Hallo Bern,
Hili ni andiko langu refu tangu nijuinge hapa na inawezekana la kwanza na la mwisho. Sijui.
J5 nilichangia andiko lako la J4 na kuahidi kuchangia hili jambo la MAADILI YA MTANZANIA kwa lengo la kuelimishwa, haya maadili ya Mtanzania ni yapi?
Katika hotuba ya Mhe. Rais wetu, nadhani siku ya Jumanne, tarehe 12.09.2023 alisisitiza sana juu ya maadili ya Mtanzania.
Katiba hotuba yake, Mhe. Rais wetu alitumia maneno mengi kwa muktadha wa maadili kwa kuchanganya na kingereza ambayo ni – utamaduni wetu, Mungu kawaumba Watanzania na roho rahimu, Mungu kawaumba Watanzania na sifa za pekee, Watanzania tumeachiwa misingi na Waasisi wa taifa letu, Watanzania tuna quality za pekee yetu, tuna mila zetu, tuna desturi zetu, mambo yetu ya Kitanzania, tuna values, ethics, moral standards zetu, utu, heshima kila nchi ina zake, utu wa mtu lazima uheshimiwe, heshima ya mtu, hali ya mtu, utovu wa adabu, hatuwezi kupokea toka nje, mmomonyoka wa maadili, morality and ethical standards, kuna kilio cha mmomonyoko wa maadili, Watoto wanatupotea, vyama vya siasa vikadhibiti mmomonyoka wa maadili ya vijana/Watoto wetu, n.k.
Mimi naandika andiko hili kwa lengo kuu moja tu la kutaka kuelimishwa kwa kuuliza swali au maswali au kwa tafakuri yangu ifuatayo, hivi maadili au mila au desturi au utamaduni za Mtanzania ni zipi hasa?
Mimi nimeishi nje ya Tanzania kwa miaka 12 mfulilizo na nimetembea dunia hii si haba na naweza kusema baadhi ya desturi za nchi zilizoendelea ambazo nimebahatika kuishi na kuzitembelea. Naweza kuzitaji baadhi ya desturi zao kama ifuatavyo:
1.Wanajali muda
2.Wanatimiza wajibu wao (si wavivu, ni wachapa kazi)
3.Wanaishi neno akutamkialo
4.Wanapanga foleni sehimu zote zenye watu wengi – kwenye huduma za usafiri, maduka, benki, nk
5.Wanapisha kwenye viti wakae au wapite mbele ili wapate huduma kwanza wajaozito, wenye watoto, wagonjwa, vilema, wazee, nk.
6.Ni wakweli (si matepali). Hii haitofautiani na desturi Na. 3 hapo juu.
7.Ni wasafi kwa maana hawatupi ovyo uchafu wao.
8.Ukiendesha gari vibaya barabarani, dereva mwenzako aliyekuona na mwanachi yo yote hupiga simu polisi na mara moja utaona gari ya kimuli muli ya polisi inakusimamisha na kukuhudumia.
9.Unalala usingizi wa pono, wala huna waswasi wa vibaka.
10. Kelele nazo kwao ni uchafuzi wa mazingira,
11. Katika familia zao, wana nidhamu ya kuangalia picha za luninga. Kuna picha ni marufuku kuangalia watoto, nk
12. Wanapotoka nje (outings) za kirafiki, kila mtu anajitegemea.
13. Nk
Kwa hiyo, bila wasiwasi unaweza sema haya ni maadili au mila au desturi au utamaduni wa baadhi ya nchi ambazo mimi niliishi na kutembelea. Watakushangaa ukifanya kinyume yake na kama ni barabarani, polisi watakuhudumia.
Sasa, maadili au mila au desturi au utamaduni za Mtanzania ni zipi hasa?
Mimi ni Mtumishi wa Umma mstaafu ingawa bado naendelea kutumikia umma kama Mhadhiri. Naleo Watoto/vijana wenu na nashuhudia mengi sana juu ya maadili ya si vijana wetu na yetu sisi wenyewe kama Wahadhiri.
Je, kutojali muda ndio maadili ya Mtanzania?
Je, kutotimiza wajibu (uvivu) ndio maadili ya Mtanzania?
Je, kutoishi neno ulitamkalo ndio maadili ya Mtanzania?
Je kutopanga foleni sehimu zote zenye watu wengi – kwenye huduma za usafiri, maduka, benki, nk ndio maadili ya Mtanzania?
Je, kutopisha wakae kwenye viti au wapite mbele ili wapate huduma kwanza wajaozito, wenye watoto, wagonjwa, vilema, wazee, nk ndio maadili ya Mtanzania?
Je, kutokuwa wakweli (kuwa matepali) ndio maadili ya Mtanzania?
Je, wizi, vibaka, panya road, ufisagi, nk ndio maadili ya Mtanzania?
Je, kutofuata sheria za barabarani kama kutanua, nk ndio maadili ya Mtanzania?
Je, makelele ya vyombo na sehemu za burudani na makelele ya makanisa, nk ndio maadili ya Mtanzania?
Je, watoto/vijana wetu hasa wa kike kurubuniwa kwa chips na soda, nk ndio maadili ya Mtanzania?
Je, nk ndio maadili ya Mtanzania?
Nina kiu sana ya kuelimishwa hivi maadili au mila au desturi au utamaduni za Mtanzania ni zipi hasa?
