Hepatis B
JF-Expert Member
- Feb 11, 2013
- 222
- 206
Ndiyo, hili ni swali kubwa sana la kijamii na kihistoria. Lakini kuna jambo moja muhimu: si sahihi kulifanya kuwa “Waafrika dhidi ya wazungu” pekee. Tatizo kubwa ni kwamba Afrika imekuwa na changamoto katika kujenga mifumo inayozalisha na kueneza sayansi, teknolojia, mitaji na taasisi imara kwa kiwango kinachohitajika—na wakati huo huo mijadala ya kidini, kikabila na kisiasa mara nyingi huchukua nguvu nyingi za jamii.
1. Dini yenyewe si tatizo
Dini inaweza kuwa na nafasi kubwa katika maisha ya mtu: kumpa maadili, matumaini, jumuiya na hata kumhimiza kufanya kazi kwa ajili ya wengine.
Tatizo linaanza pale dini inapotumiwa kama sababu ya kugawanya watu, kiasi kwamba mtu anaona mwenye dini tofauti si jirani, raia au binadamu mwenzake bali ni adui.
Unaweza kukuta watu wawili wanaishi nyumba moja ya kupanga:
mmoja ni Mkristo,
mwingine ni Muislamu,
lakini wote wanatumia simu zilizotengenezwa kwa teknolojia iliyotengenezwa sehemu mbalimbali duniani, wanatumia internet, WhatsApp, GPS, magari, dawa, satellite na vifaa vya hospitali.
Halafu wanatumia muda mwingi kubishana kwamba “dini yangu ndiyo ya kweli kuliko yako.”
Hapo ndipo swali la msingi linapaswa kuwa:
Tunatumia kiasi gani cha nguvu zetu kujenga, na kiasi gani tunatumia kubishana?
2. Lakini tusiseme Afrika haifanyi chochote
Hili ni muhimu sana.
Afrika ina:
wanasayansi,
madaktari,
wahandisi,
programmers,
wabunifu,
wafanyabiashara,
vyuo vikuu,
startups,
viwanda,
watu wenye vipaji vikubwa.
Tatizo si kwamba Mwafrika hawezi.
Tatizo kubwa ni mfumo mzima wa kuzalisha teknolojia kwa kiwango kikubwa.
Mfano, mtu mmoja anaweza kuwa fundi mzuri sana wa electronics. Anaweza kutengeneza kifaa kizuri.
Lakini ili kifaa hicho kifike kwa watu milioni 10, unahitaji:
research,
laboratory,
patents,
engineers,
factory,
capital,
supply chain,
marketing,
standards,
reliable electricity,
logistics,
intellectual-property protection.
Kwa hiyo maendeleo ya teknolojia si suala la mtu mmoja kuwa mjanja.
Ni mfumo.
3. Hapa ndipo historia inaingia
Kwa karne nyingi, dunia imekuwa ikibadilika.
Ulaya ilipitia vipindi mbalimbali vilivyojenga taasisi za kisayansi na viwanda. Baadaye kukaja:
Scientific Revolution,
Enlightenment,
Industrial Revolution,
modern universities,
modern banking,
mass manufacturing,
electrical engineering,
telecommunications,
computing,
internet,
semiconductor industry.
Wakati huo Afrika nayo ilikuwa na ustaarabu, biashara, falme, maarifa na teknolojia zake. Lakini Afrika haikupitia industrialization kwa kiwango sawa na Ulaya Magharibi wakati huo.
Kisha ukoloni ukaongeza tatizo.
Mamlaka ya kikoloni katika sehemu nyingi za Afrika yalijenga uchumi ambao mara nyingi ulihusishwa sana na uchimbaji wa malighafi na uzalishaji wa mazao ya biashara, badala ya kujenga uwezo mpana wa viwanda vya ndani.
Kwa hiyo nchi inapopata uhuru, haianzi kutoka kwenye mstari mmoja na nchi iliyokuwa imejenga viwanda, vyuo, mitaji, research institutions na infrastructure kwa karne nyingi.
4. Lakini baada ya uhuru, tunapaswa pia kujiangalia
Hapa ndipo mjadala unakuwa mgumu.
Si sahihi kusema:
“Kila tatizo la Afrika ni kwa sababu ya wazungu.”
Ukoloni ni sehemu muhimu ya historia, lakini hauwezi kueleza kila tatizo la leo.
