti wafanyabiashara wanalipa kodi lahasha hapa watu wengi hawana hizo mashine na wala list hawatoi kwahiyo kuna mianya mingi sana ya upotevu wa mapato.
Lakini pia yote hayo inafaa yaende sambamba na katiba mpya kwa sababu kama katiba isipo badilika awamu flani inaweza ikatekeleza nyingne ikaja kuharibu kwa kuanzisha mifumo mipya.Pia katika masirahi mapana ya nchi lazima itikadi za vyama ziwekwe pembeni wabunge wajadili msitakabali wa nchi kuliko kujali vyama vyao.Pia lazima bunge likae chini kwa pamoja litunge mpango mkakati wa maendeleo wa taifa kwa aidha kwa kipindi cha miaka kadhaa pamoja tofauti na kutegemea ilani za uchaguzi za vyama pekee
yangu ni hayo mwenye nyongeza,masahihisho aongezee