Tanzania imeshindwa mitihani mitatu ya kimataifa ndani ya Agosti 2026

[Parabolic]

Kutoka kwenye uhuru wa kisiasa hadi amani na uwazi wa matumizi ya fedha za umma, ripoti tatu za kimataifa zimeweka Tanzania kwenye mizani isiyopendeza. ​

Kinachozua maswali si nafasi pekee ambazo nchi imepata, bali mwelekeo unaoonekana katika maeneo yanayogusa moja kwa moja utawala, usalama wa raia na uwajibikaji wa Serikali.

Agosti 2026 imekuwa mwezi ambao Tanzania imejikuta ikipokea tathmini kadhaa za kimataifa zinazogusa misingi muhimu ya utawala wa nchi: uhuru wa kisiasa, amani na usalama, pamoja na uwazi katika usimamizi wa fedha za umma.

Kwa mtazamo wa jumla, ripoti hizo zinatoa picha ya nchi inayokabiliwa na changamoto kubwa katika maeneo ambayo mara nyingi hutumika kupima ubora wa utawala. Hata hivyo, ni muhimu kutenganisha ripoti hizo: kila moja inapima jambo tofauti, inatumia mbinu tofauti na haiwezi kutafsiriwa kuwa Tanzania imefeli kila kipengele cha maendeleo.

Mtihani wa kwanza umetoka kwa Freedom House, katika Freedom in the World 2026: The Growing Shadow of Autocracy. Tanzania imetajwa kuwa nchi ya pili duniani iliyoshuhudia kuzorota kwa kiwango kikubwa zaidi katika haki za kisiasa na uhuru wa raia mwaka 2025.

Mtihani wa pili umetoka katika Global Peace Index 2026, unaotolewa na Institute for Economics & Peace (IEP). Tanzania imeshuka kwa nafasi 20 hadi nafasi ya 98 kati ya nchi 163, ikiwa miongoni mwa nchi tano zilizopata anguko kubwa zaidi la amani duniani.

Mtihani wa tatu ni wa uwazi wa fedha za umma unaofanywa na Serikali ya Marekani. Tanzania haikufikia viwango vya chini vilivyowekwa katika tathmini hiyo, wakati baadhi ya majirani zake, akiwamo Kenya, Uganda na Rwanda, walifikia viwango hivyo.

Kwa pamoja, ripoti hizi zinatoa ujumbe mmoja mkubwa: amani, demokrasia na uwazi wa fedha za umma haviwezi kutazamwa kama mambo yanayotenganishwa kabisa.

Mtihani wa kwanza: Uhuru wa kisiasa wapata pigo​

Ripoti ya Freedom in the World 2026 ndiyo yenye ujumbe mkali zaidi kuhusu Tanzania.

Freedom House imeiweka Tanzania katika kundi la nchi “Not Free”, ikiwa na alama 28 kati ya 100. Hii ni kushuka kutoka alama 35 katika tathmini iliyopita.

Kwa mujibu wa Freedom House, Tanzania ilipoteza pointi saba mwaka 2025, na kuwa nchi ya pili duniani iliyopata kuzorota kwa kiwango kikubwa zaidi katika haki za kisiasa na uhuru wa raia, nyuma ya Guinea-Bissau iliyopoteza pointi nane. Burkina Faso, Madagascar na El Salvador zilipoteza pointi tano kila moja.

Hapa ndipo uzito wa tathmini hii ulipo.

Freedom House haikufanya tathmini yake kwa kuangalia tu kama Tanzania ina uchaguzi wa vyama vingi. Iliangalia mambo kama uhuru wa uchaguzi, nafasi ya upinzani kushindana, uhuru wa kukusanyika, uhuru wa vyombo vya habari, uhuru wa kujieleza, utawala wa sheria na uhuru wa taasisi.

Katika uchaguzi mkuu wa Oktoba 2025, ripoti hiyo inasema wagombea wakuu wa upinzani walizuiwa kushiriki, huku uchaguzi ukifuatwa na maandamano na matumizi makubwa ya nguvu yaliyosababisha vifo vya mamia ya watu. Freedom House inanukuu tathmini ya Ofisi ya Umoja wa Mataifa ya Haki za Binadamu iliyosema idadi ya waliokufa ilikuwa katika mamia.