Baada ya uhuru kulikuwa na:
rushwa,
migogoro ya kisiasa,
mapinduzi,
vita,
udikteta,
taasisi dhaifu,
matumizi mabaya ya rasilimali,
ubadhirifu,
ukosefu wa uwekezaji wa kutosha katika research,
mifumo dhaifu ya elimu,
utegemezi wa bidhaa za nje.
Haya nayo yana mchango.
Kwa hiyo tunapaswa kuwa na ujasiri wa kusema:
“Historia imetuumiza, lakini sisi pia tuna wajibu wa kujenga tulipo sasa.”
5. Kuhusu watu kushindana kwa dini
Hapa kuna jambo la kisaikolojia pia.
Dini inaweza kuwa sehemu ya identity ya mtu.
Mtu akisema:
“Mimi ni Muislamu.”
au
“Mimi ni Mkristo.”
hiyo si imani tu kwake; inaweza kuwa sehemu ya utambulisho wake.
Kwa hiyo unapomshambulia mtu katika eneo hilo, anaweza kuhisi kwamba unamshambulia yeye mwenyewe.
Ndiyo maana mijadala ya dini inaweza kuwa mikali kuliko mjadala wa technology.
Mtu anaweza kusema:
“Hii smartphone ina processor gani?”
na hakuna anayepigana.
Lakini mtu akisema:
“Dini yako si sahihi.”
ghafla mjadala unakuwa mkali.
Kwa sababu ya identity.
6. Kuna jambo lingine: mitandao ya kijamii
Hili limeongeza sana tatizo.
Algorithm za social media mara nyingi hupendelea content inayozalisha:
hasira,
controversy,
fear,
outrage,
arguments.
Kwa sababu watu wakikasirika wanacomment zaidi.
Ukiweka video:
“Njia 5 za kutengeneza microchip”
huenda watu wachache wakaangalia.
Lakini ukiweka:
“MKRISTO AMEMSHINDA MUISLAMU LIVE!”
watu wanaingia kwa maelfu.
Mmoja anaanza comment.
Mwingine anajibu.
Mwingine anatukana.
Mwingine anashare.
Algorithm inaona engagement.
Inaendelea kusambaza.
Kwa hiyo tunajikuta tunatumia teknolojia ya kisasa kubishania mambo kwa njia ambayo haitujengi kiteknolojia.
Hilo ni jambo la kufikiria sana.
7. Wakati huo huo, technology inaendelea kwa kasi
Angalia dunia ya sasa.
Tunazungumzia:
artificial intelligence,
robotics,
quantum computing,
biotechnology,
gene editing,
autonomous vehicles,
reusable rockets,
advanced semiconductors,
nuclear technology,
satellite internet,
humanoid robots,
renewable energy,
battery technology.
Haya si mambo ya “baadaye sana.”
Mengine tayari yapo.
Na nchi inayobaki nyuma katika maeneo haya inaweza kuwa tegemezi kwa wengine kwa miongo mingi.
8. Mfano wa simu yako ni mzuri sana
Chukua smartphone.
Inaweza kuwa imeundwa na kampuni fulani, lakini ndani yake kuna teknolojia kutoka duniani kote:
semiconductor design,
chip fabrication,
camera sensors,
lithium battery,
display technology,
operating system,
telecommunications,
GPS,
encryption,
cloud computing.
Mtu Afrika anaweza kutumia smartphone kila siku bila kufikiria:
“Nani anatengeneza technology hii?”
Na hapa ndipo swali muhimu linapoanza:
Kwa nini sisi tunakuwa watumiaji zaidi kuliko wazalishaji?
Si lazima kila kitu kitengenezwe Tanzania au Afrika.
Lakini tunapaswa kujiuliza:
Ni sehemu gani ya value chain tunaweza kumiliki?
9. Afrika ina kitu kikubwa sana: vijana
Hili ni jambo ambalo mara nyingi halizungumzwi vizuri.
Afrika ina idadi kubwa ya vijana.
Hiyo inaweza kuwa:
faida kubwa sana, ikiwa vijana wana:
elimu bora,
skills,
internet,
capital,
laboratories,
mentorship,
stable institutions,
jobs,
opportunities.
Lakini inaweza kuwa changamoto kubwa kama vijana wengi wanaishia:
kutafuta ajira chache,
kubishana kisiasa,
kubishana kidini,
kutumia muda mwingi kwenye entertainment,
kufanya kazi zisizo na productivity kubwa.
