Serikali imechukua hatua gani kwa hatari hii ya kemikali?

[Elias Msuya]

Uchunguzi wake, gazeti la Nipashe kuhusu uhifadhi wa kemikali ya Ammonium Nitrate katika ghala la Donito Investment Limited, eneo la Kipawa jijini Dar es Salaam, unaibua maswali mazito kuhusu uwajibikaji wa taasisi za serikali, usimamizi wa vibali na usalama wa wananchi wanaoishi karibu na miundombinu muhimu ya taifa.

Soma hapa: Hatari ya Amonium Nitrate karibu na Kambi ya Jeshi, uwanja wa ndege Dar

Jambo kuu si tu kama kampuni ina kibali cha kuhifadhi na kusafirisha kemikali hiyo, bali kama vibali hivyo vilitolewa kwa kuzingatia masharti yote ya kisheria, kama ukaguzi unafanyika kwa ufanisi na kama mamlaka zimechukua hatua zinazolingana na hatari inayoweza kutokea.

Taarifa zilizopo zinaonesha kuwa Baraza la Taifa la Hifadhi na Usimamizi wa Mazingira (NEMC) lilitoa cheti cha Tathmini ya Athari kwa Mazingira (TAM) kwa kituo cha kuhifadhi makasha ya mizigo, huku Mamlaka ya Maabara ya Mkemia Mkuu wa Serikali (GCLA) ikithibitisha kuwa iliisajili kampuni hiyo kama mhifadhi na msafirishaji wa kemikali. Hata hivyo, NEMC inasema uhifadhi wa Ammonium Nitrate haukuainishwa katika tathmini ya awali.

NEMC ilitoa cheti, lakini ilifuatilia nini?

Kwa mujibu wa taarifa ya uchunguzi, NEMC ilitoa cheti namba EC/EIA/2024/1443, Aprili 12, 2025, kwa ajili ya kuanzisha na kuendesha Kituo cha Kuhifadhi Makasha ya Mizigo (CFS). Baraza hilo linasema uhifadhi wa Ammonium Nitrate haukujumuishwa katika wigo wa mradi ulioidhinishwa.

Hapa ndipo hoja ya uwajibikaji inapojitokeza. Cheti cha mazingira si ruhusa ya kufanya shughuli yoyote ndani ya eneo lililoidhinishwa. Shughuli inayoongeza hatari mpya inapaswa kuchunguzwa ili kubaini kama inahitaji tathmini ya ziada, marekebisho ya cheti au idhini nyingine kwa mujibu wa sheria.

Katika hatua iliyochukuliwa, NEMC ilifanya ukaguzi Agosti 12, 2026, na kubaini maghala matano yaliyokuwa yakitumika kuhifadhi Ammonium Nitrate. Ukaguzi huo uliripoti kuwa kemikali ilikuwa imefungashwa katika mifuko maalumu, sakafu za maghala zilikuwa imara na hakukuwa na kemikali iliyomwagika wakati wa ukaguzi. Hata hivyo, ilibaini upungufu katika uwekaji wa alama na mabango ya tahadhari, upatikanaji wa vifaa vya kinga kwa wafanyakazi wote, vyombo vya kuhifadhi taka na uwepo wa vyuma chakavu.

Matokeo hayo yanaonesha kuwa NEMC haikuwa imekaa bila kuchukua hatua yoyote ya ukaguzi. Lakini swali muhimu ni nini kilifuata baada ya upungufu huo kubainika?

Je, kampuni ilipewa muda maalumu wa kurekebisha mapungufu? Je, ukaguzi wa pili ulifanyika kuthibitisha utekelezaji? Je, NEMC iliamua kuwa uhifadhi wa kemikali hiyo unahitaji tathmini mpya ya mazingira? Na je, shughuli ziliendelea wakati uhalali wa uhifadhi huo ukihakikiwa?

Taarifa iliyopo haitoi majibu ya wazi kuhusu hatua za mwisho zilizochukuliwa baada ya ukaguzi huo. Hivyo, haiwezekani kuhitimisha kuwa NEMC haikuchukua hatua kabisa, wala kwamba hatua za kutosha zilichukuliwa.