Katika kipengele cha uchaguzi wa rais, Tanzania ilishuka kutoka alama moja hadi sifuri. Freedom House ilisema ushindi wa Rais Samia Suluhu Hassan ulitokea katika uchaguzi uliogubikwa na kutoshiriki kwa baadhi ya wagombea wa upinzani, upendeleo wa vyombo vya habari, idadi ndogo ya wapiga kura na vurugu zilizoua watu.

Hata uchaguzi wa wabunge haukuachwa.

Kwa mujibu wa ripoti hiyo, CCM ilishinda viti 270 kati ya 272 vilivyokuwa vikigombaniwa moja kwa moja, pamoja na viti 113 kati ya 115 vya uchaguzi usio wa moja kwa moja. Freedom House ikaona mazingira ya uchaguzi huo hayakutoa ushindani wa maana wa kisiasa.

Tathmini ya Freedom House inaonyesha kwamba tatizo linaloonekana Tanzania ni pana zaidi ya siku ya kupiga kura.

Katika kipengele cha uhuru wa kukusanyika, Tanzania ilishuka hadi alama sifuri. Sababu kubwa iliyotajwa ni matumizi ya nguvu dhidi ya waandamanaji.

Katika uhuru wa kujieleza, Tanzania ilipata alama moja kati ya nne. Uhuru wa vyombo vya habari nao ulipata alama moja.

Uhuru wa mahakama ulipata alama moja, huku utaratibu wa haki katika kesi za jinai na madai ukipata alama moja.

Hii ina maana kwamba kwa mtazamo wa taasisi hiyo, changamoto hazipo katika taasisi moja tu bali zinagusa mfumo mpana wa utawala.

Freedom House pia inasema Tanzania ilishuka kutoka alama 35 hadi 28 kwa ujumla, ikiwa na alama sita kati ya 40 katika haki za kisiasa na 22 kati ya 60 katika uhuru wa raia.

Kwa Serikali, hii ni changamoto ya taswira ya kimataifa. Kwa wananchi, swali kubwa ni kama uhuru unaotambuliwa katika Katiba unaonekana pia katika maisha ya kila siku.

Mtihani wa pili: Tanzania yashuka kwa kasi katika amani​

Iwapo ripoti ya Freedom House iligusa demokrasia na haki, Global Peace Index 2026 imegusa upande mwingine: amani na usalama.

Soma pia: Global Peace Index: Tanzania yaporomoka kwa nafasi 20 kwenye orodha ya nchi zenye amani zaidi duniani

Kwa mujibu wa IEP, Tanzania imeshuka kwa nafasi 20 katika orodha ya mwaka huu na sasa iko nafasi ya 98 kati ya nchi 163. Alama yake imezorota kwa asilimia 7.3, ikiwa ni anguko kubwa zaidi la mwaka mmoja katika historia ya kipimo hicho kwa Tanzania.

Hili ni jambo muhimu kwa sababu Tanzania imekuwa ikijijenga kwa muda mrefu kama nchi ya amani na utulivu katika ukanda wa Afrika Mashariki.

Lakini GPI haipimi tu kama nchi iko vitani au la.

Ripoti hutazama vipengele mbalimbali vinavyohusiana na amani, usalama na migogoro. Kwa Tanzania, IEP inasema maeneo yote matatu makuu ya kipimo yalizorota, huku viashiria saba vikishuka, sita vikiboreka na 10 vikibaki bila mabadiliko.

Ripoti hiyo pia inasema Tanzania imekuwa miongoni mwa nchi tano zilizopata kuzorota kwa amani kwa kiwango kikubwa zaidi duniani mwaka huu.

Hivyo, nafasi ya 98 si namba tu. Inabeba ujumbe kwamba Tanzania imepoteza sehemu ya faida iliyokuwa nayo katika eneo la amani na usalama.

Nini kimesababisha kushuka?​

IEP imehusisha sehemu ya kuzorota kwa Tanzania na mabadiliko katika usalama wa ndani na mazingira ya kisiasa.

Ripoti inataja kuzorota kwa asilimia 20 katika kipimo cha Political Terror Scale, pamoja na ongezeko la asilimia 11.1 katika mtazamo wa uhalifu.

Pia, kipengele cha kijeshi (Militarisation) kilizorota kwa asilimia saba.