Mimi ni Mkatoliki na miaka ya 90 nilisoma gazeti moja la hapa nchini likimhoja Padri mmoja Mkatoliki na kwa maelezo ya gazeti hilo, alikuwa ni Mwitaliano aliishi sana na kuhudumu hapa Tanzania na wakati huo alikuwa anahamishwa na kurudi kwao moja kwa moja. Moja ya swali aliloulizwa, una nini la kusema juu ya Watanzania?
Alijibu kama ifuatavyo, Watanzania ni watu wazuri sana na hawakatai neno lakini katika neno lao la hawa Watanzania, ukweli au utekeleza wa neno analokuambia ni asilimia ndogo sana na alizitaja asilimia lakini bahati mbaya sikumbuki (hii ni yangu - ukweli au utekeleza wa neno analokuambia Mtanzania ni asilimia 5 na 95 ni uongo). Mtanzania akikwambia tukutane saa 4 asubuhi, kwa asilimia 99 hatafika 4 asubuhi. Je, maadili au mila au desturi au utamaduni za Mtanzania ni zipi hasa?
Jibu la Padre huyu Mwitaliano, ndivyo ninavyopitia katika maisha yangu katika mahusiano yangu na Watanzania wenzangu na ndani ya familia yangu. Ni zaidi ya 95% ya rafiki zangu na ndugu zangu walichukua pesa kwangu kwa kuazima hawakurudisha katika muda mwafaka. Up to 40% hawakurudisha kabisa na nimelazimika kuzifuta kama bad debts. Je, maadili au mila au desturi au utamaduni za Mtanzania ni zipi hasa? Hapa nitatuma jedwali moja la mikopo kwa wanachama la taasisi ambayo mimi na wenzangu tuliianzisha kwaka 1998 ili kulinda UTU wa mwanadamu aliyedhalilika sana wakati huo mimi narudi toka masomoni nje kwa kukosa elfu moja mchango wa matibabu hivyo anakosa kutibiwa, kwa kukosa elfu moja hivyo mtoto wake anafukuzwa shule, kwa kukosa elfu 10 aanzishe ujasiriamali, n.k na wakati huo huo alidhalilika sana na UKIMWI Pamoja na ndugu zake. Muone jinsi wanavyopa na hawalipi. Hii ni hadidhi ndefu na ya kusisimua. Je, maadili au mila au desturi au utamaduni za Mtanzania ni zipi hasa?
Mwanzoni kwa mwaka huu rafiki yangu mmoja na ni kiongozi mkubwa tu hapa duniani na ni tajiri kunizidi mimi kabisa kwa mbali alikuja kwangu na kuniomba nimkopee pesa au nimtafutie kwa rafiki zangu. Sikuamini alipokuja kwangu lakini niliamini juu ya concern yake kwani aliniambia amepata biashara kubwa somewhere na atazirudisha ndani ya miezi 3 kwani atakuwa amesha supply mzigo na kulipwa. Mimi nikamjibu, sina rafiki yo yote lakini nina mafao yangu ya kustaafu utumishi wa umma naweza kukupa. Nikampa yote. Mpaka sasa kimya. Je, maadili au mila au desturi au utamaduni za Mtanzania ni zipi hasa?
Hulali usingizi wa pono kwa kila mara kushtuka vibaka, panya road, nk usikiapo mstuko wa aina yo yote na kuna wakati, kumbe ni paka tu unakuja gundua. Wakati naishi Mwenge kabla ya kuhamia Mbezi Beach - Kunduchi nilikuwa kila wiki lazima niibiwe nyumbani hata ndala (kanda mbili). Wakishindwa kuingia ndani, basi cho chote kilichopo nje, wataondoka nacho. Siku moja nimekaa na rafiki yangu hadi karibu ya 11 asubuhi na ndio nikaelekea kulala. Kabla sijapata usingizi nikasikia kelele kelele za vitu, nikajua hawa ni watoto wameamka. Mara walipoamka, naitwa chumbani, mlango wa jikoni umevunjwa na tumeibia tena. Je, maadili au mila au desturi au utamaduni za Mtanzania ni zipi hasa?
Mchana na usiku ni makele kila mahali ya kila aina, burudani na baadhi mikesha ya makanisa ya kilokole. Kwenye daladala, vituo vya mabadi, nk ni makelele ya wahubiri. Je, maadili au mila au desturi au utamaduni za Mtanzania ni zipi hasa?
Sitaki kuzungumzia ya mashuleni juu wizi wa mitihani, udanganyifu, kuibia, kwenye usafiri wetu wa umma, benki, hospitali, makazini ambako mimi nimehudumu kama mtumishi wa umma nenda rudi, njoo kesho, njoo kesho, nk, uchafu wa mazingira yetu, tunavyo tupa takataka ovyo, maisha ya utapeli tapeli, uvivu, nk. Mambo ya ovyo ambayo nimewahi kuyashuhudia kwa macho yangu mwaka 2020 wakati wa uchaguzi wa madiwani, wabunge na Rais, n.k. Pia, siku hizi umezuuka UCHAWA kwa maana ya tabia ya kusifiya na yasiyo stahili kusifiwa. Je, maadili au mila au desturi au utamaduni za Mtanzania ni zipi hasa?
Nina mengi, lakini itoshe niishie hapa. Nitafurahi sana ye yote ambaye anajitolea muda wake adhimu kunielelimsha juu ya maadili au mila au desturi au utamaduni ya Mtanzania ni yapi?
Asanteni sana.
Betram B. Kiswaga