Msimamo wa NEMC ni kwamba inaweza kutoa maelekezo ya kurekebisha upungufu, kutaka tathmini ya ziada, kurekebisha au kusitisha cheti, kusimamisha shughuli husika kwa muda au kuwasilisha suala kwa mamlaka nyingine.

Hata hivyo, uwezo wa kisheria wa kuchukua hatua ni tofauti na ushahidi kwamba hatua hizo zimetekelezwa katika kesi hii. Umma unahitaji kujua uamuzi halisi uliofikiwa na sababu zake.

GCLA ilikagua mara ngapi, na hatua gani ilichukua?

Tofauti na NEMC, ambayo inasimamia masuala ya mazingira, Mamlaka ya Maabara ya Mkemia Mkuu wa Serikali (GCLA) ina jukumu la kusimamia kemikali kuanzia uingizaji, uhifadhi, usafirishaji hadi matumizi na utupaji wake. Majukumu hayo yanajumuisha kufanya ukaguzi wa maeneo yanayohusika na kemikali.

Kwa mujibu wa uchunguzi wa Nipashe, Meneja wa Kanda ya Mashariki wa GCLA, Dastan Mkapa, alisema ukaguzi wa kina hufanyika mara mbili kwa mwaka, pamoja na ukaguzi wakati wa kuingia kwa mizigo. Alikiri pia kuwapo kwa changamoto za madereva wasiokuwa na nyaraka zinazokidhi matakwa ya usalama na kueleza kuwa faini zinaweza kutozwa pale ukiukwaji unapothibitishwa.

Maelezo hayo yanathibitisha kuwa GCLA ina utaratibu wa ukaguzi, lakini hayaonyeshi kama ghala la Donito limekaguliwa mara ngapi tangu kupewa kibali, mapungufu gani yalibainika katika kila ukaguzi na hatua gani zilichukuliwa.

Sheria na Kanuni za Usimamizi na Udhibiti wa Kemikali za Viwandani na Majumbani zinatoa msingi wa ukaguzi wa maeneo yanayohifadhi kemikali. Kanuni za mwaka 2020 pia zinataka wahifadhi wa kemikali hatarishi, zenye hatari kubwa na babuzi kuwasilisha kwa Msajili kumbukumbu za miamala kila baada ya miezi mitatu.

Kutokana na majibu hayo, bado kuna maswali yanayoibuka, ikiwamo kama GCLA ilikagua ghala kabla ya kutoa kibali cha kuhifadhi Ammonium Nitrate? Je, ukaguzi ulithibitisha kuwa eneo hilo linafaa kwa aina na kiasi cha kemikali kilichohifadhiwa? Je, kumbukumbu za mizigo zinaonesha tarehe za kuingia na kutoka kwa kila shehena?

Je, mamlaka ilihakikisha kuwa mizigo haikukaa zaidi ya siku 60, kama ilivyoelezwa katika uchunguzi? Je, kuna taarifa za ukiukwaji zilizowahi kuripotiwa, na kama zipo, kampuni ilichukuliwa hatua gani?

Kuna tofauti muhimu kati ya kuwa na mfumo wa ukaguzi na kuthibitisha kuwa ukaguzi huo umezuia hatari. Katika mazingira yenye kemikali hatarishi karibu na makazi ya watu, umma unahitaji kuona matokeo ya ukaguzi na hatua zilizochukuliwa, si kusikia tu kwamba ukaguzi hufanyika.

Sheria inasemaje kwa mwenye kibali anayekiuka masharti?

Kuwa na cheti cha usajili au kibali hakumpi mhifadhi kinga dhidi ya hatua za kisheria pale anapokiuka masharti ya uhifadhi.

Kanuni za mwaka 2020 zinataka mhifadhi asajiliwe, eneo la kuhifadhi lisajiliwe, wananchi wafahamishwe hatari zinazohusika na kemikali na taratibu za usalama zifuatwe. Pia zinaweka wajibu wa kutunza kumbukumbu za miamala ya kemikali hatarishi na kutaja kuwa kutofuata masharti husika ni kosa.