Hapa kuna jambo la kuzingatia: GPI haisemi Tanzania imegeuka kuwa nchi isiyo na amani kabisa. Kinyume chake, bado iko mbele ya nchi nyingi ambazo zinakabiliwa na vita au migogoro mikubwa.

Lakini kipimo kinachosisitizwa ni mwelekeo.

Tanzania haikushuka tu kwa nafasi chache; iliporomoka kwa nafasi 20 kwa mwaka mmoja.

Na hilo linapaswa kuwa jambo la kuhojiwa.

Kwa nchi ambayo imejenga sehemu kubwa ya diplomasia yake na utambulisho wake wa kitaifa juu ya amani na utulivu, kushuka kwa kiwango hiki ni ishara inayohitaji majibu ya kisera.

Mtihani wa tatu: Uwazi wa fedha za umma​

Mtihani mwingine unahusu eneo ambalo mara nyingi halionekani katika mijadala ya kisiasa, lakini lina athari kubwa kwa maisha ya wananchi: fedha za umma.

Soma zaidi: Tanzania yashindwa mtihani wa uwazi wa fedha wa Marekani, Kenya yapita

Tathmini ya Marekani ya uwazi wa fedha inaangalia mambo kama upatikanaji wa nyaraka za bajeti, taarifa za madeni, taarifa za mapato na matumizi, manunuzi ya Serikali, taarifa kuhusu rasilimali za taifa na uwezo wa taasisi za ukaguzi kufanya kazi kwa uwazi.

Katika taarifa ya tathmini iliyotolewa na Marekani, Tanzania iliwekwa miongoni mwa serikali ambazo hazikufikia kiwango cha chini cha uwazi wa fedha, wakati Kenya ikiwa miongoni mwa nchi zilizofikia viwango hivyo.

Hata hivyo, hapa kuna tahadhari muhimu ya uhariri: taarifa inayopatikana hadharani kwenye vyanzo vya Serikali ya Marekani na kumbukumbu za ripoti haithibitishi kwa sasa takwimu zote za “Ripoti ya 2026” ulizoandika, hasa idadi ya nchi 73 zilizofaulu na 67 zilizoshindwa. Taarifa inayopatikana kwa uwazi zaidi ni ya Fiscal Transparency Report 2025, iliyotathmini serikali 139 pamoja na Mamlaka ya Palestina, ambapo 71 zilitimiza viwango na 69 hazikutimiza. Tanzania ilitajwa miongoni mwa zilizoshindwa.

Kwa hiyo, katika makala hii ni salama zaidi kusema kuwa tathmini ya Marekani ya uwazi wa fedha imeendelea kuonyesha mapungufu ya Tanzania, badala ya kuwasilisha namba za 73 na 67 kama ukweli uliothibitishwa wa ripoti ya 2026 bila hati rasmi ya ripoti hiyo.

Lakini ujumbe wake unabaki muhimu.

Kutofikia kiwango cha uwazi wa fedha hakumaanishi moja kwa moja kwamba Serikali ina ufisadi mkubwa. Hili ni jambo ambalo Serikali ya Marekani yenyewe imekuwa ikilisisitiza katika ripoti zake: kushindwa kufikia viwango vya uwazi si uthibitisho wa moja kwa moja wa kiwango cha rushwa.

Kinachopimwa zaidi ni kama wananchi wanaweza kuona kwa urahisi namna fedha zao zinavyokusanywa, zinavyotumika na zinavyokaguliwa.

Kwa nini Kenya inakuwa kipimo muhimu?​

Katika Afrika Mashariki, kulinganisha Tanzania na majirani zake kunafanya matokeo haya kuwa na uzito zaidi.

Katika GPI 2026, Tanzania bado iko mbele ya Kenya kwa kiwango kikubwa cha amani: Tanzania iko nafasi ya 98, wakati Kenya iko nafasi ya 132. Lakini Tanzania ndiyo iliyoshuka kwa kasi zaidi.

Kwa upande wa uwazi wa fedha, Kenya imekuwa miongoni mwa nchi zilizofikia viwango vya chini vya Marekani katika tathmini husika.

Hii inaonyesha kwamba nchi inaweza kuwa na matatizo yake ya kiuchumi, kisiasa au kiusalama, lakini bado ikaweza kujenga mifumo ya uwazi katika maeneo fulani.