Kwa hiyo suala si kwamba vijana ni wengi.
Suala ni:
Tunawafanyia nini hao vijana?
10. Elimu ndiyo uwanja mkubwa wa vita
Kama tunataka Afrika ipunguze pengo la technology, tunahitaji kubadilisha namna tunavyoiona elimu.
Mtoto asiishie kujua:
“Maji yanachemka nyuzi 100°C.”
Aanze pia kuuliza:
“Kwa nini?”
“Tunawezaje kutengeneza sensor inayopima temperature?”
“Tunawezaje kutengeneza heater?”
“Tunawezaje kutengeneza thermostat?”
“Tunawezaje kutengeneza kifaa hiki na kukiuza?”
Hapo ndipo elimu inabadilika kutoka kukumbuka majibu kwenda kutengeneza majibu.
11. Mfano ambao unakuhusu moja kwa moja
Wewe umekuwa ukiuliza kuhusu TV repair, automotive electricity, OBD diagnostics, electronics na AI.
Haya ni maeneo ambayo yanaweza kuwa na thamani sana.
Lakini kuna tofauti kati ya:
A. Fundi anayebadilisha part
na
B. Engineer anayeelewa kwa nini part imeharibika na anaweza kutengeneza replacement.
Na kuna hatua nyingine:
C. Kampuni inayotengeneza hiyo part kwa maelfu/mamilioni.
Na hatua nyingine:
D. Kampuni inayobuni technology yenyewe.
Afrika inahitaji watu katika ngazi zote hizi.
12. Tusikimbilie tu “kutengeneza smartphone yetu”
Wakati mwingine tunafikiria maendeleo ni:
“Tanzania itengeneze iPhone yake.”
Si lazima.
Maendeleo yanaweza kuanza kwa kitu kidogo.
Mfano Tanzania inaweza kuwa bora katika:
agricultural technology,
mining technology,
solar systems,
automotive diagnostics,
medical devices,
payment systems,
logistics technology,
irrigation,
food processing,
drones for agriculture,
AI applications,
construction technology.
Kwa mfano, Tanzania ina tatizo fulani la kilimo.
Mhandisi anakuja na sensor inayopima unyevu wa udongo.
Programmer anatengeneza software.
Fundi anatengeneza mfumo wa solar.
Mkulima anatumia.
Kampuni inauza kwa wakulima 10,000.
Hapo tayari umeunda technology inayotatua tatizo la Afrika.
13. Dini inaweza hata kusaidia maendeleo
Hapa pia sitaki tuifanye dini kuwa adui.
Kanisa au msikiti unaweza kuwa na:
shule,
hospitali,
scholarships,
vocational training,
orphan support,
entrepreneurship programs,
laboratories,
libraries.
Kwa hiyo swali si:
“Tuitoe dini.”
Swali ni:
“Tunawezaje kuishi imani zetu bila kuacha kujenga dunia yetu?”
Mtu anaweza kwenda msikitini Ijumaa.
Mwingine akaenda kanisani Jumapili.
Lakini Jumatatu wote wakakutana kwenye laboratory kutengeneza mashine.
Hapo hakuna contradiction.
14. Tatizo ni pale mjadala wa dini unapotumia nguvu zote
Hebu fikiria vijana 100.
Kama 50 wanaweza kuwa:
programmers,
engineers,
electricians,
mechanics,
doctors,
scientists,
entrepreneurs,
na wengine 50 wanafanya kazi katika sekta nyingine,
nchi inazalisha.
Lakini kama sehemu kubwa ya nguvu ya vijana inaenda kwenye:
“Dini yangu ni sahihi!”
“Wewe umechanganyikiwa!”
“Mchungaji wako amesema hivi!”
“Sheikh wako amesema vile!”
na mjadala huo hauzalishi elimu, biashara, technology au huduma,
tunapoteza opportunity cost kubwa.
15. Lakini pia tusifanye kosa la kuamini “wazungu wote wametuacha”
Hii nayo ni generalization.
Teknolojia ya dunia ya leo haijatengenezwa na “wazungu” peke yao.
Kuna michango mikubwa kutoka:
Asia,
Mashariki ya Kati,
India,
China,
Japan,
Korea,
Singapore,
Israel,
Afrika,
Latin America,
Ulaya,
Marekani.