Kwa upande wa mazingira, NEMC imesema inaweza kuagiza marekebisho, kutaka tathmini ya ziada, kurekebisha au kusitisha cheti na kusimamisha shughuli husika kwa muda.

Hata hivyo, hatua inayofaa katika kesi hii inapaswa kutegemea ushahidi wa ukiukwaji, masharti ya kibali, matakwa ya sheria husika na tathmini ya hatari. Si sahihi kudhani kuwa kampuni tayari imevunja kila sharti kwa sababu tu kemikali imehifadhiwa eneo lenye makazi; lakini pia si sahihi kutumia kuwapo kwa kibali kama uthibitisho wa kutosha kwamba kila kipengele cha uhifadhi ni salama na halali.

Jambo linalohitaji uwazi ni kama mamlaka zimechunguza uhalali wa shughuli nzima na kuchukua hatua zinazotakiwa pale upungufu unapothibitishwa.

Kwa nini Mkemia Mkuu aliruhusu uhifadhi karibu na makazi, jeshi na uwanja wa ndege?

Hili ndilo swali lenye uzito mkubwa zaidi katika suala hili. Kwa mujibu wa uchunguzi, ghala la Donito liko umbali usiofikia kilomita moja kutoka Kituo cha Anga cha Jeshi na chini ya kilomita mbili kutoka Uwanja wa Ndege wa Kimataifa wa Julius Nyerere. Aidha, kuna makazi na shughuli za biashara jirani.

GCLA ilithibitisha kuwa iliisajili kampuni hiyo kama mhifadhi na msafirishaji wa kemikali, huku kibali kilichotajwa katika uchunguzi kikiwa na muda wa Mei 6, 2026 hadi Februari 2, 2027. Hata hivyo, NEMC inasema cheti cha mazingira hakikujumuisha uhifadhi wa Ammonium Nitrate.

Tofauti hii inahitaji uchunguzi wa nyaraka za msingi: maombi ya kampuni, tathmini ya eneo, kibali cha GCLA, masharti yaliyoambatanishwa na kibali, kiasi cha kemikali kilichoidhinishwa na aina ya uhifadhi ulioruhusiwa.

GCLA ina mwongozo maalumu wa Ammonium Nitrate, uliotolewa mwaka 2024, unaolenga kusimamia uhifadhi, usafirishaji na utunzaji wa kemikali hiyo. Mwongozo huo unaonesha kuwa mamlaka yenyewe inatambua kuwa kemikali hii inahitaji usimamizi wa pekee kutokana na madhara yanayoweza kutokea inaposhughulikiwa vibaya.

Hata hivyo, taarifa zilizopo hazielezi sababu mahususi zilizofanya GCLA iruhusu shughuli hiyo katika eneo la Kipawa, wala kama mamlaka ilifanya tathmini maalumu ya hatari zinazohusiana na ukaribu wa ghala na uwanja wa ndege, kituo cha kijeshi na makazi ya watu.

Kwa hiyo, si sahihi kuhitimisha kuwa kibali kilitolewa kinyume cha sheria bila kupitia masharti yake na sheria husika. Lakini ni halali kabisa kuhoji kama uamuzi huo ulizingatia hatari za eneo na kama ulikuwa na masharti yanayoweza kutekelezeka na kukaguliwa.

Pia, lazima kuwe na tofauti kati ya kibali cha kupokea na kupitisha shehena kwa muda mfupi na ruhusa ya kuhifadhi kemikali kwa muda mrefu. GCLA yenyewe ilieleza kuwa ghala hilo liliruhusiwa kupokea na kusafirisha mzigo, huku utaratibu wake ukielekeza kuwa mzigo unaopitia ghala la muda haupaswi kukaa zaidi ya siku 60.

Hivyo, kama mzigo umekaa muda mrefu kuliko ulivyoruhusiwa, suala hilo linahitaji kuchunguzwa kwa kutumia kumbukumbu za mizigo na masharti halisi ya kibali.