Kwa Tanzania, ujumbe hapa si kwamba Kenya imekuwa bora katika kila kitu.

Ni kwamba ushindani wa kikanda haupimwi tena kwa ukubwa wa uchumi, miundombinu au idadi ya wawekezaji pekee. Unapimwa pia kwa ubora wa taasisi.

Ripoti tatu, ujumbe mmoja​

Ukiweka ripoti hizi tatu pamoja, kuna mstari unaoonekana.

Freedom House inasema mazingira ya kisiasa na uhuru wa raia yamezorota.

Global Peace Index inasema hali ya amani imezorota kwa kiwango kikubwa.

Tathmini ya uwazi wa fedha inaibua maswali kuhusu kiwango ambacho wananchi wanaweza kufuatilia matumizi na usimamizi wa rasilimali za umma.

Maeneo haya yana uhusiano.

Demokrasia dhaifu inaweza kupunguza uwezo wa wananchi kuhoji matumizi ya Serikali. Uwazi mdogo wa fedha unaweza kudhoofisha uwajibikaji. Ukosefu wa uwajibikaji unaweza kuongeza migogoro ya kijamii na kisiasa. Na migogoro hiyo inaweza kuathiri amani.

Ndiyo maana “mitihani” hii haiwezi kuangaliwa kama ripoti tatu zisizohusiana.

Je, Tanzania imefeli kila kitu?​

La.

Hili pia ni muhimu katika kutoa taarifa yenye usawa.

Tanzania bado ina taasisi zinazofanya kazi, ina uchumi unaokua, ina miradi mikubwa ya miundombinu, ina nafasi muhimu katika diplomasia ya kikanda na bado ni nchi yenye kiwango cha amani kinachozidi nchi nyingi duniani.

Hata katika ripoti ya Freedom House, si kila kipengele kilipata alama sifuri. Baadhi ya maeneo yalibaki na alama ambazo zinaonyesha uwepo wa haki na taasisi fulani, ingawa zikiwa na mapungufu makubwa.

Aidha, GPI yenyewe inaonyesha Tanzania bado iko juu ya nchi nyingi zenye changamoto kubwa za vita na migogoro.

Kwa hiyo, tatizo kubwa si kusema Tanzania “imeanguka kila mahali”.

Tatizo ni mwelekeo wa kushuka katika maeneo yanayohusiana na uaminifu wa taasisi na usalama wa raia.

Serikali ifanye nini?​

Jibu la kwanza ni uwazi.

Ikiwa ripoti za kimataifa zinaonyesha mapungufu katika uwazi wa fedha, Serikali inaweza kuchukua hatua ya kwenda mbele zaidi ya kile kinachotakiwa kisheria—kwa kuweka hadharani taarifa za bajeti, utekelezaji wa bajeti, madeni, mikataba mikubwa ya Serikali, manunuzi ya umma na taarifa za mashirika ya umma kwa njia rahisi kufikiwa na wananchi.

Jibu la pili ni kuimarisha taasisi.

Mahakama, Bunge, vyombo vya ukaguzi, Tume ya Uchaguzi, vyombo vya habari na asasi za kiraia vinahitaji mazingira ambayo yanawezesha kufanya kazi bila hofu au shinikizo lisilo la lazima.

Jibu la tatu ni kulinda haki ya wananchi kukosoa Serikali.

Kukosoa Serikali si sawa na kuichukia nchi. Katika mfumo wa kidemokrasia, ukosoaji unaweza kuwa chombo cha mapema cha kuonyesha matatizo kabla hayajawa migogoro mikubwa.

Jibu la nne ni kujenga upya imani baada ya uchaguzi wa 2025.

Kwa kuwa Freedom House na GPI zote zimeunganisha sehemu ya tathmini zao na mazingira ya kisiasa na usalama yaliyofuata uchaguzi huo, hatua za kujenga maridhiano, uwajibikaji na kuaminiana zinaweza kuwa muhimu katika kubadilisha mwelekeo wa Tanzania katika tathmini zijazo.

 

[Sisyphus]

Sehemu kuu za kufanyia mabadiliko kwanza, sekta ya ulinzi na usalama pili Utawala bora…Majeshi yamejaa wahuni na psycho. Ofisi za serikali zimejaa CHAWA