Mfano wa Asia unaonyesha jambo muhimu sana:
Nchi inaweza kuwa nyuma leo na baada ya miongo kadhaa ikawa nguvu kubwa ya technology.
Japan ilifanya industrialization kubwa.
South Korea ilibadilika kutoka nchi maskini sana baada ya vita hadi powerhouse ya technology.
China imewekeza kwa kiwango kikubwa katika manufacturing, infrastructure, AI, batteries, EVs na technology nyingine.
India imejenga uwezo mkubwa katika IT, pharmaceuticals, space na digital infrastructure.
Kwa hiyo historia haijasema kwamba:
“Afrika imehukumiwa kubaki nyuma.”
Hapana.
16. Kitu tunachopaswa kuiga si “mzungu”
Tunapaswa kuiga mifumo inayofanya kazi.
Kwa mfano:
Research culture
Mtafiti anatengeneza kitu kipya.
Engineering culture
Kitu hicho kinabadilishwa kuwa bidhaa.
Manufacturing culture
Bidhaa inazalishwa kwa wingi.
Business culture
Bidhaa inauzwa.
Education culture
Maarifa yanafundishwa kizazi kingine.
Investment culture
Faida inaenda kwenye research nyingine.
Hapo ndipo unapata cycle ya maendeleo.
17. Na Afrika ina rasilimali nyingi
Afrika ina:
minerals,
land,
sunlight,
agriculture,
young population,
huge markets,
biodiversity,
energy resources.
Lakini kuwa na rasilimali pekee haitoshi.
Swali muhimu ni:
Nani anamiliki technology inayotumia rasilimali hizo?
Mfano:
Ukiuza madini ghafi kwa thamani fulani, mwingine akayatengeneza kuwa bidhaa ya high-tech yenye thamani kubwa zaidi, sehemu kubwa ya value imeundwa nje.
Ndiyo maana value addition ni muhimu.
18. Tunahitaji kubadilisha swali
Badala ya kuuliza:
“Mungu yupi ni wa kweli?”
ambalo ni swali la imani ambalo watu wanaweza kulijadili,
tunapaswa pia kuuliza:
“Kwa nini hospitali yetu inategemea mashine kutoka nje?”
“Kwa nini tunaleta spare parts nyingi kutoka nje?”
“Kwa nini tunaleta agricultural equipment?”
“Kwa nini tunaleta electronic components?”
“Kwa nini vijana wetu wenye programming skills hawapati capital?”
“Kwa nini research nyingi hazifiki sokoni?”
“Kwa nini university research haibadiliki kuwa companies?”
Haya ni maswali ya maendeleo.
19. Na kuna jambo moja kubwa zaidi: kujenga taasisi
Nchi haiendelei kwa sababu tu ina watu wajanja.
Inahitaji taasisi.
Mfano:
Mtu mwenye akili + institution dhaifu = potential iliyopotea.
Lakini:
Mtu mwenye akili + institution nzuri = innovation.
Taasisi zinahakikisha:
sheria zinafanya kazi,
contracts zinalindwa,
research inafadhiliwa,
businesses zinaweza kukua,
intellectual property inalindwa,
universities zinafanya research,
investors wanaamini mfumo.
20. Tunahitaji kizazi cha “makers”
Ningependa kuona Afrika ikiwa na vijana wengi wanaosema:
“Nitatengeneza.”
Badala ya:
“Nitanunua.”
Umeona TV imeharibika?
Usifikirie tu:
“Nitanunua nyingine.”
Uliza:
“Kwa nini imeharibika?”
Gari limeharibika?
“Nita-diagnose.”
Kilimo hakizalishi?
“Nitatengeneza irrigation system.”
Umeme ni tatizo?
“Nitatengeneza solar solution.”
Mkulima anapoteza mazao?
“Nitatengeneza cold-storage solution.”
Hapo ndipo mentality ya technology inaanza.
21. Na hii haimaanishi tuache dini
Hili ndilo jambo ambalo ningesisitiza.
Afrika haihitaji kuacha dini ili iendelee.
Inahitaji:
imani + elimu + science + discipline + innovation + institutions + entrepreneurship.
Mtu anaweza kuwa:
Muislamu na scientist,
Mkristo na engineer,
Hindu na programmer,
atheist na doctor,
na wote wakafanya kazi pamoja.
