BigTall
JF-Expert Member
- Mar 9, 2022
- 706
- 1,716
Katika siku za karibuni, nchini kumeendelea kushuhudiwa matukio ya watu kukamatwa na vyombo vya dola, hususan Jeshi la Polisi, na kushikiliwa mahabusu kwa muda mrefu zaidi ya saa 24 bila kufikishwa mahakamani au kupewa dhamana. Baadhi ya watuhumiwa huachiwa huru baada ya siku kadhaa bila kufunguliwa mashitaka yoyote, hali inayozua maswali mazito kuhusu heshima ya haki za binadamu na utekelezaji wa utawala bora nchini.
Kwa mujibu wa Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ya mwaka 1977 pamoja na Sheria ya Mwenendo wa Makosa ya Jinai, ukamataji na uwekaji wa mtu kizuizini vinapaswa kufanyika kwa kuzingatia masharti ya kisheria ili kuondoa tafsiri ya kukiuka haki na uhuru wa mtuhumiwa.
Lengo la msingi la haki hii ni kulinda uhuru wa raia na kuzuia matumizi mabaya ya madaraka ya dola. Hata hivyo, vitendo vya kuwashikilia watuhumiwa kwa muda mrefu bila hatua za kisheria vimekuwa vikijirudia, hali inayodhoofisha misingi ya haki na utawala wa sheria.
Katika matukio mengi, kukamatwa kunaonekana kufanyika kabla ya uchunguzi wa kina kukamilika. Mtuhumiwa huwekwa kizuizini huku uchunguzi ukiendelea, na baadaye huachiwa kwa maelezo kuwa ushahidi haujakamilika. Mfumo huu unazua hoja nzito kuwa kukamatwa kunatumika kama adhabu ya muda, badala ya kuwa hatua ya kisheria ya kuandaa mashitaka.
Kwa mwananchi wa kawaida, kukaa mahabusu hata kwa siku moja kunatosha kusababisha madhara ya kisaikolojia, kiuchumi na kijamii. Athari hizi haziishii kwa mtu mmoja pekee, bali huigusa jamii nzima kwa ujumla. Hali hii hupunguza imani ya wananchi kwa vyombo vya dola, hujenga hofu ya kutoa maoni, na kuhatarisha misingi ya demokrasia. Jamii inayoshuhudia kukamatwa kiholela huanza kuona sheria kama chombo cha adhabu badala ya ulinzi wa haki.
Mfano halisi ni pale mwananchi anapokamatwa kwa tuhuma za “uchochezi” au “kutoa taarifa za uongo”. Badala ya kufanya uchunguzi wa awali kuthibitisha uwepo wa kosa, mtuhumiwa hukamatwa kwanza na kuwekwa mahabusu kwa siku kadhaa. Baadaye huachiwa bila kufunguliwa kesi kwa maelezo kuwa uchunguzi haujakamilika. Katika mazingira haya, mateso, aibu na madhara ya kijamii aliyoyapata mtuhumiwa hayafidiwi kwa namna yoyote.
Kutokana na changamoto hiyo, wadau wa haki za binadamu pamoja na kamati na vikosi kazi maalum wamekuwa wakipendekeza matumizi ya mbinu mbadala, ikiwemo kufanya uchunguzi wa awali kabla ya kumkamata mtuhumiwa, hususan kwa makosa yasiyo ya dharura. Aidha, matumizi ya wito wa polisi badala ya ukamataji wa moja kwa moja yameonekana kuwa njia bora ya kulinda haki bila kuhatarisha usalama wa jamii.
Ni muhimu kwa taifa kuendelea kujitathmini katika kulinda haki za raia wake. Utawala bora haupimwi kwa idadi ya watu wanaokamatwa, bali kwa haki, uwazi na usawa katika utekelezaji wa sheria. Kuheshimu kikomo cha saa 24 si suala la kiufundi pekee, bali ni kipimo cha heshima ya taifa kwa utu, uhuru na haki za wananchi wake.
Kwa mujibu wa Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ya mwaka 1977 pamoja na Sheria ya Mwenendo wa Makosa ya Jinai, ukamataji na uwekaji wa mtu kizuizini vinapaswa kufanyika kwa kuzingatia masharti ya kisheria ili kuondoa tafsiri ya kukiuka haki na uhuru wa mtuhumiwa.
Lengo la msingi la haki hii ni kulinda uhuru wa raia na kuzuia matumizi mabaya ya madaraka ya dola. Hata hivyo, vitendo vya kuwashikilia watuhumiwa kwa muda mrefu bila hatua za kisheria vimekuwa vikijirudia, hali inayodhoofisha misingi ya haki na utawala wa sheria.
Katika matukio mengi, kukamatwa kunaonekana kufanyika kabla ya uchunguzi wa kina kukamilika. Mtuhumiwa huwekwa kizuizini huku uchunguzi ukiendelea, na baadaye huachiwa kwa maelezo kuwa ushahidi haujakamilika. Mfumo huu unazua hoja nzito kuwa kukamatwa kunatumika kama adhabu ya muda, badala ya kuwa hatua ya kisheria ya kuandaa mashitaka.
Kwa mwananchi wa kawaida, kukaa mahabusu hata kwa siku moja kunatosha kusababisha madhara ya kisaikolojia, kiuchumi na kijamii. Athari hizi haziishii kwa mtu mmoja pekee, bali huigusa jamii nzima kwa ujumla. Hali hii hupunguza imani ya wananchi kwa vyombo vya dola, hujenga hofu ya kutoa maoni, na kuhatarisha misingi ya demokrasia. Jamii inayoshuhudia kukamatwa kiholela huanza kuona sheria kama chombo cha adhabu badala ya ulinzi wa haki.
Mfano halisi ni pale mwananchi anapokamatwa kwa tuhuma za “uchochezi” au “kutoa taarifa za uongo”. Badala ya kufanya uchunguzi wa awali kuthibitisha uwepo wa kosa, mtuhumiwa hukamatwa kwanza na kuwekwa mahabusu kwa siku kadhaa. Baadaye huachiwa bila kufunguliwa kesi kwa maelezo kuwa uchunguzi haujakamilika. Katika mazingira haya, mateso, aibu na madhara ya kijamii aliyoyapata mtuhumiwa hayafidiwi kwa namna yoyote.
Kutokana na changamoto hiyo, wadau wa haki za binadamu pamoja na kamati na vikosi kazi maalum wamekuwa wakipendekeza matumizi ya mbinu mbadala, ikiwemo kufanya uchunguzi wa awali kabla ya kumkamata mtuhumiwa, hususan kwa makosa yasiyo ya dharura. Aidha, matumizi ya wito wa polisi badala ya ukamataji wa moja kwa moja yameonekana kuwa njia bora ya kulinda haki bila kuhatarisha usalama wa jamii.
Ni muhimu kwa taifa kuendelea kujitathmini katika kulinda haki za raia wake. Utawala bora haupimwi kwa idadi ya watu wanaokamatwa, bali kwa haki, uwazi na usawa katika utekelezaji wa sheria. Kuheshimu kikomo cha saa 24 si suala la kiufundi pekee, bali ni kipimo cha heshima ya taifa kwa utu, uhuru na haki za wananchi wake.