Ammonium Nitrate ikikaa muda mrefu, inaweza kulipuka?

Mwongozo rasmi wa GCLA wa mwaka 2024 unaeleza Ammonium Nitrate kuwa kemikali inayohitaji usimamizi maalumu kwa sababu inaweza kuchangia moto, kuoza kwa kemikali na mlipuko katika mazingira hatarishi. Mwongozo unasisitiza kuondoa vyanzo vya moto, kuzuia uchafuzi, kuweka umbali wa usalama na kuwa na mpango wa kukabiliana na dharura.

Madhara yanayoweza kutokea ni pamoja na vifo na majeraha: Mlipuko mkubwa unaweza kuua au kujeruhi watu katika maeneo jirani.

Mengine ni pamoja na uharibifu wa miundombinu kama nyumba, biashara, maghala na majengo mengine yanaweza kuharibika kutokana na nguvu ya mlipuko.

Athari kwa uwanja wa ndege na shughuli za kijeshi: Uharibifu wa miundombinu au usumbufu wa kiusalama unaweza kuathiri shughuli muhimu za eneo hilo. Ukubwa wa athari utategemea kiasi cha kemikali, umbali na mazingira ya tukio.

Uchafuzi wa hewa: Moto au kuoza kwa kemikali hiyo katika mazingira hatarishi kunaweza kutoa gesi zenye sumu, zikiwamo oksidi za nitrojeni, zinazoweza kuathiri mfumo wa upumuaji.

Athari za muda mrefu: Uharibifu wa mali, kuvurugika kwa shughuli za biashara na usafiri, gharama za uokoaji na kurejesha huduma unaweza kuathiri maisha ya wananchi na uchumi.

Historia inatoa mifano ya kwa nini tahadhari hizi ni muhimu. Katika mlipuko wa Bandari ya Beirut, Lebanon, Agosti 2020, takribani tani 2,750 za Ammonium Nitrate zilizokuwa zimehifadhiwa kwa miaka kadhaa zilihusika katika maafa yaliyosababisha vifo vya zaidi ya watu 190 na maelfu ya majeruhi, kwa mujibu wa mwongozo wa GCLA. Tukio hilo lilifuata moto katika ghala la bandari.

Hata hivyo, tukio la Beirut halithibitishi kuwa ghala la Kipawa litalipuka. Linadhihirisha umuhimu wa kutoruhusu kemikali hatarishi kukaa katika mazingira yasiyokidhi masharti ya usalama, hasa pale inapokosekana udhibiti wa vyanzo vya moto, uchafuzi, muda wa uhifadhi na maandalizi ya dharura.

Katika uchunguzi wa Nipashe, mwandishi alibaini pia biashara ya chipsi inayotumia moto wa mkaa nje ya ghala. Hali hiyo inastahili tathmini ya kitaalamu ili kubaini kama chanzo hicho cha moto kiko ndani ya eneo linalokubalika kwa usalama wa kemikali.

Wananchi wanajua hatari inayowazunguka?

Uchunguzi wa Nipashe ulibaini kuwa Mwenyekiti wa Serikali ya Mtaa wa Kipawa Uwanja wa Ndege, Octavian Msofe, alisema hakuwa na taarifa kuwa ghala hilo lilikuwa likihifadhi Ammonium Nitrate. Baadhi ya wakazi pia walisema hawakuwa na maelezo ya kutosha kuhusu aina ya mizigo na madhara yake.

Hili linaibua suala la utayari wa kukabiliana na dharura. Wananchi wanapaswa kuwa na taarifa zinazofaa kuhusu hatari zinazoweza kuwakabili, namna ya kupata tahadhari rasmi na utaratibu wa kufuata endapo mamlaka zitaagiza eneo fulani liondolewe watu.

Kwa hiyo, serikali inapaswa kueleza kama mpango wa dharura wa ghala hilo umeidhinishwa, kama unahusisha vyombo vya uokoaji na usalama vya eneo hilo na kama kuna utaratibu wa kuwafahamisha wananchi kuhusu hatua za kuchukua.