Science haimuulizi engineer:
“Una dini gani?”
Inamuuliza:
“Ushahidi wako uko wapi?”
Engineering inamuuliza:
“Hii machine inafanya kazi?”
Business inamuuliza:
“Mteja atanunua?”
Na society inapaswa kuuliza:
“Hii technology inatatua tatizo gani?”
1. Dini yenyewe si tatizo
Dini inaweza kuwa na nafasi kubwa katika maisha ya mtu: kumpa maadili, matumaini, jumuiya na hata kumhimiza kufanya kazi kwa ajili ya wengine.
Tatizo linaanza pale dini inapotumiwa kama sababu ya kugawanya watu, kiasi kwamba mtu anaona mwenye dini tofauti si jirani, raia au binadamu mwenzake bali ni adui.
Unaweza kukuta watu wawili wanaishi nyumba moja ya kupanga:
mmoja ni Mkristo,
mwingine ni Muislamu,
lakini wote wanatumia simu zilizotengenezwa kwa teknolojia iliyotengenezwa sehemu mbalimbali duniani, wanatumia internet, WhatsApp, GPS, magari, dawa, satellite na vifaa vya hospitali.
Halafu wanatumia muda mwingi kubishana kwamba “dini yangu ndiyo ya kweli kuliko yako.”
Hapo ndipo swali la msingi linapaswa kuwa:
Tunatumia kiasi gani cha nguvu zetu kujenga, na kiasi gani tunatumia kubishana?
2. Lakini tusiseme Afrika haifanyi chochote
Hili ni muhimu sana.
Afrika ina:
wanasayansi,
madaktari,
wahandisi,
programmers,
wabunifu,
wafanyabiashara,
vyuo vikuu,
startups,
viwanda,
watu wenye vipaji vikubwa.
Tatizo si kwamba Mwafrika hawezi.
Tatizo kubwa ni mfumo mzima wa kuzalisha teknolojia kwa kiwango kikubwa.
Mfano, mtu mmoja anaweza kuwa fundi mzuri sana wa electronics. Anaweza kutengeneza kifaa kizuri.
Lakini ili kifaa hicho kifike kwa watu milioni 10, unahitaji:
research,
laboratory,
patents,
engineers,
factory,
capital,
supply chain,
marketing,
standards,
reliable electricity,
logistics,
intellectual-property protection.
Kwa hiyo maendeleo ya teknolojia si suala la mtu mmoja kuwa mjanja.
Ni mfumo.
3. Hapa ndipo historia inaingia
Kwa karne nyingi, dunia imekuwa ikibadilika.
Ulaya ilipitia vipindi mbalimbali vilivyojenga taasisi za kisayansi na viwanda. Baadaye kukaja:
Scientific Revolution,
Enlightenment,
Industrial Revolution,
modern universities,
modern banking,
mass manufacturing,
electrical engineering,
telecommunications,
computing,
internet,
semiconductor industry.
Wakati huo Afrika nayo ilikuwa na ustaarabu, biashara, falme, maarifa na teknolojia zake. Lakini Afrika haikupitia industrialization kwa kiwango sawa na Ulaya Magharibi wakati huo.
Kisha ukoloni ukaongeza tatizo.
Mamlaka ya kikoloni katika sehemu nyingi za Afrika yalijenga uchumi ambao mara nyingi ulihusishwa sana na uchimbaji wa malighafi na uzalishaji wa mazao ya biashara, badala ya kujenga uwezo mpana wa viwanda vya ndani.
Kwa hiyo nchi inapopata uhuru, haianzi kutoka kwenye mstari mmoja na nchi iliyokuwa imejenga viwanda, vyuo, mitaji, research institutions na infrastructure kwa karne nyingi.
4. Lakini baada ya uhuru, tunapaswa pia kujiangalia
Hapa ndipo mjadala unakuwa mgumu.
Si sahihi kusema:
“Kila tatizo la Afrika ni kwa sababu ya wazungu.”
Ukoloni ni sehemu muhimu ya historia, lakini hauwezi kueleza kila tatizo la leo.
Baada ya uhuru kulikuwa na:
rushwa,
migogoro ya kisiasa,
mapinduzi,
vita,
udikteta,
taasisi dhaifu,
matumizi mabaya ya rasilimali,
ubadhirifu,
ukosefu wa uwekezaji wa kutosha katika research,
mifumo dhaifu ya elimu,
utegemezi wa bidhaa za nje.
Haya nayo yana mchango.
Kwa hiyo tunapaswa kuwa na ujasiri wa kusema:
“Historia imetuumiza, lakini sisi pia tuna wajibu wa kujenga tulipo sasa.”
5. Kuhusu watu kushindana kwa dini
Hapa kuna jambo la kisaikolojia pia.
Dini inaweza kuwa sehemu ya identity ya mtu.
Mtu akisema:
“Mimi ni Muislamu.”
au
“Mimi ni Mkristo.”
hiyo si imani tu kwake; inaweza kuwa sehemu ya utambulisho wake.
Kwa hiyo unapomshambulia mtu katika eneo hilo, anaweza kuhisi kwamba unamshambulia yeye mwenyewe.
Ndiyo maana mijadala ya dini inaweza kuwa mikali kuliko mjadala wa technology.
Mtu anaweza kusema:
“Hii smartphone ina processor gani?”
na hakuna anayepigana.
Lakini mtu akisema:
“Dini yako si sahihi.”
ghafla mjadala unakuwa mkali.
Kwa sababu ya identity.
6. Kuna jambo lingine: mitandao ya kijamii
Hili limeongeza sana tatizo.
Algorithm za social media mara nyingi hupendelea content inayozalisha:
hasira,
controversy,
fear,
outrage,
arguments.
Kwa sababu watu wakikasirika wanacomment zaidi.
Ukiweka video:
“Njia 5 za kutengeneza microchip”
huenda watu wachache wakaangalia.
Lakini ukiweka:
“MKRISTO AMEMSHINDA MUISLAMU LIVE!”
watu wanaingia kwa maelfu.
Mmoja anaanza comment.
Mwingine anajibu.
Mwingine anatukana.
Mwingine anashare.
Algorithm inaona engagement.
Inaendelea kusambaza.
Kwa hiyo tunajikuta tunatumia teknolojia ya kisasa kubishania mambo kwa njia ambayo haitujengi kiteknolojia.
Hilo ni jambo la kufikiria sana.
7. Wakati huo huo, technology inaendelea kwa kasi
Angalia dunia ya sasa.
Tunazungumzia:
artificial intelligence,
robotics,
quantum computing,
biotechnology,
gene editing,
autonomous vehicles,
reusable rockets,
advanced semiconductors,
nuclear technology,
satellite internet,
humanoid robots,
renewable energy,
battery technology.
Haya si mambo ya “baadaye sana.”
Mengine tayari yapo.
Na nchi inayobaki nyuma katika maeneo haya inaweza kuwa tegemezi kwa wengine kwa miongo mingi.
8. Mfano wa simu yako ni mzuri sana
Chukua smartphone.
Inaweza kuwa imeundwa na kampuni fulani, lakini ndani yake kuna teknolojia kutoka duniani kote:
semiconductor design,
chip fabrication,
camera sensors,
lithium battery,
display technology,
operating system,
telecommunications,
GPS,
encryption,
cloud computing.
Mtu Afrika anaweza kutumia smartphone kila siku bila kufikiria:
“Nani anatengeneza technology hii?”
Na hapa ndipo swali muhimu linapoanza:
Kwa nini sisi tunakuwa watumiaji zaidi kuliko wazalishaji?
Si lazima kila kitu kitengenezwe Tanzania au Afrika.
Lakini tunapaswa kujiuliza:
Ni sehemu gani ya value chain tunaweza kumiliki?
9. Afrika ina kitu kikubwa sana: vijana
Hili ni jambo ambalo mara nyingi halizungumzwi vizuri.
Afrika ina idadi kubwa ya vijana.
Hiyo inaweza kuwa:
faida kubwa sana, ikiwa vijana wana:
elimu bora,
skills,
internet,
capital,
laboratories,
mentorship,
stable institutions,
jobs,
opportunities.
Lakini inaweza kuwa changamoto kubwa kama vijana wengi wanaishia:
kutafuta ajira chache,
kubishana kisiasa,
kubishana kidini,
kutumia muda mwingi kwenye entertainment,
kufanya kazi zisizo na productivity kubwa.
Kwa hiyo suala si kwamba vijana ni wengi.
Suala ni:
Tunawafanyia nini hao vijana?
10. Elimu ndiyo uwanja mkubwa wa vita
Kama tunataka Afrika ipunguze pengo la technology, tunahitaji kubadilisha namna tunavyoiona elimu.
Mtoto asiishie kujua:
“Maji yanachemka nyuzi 100°C.”
Aanze pia kuuliza:
“Kwa nini?”
“Tunawezaje kutengeneza sensor inayopima temperature?”
“Tunawezaje kutengeneza heater?”
“Tunawezaje kutengeneza thermostat?”
“Tunawezaje kutengeneza kifaa hiki na kukiuza?”
Hapo ndipo elimu inabadilika kutoka kukumbuka majibu kwenda kutengeneza majibu.
11. Mfano ambao unakuhusu moja kwa moja
Wewe umekuwa ukiuliza kuhusu TV repair, automotive electricity, OBD diagnostics, electronics na AI.
Haya ni maeneo ambayo yanaweza kuwa na thamani sana.
Lakini kuna tofauti kati ya:
A. Fundi anayebadilisha part
na
B. Engineer anayeelewa kwa nini part imeharibika na anaweza kutengeneza replacement.
Na kuna hatua nyingine:
C. Kampuni inayotengeneza hiyo part kwa maelfu/mamilioni.
Na hatua nyingine:
D. Kampuni inayobuni technology yenyewe.
Afrika inahitaji watu katika ngazi zote hizi.
12. Tusikimbilie tu “kutengeneza smartphone yetu”
Wakati mwingine tunafikiria maendeleo ni:
“Tanzania itengeneze iPhone yake.”
Si lazima.
Maendeleo yanaweza kuanza kwa kitu kidogo.
Mfano Tanzania inaweza kuwa bora katika:
agricultural technology,
mining technology,
solar systems,
automotive diagnostics,
medical devices,
payment systems,
logistics technology,
irrigation,
food processing,
drones for agriculture,
AI applications,
construction technology.
Kwa mfano, Tanzania ina tatizo fulani la kilimo.
Mhandisi anakuja na sensor inayopima unyevu wa udongo.
Programmer anatengeneza software.
Fundi anatengeneza mfumo wa solar.
Mkulima anatumia.
Kampuni inauza kwa wakulima 10,000.
Hapo tayari umeunda technology inayotatua tatizo la Afrika.
13. Dini inaweza hata kusaidia maendeleo
Hapa pia sitaki tuifanye dini kuwa adui.
Kanisa au msikiti unaweza kuwa na:
shule,
hospitali,
scholarships,
vocational training,
orphan support,
entrepreneurship programs,
laboratories,
libraries.
Kwa hiyo swali si:
“Tuitoe dini.”
Swali ni:
“Tunawezaje kuishi imani zetu bila kuacha kujenga dunia yetu?”
Mtu anaweza kwenda msikitini Ijumaa.
Mwingine akaenda kanisani Jumapili.
Lakini Jumatatu wote wakakutana kwenye laboratory kutengeneza mashine.
Hapo hakuna contradiction.
14. Tatizo ni pale mjadala wa dini unapotumia nguvu zote
Hebu fikiria vijana 100.
Kama 50 wanaweza kuwa:
programmers,
engineers,
electricians,
mechanics,
doctors,
scientists,
entrepreneurs,
na wengine 50 wanafanya kazi katika sekta nyingine,
nchi inazalisha.
Lakini kama sehemu kubwa ya nguvu ya vijana inaenda kwenye:
“Dini yangu ni sahihi!”
“Wewe umechanganyikiwa!”
“Mchungaji wako amesema hivi!”
“Sheikh wako amesema vile!”
na mjadala huo hauzalishi elimu, biashara, technology au huduma,
tunapoteza opportunity cost kubwa.
15. Lakini pia tusifanye kosa la kuamini “wazungu wote wametuacha”
Hii nayo ni generalization.
Teknolojia ya dunia ya leo haijatengenezwa na “wazungu” peke yao.
Kuna michango mikubwa kutoka:
Asia,
Mashariki ya Kati,
India,
China,
Japan,
Korea,
Singapore,
Israel,
Afrika,
Latin America,
Ulaya,
Marekani.
Mfano wa Asia unaonyesha jambo muhimu sana:
Nchi inaweza kuwa nyuma leo na baada ya miongo kadhaa ikawa nguvu kubwa ya technology.
Japan ilifanya industrialization kubwa.
South Korea ilibadilika kutoka nchi maskini sana baada ya vita hadi powerhouse ya technology.
China imewekeza kwa kiwango kikubwa katika manufacturing, infrastructure, AI, batteries, EVs na technology nyingine.
India imejenga uwezo mkubwa katika IT, pharmaceuticals, space na digital infrastructure.
Kwa hiyo historia haijasema kwamba:
“Afrika imehukumiwa kubaki nyuma.”
Hapana.
16. Kitu tunachopaswa kuiga si “mzungu”
Tunapaswa kuiga mifumo inayofanya kazi.
Kwa mfano:
Research culture
Mtafiti anatengeneza kitu kipya.
Engineering culture
Kitu hicho kinabadilishwa kuwa bidhaa.
Manufacturing culture
Bidhaa inazalishwa kwa wingi.
Business culture
Bidhaa inauzwa.
Education culture
Maarifa yanafundishwa kizazi kingine.
Investment culture
Faida inaenda kwenye research nyingine.
Hapo ndipo unapata cycle ya maendeleo.
17. Na Afrika ina rasilimali nyingi
Afrika ina:
minerals,
land,
sunlight,
agriculture,
young population,
huge markets,
biodiversity,
energy resources.
Lakini kuwa na rasilimali pekee haitoshi.
Swali muhimu ni:
Nani anamiliki technology inayotumia rasilimali hizo?
Mfano:
Ukiuza madini ghafi kwa thamani fulani, mwingine akayatengeneza kuwa bidhaa ya high-tech yenye thamani kubwa zaidi, sehemu kubwa ya value imeundwa nje.
Ndiyo maana value addition ni muhimu.
18. Tunahitaji kubadilisha swali
Badala ya kuuliza:
“Mungu yupi ni wa kweli?”
ambalo ni swali la imani ambalo watu wanaweza kulijadili,
tunapaswa pia kuuliza:
“Kwa nini hospitali yetu inategemea mashine kutoka nje?”
“Kwa nini tunaleta spare parts nyingi kutoka nje?”
“Kwa nini tunaleta agricultural equipment?”
“Kwa nini tunaleta electronic components?”
“Kwa nini vijana wetu wenye programming skills hawapati capital?”
“Kwa nini research nyingi hazifiki sokoni?”
“Kwa nini university research haibadiliki kuwa companies?”
Haya ni maswali ya maendeleo.
19. Na kuna jambo moja kubwa zaidi: kujenga taasisi
Nchi haiendelei kwa sababu tu ina watu wajanja.
Inahitaji taasisi.
Mfano:
Mtu mwenye akili + institution dhaifu = potential iliyopotea.
Lakini:
Mtu mwenye akili + institution nzuri = innovation.
Taasisi zinahakikisha:
sheria zinafanya kazi,
contracts zinalindwa,
research inafadhiliwa,
businesses zinaweza kukua,
intellectual property inalindwa,
universities zinafanya research,
investors wanaamini mfumo.
20. Tunahitaji kizazi cha “makers”
Ningependa kuona Afrika ikiwa na vijana wengi wanaosema:
“Nitatengeneza.”
Badala ya:
“Nitanunua.”
Umeona TV imeharibika?
Usifikirie tu:
“Nitanunua nyingine.”
Uliza:
“Kwa nini imeharibika?”
Gari limeharibika?
“Nita-diagnose.”
Kilimo hakizalishi?
“Nitatengeneza irrigation system.”
Umeme ni tatizo?
“Nitatengeneza solar solution.”
Mkulima anapoteza mazao?
“Nitatengeneza cold-storage solution.”
Hapo ndipo mentality ya technology inaanza.
21. Na hii haimaanishi tuache dini
Hili ndilo jambo ambalo ningesisitiza.
Afrika haihitaji kuacha dini ili iendelee.
Inahitaji:
imani + elimu + science + discipline + innovation + institutions + entrepreneurship.
Mtu anaweza kuwa:
Muislamu na scientist,
Mkristo na engineer,
Hindu na programmer,
atheist na doctor,
na wote wakafanya kazi pamoja.
Science haimuulizi engineer:
“Una dini gani?”
Inamuuliza:
“Ushahidi wako uko wapi?”
Engineering inamuuliza:
“Hii machine inafanya kazi?”
Business inamuuliza:
“Mteja atanunua?”
Na society inapaswa kuuliza:
“Hii technology inatatua tatizo gani?”
