Uchambuzi wa Kitabu: Numbers Don’t Lie: 71 Things You Need to Know About the World

[Nanyaro Ephata]

Jina la kitabu: Numbers Don’t Lie: 71 Things You Need to Know About the World
Jina la mwandishi: Vaclav Smil
Jina la mchambuzi: Nanyaro EJ

1. Utangulizi wa mwandishi

Vaclav Smil anaanza kwa kueleza kwamba ulimwengu una mambo mengi yanayoweza kueleweka vizuri zaidi tunapotumia takwimu kwa usahihi. Kitabu kinachunguza masuala mbalimbali: watu na idadi ya watu, nchi na uchumi, teknolojia na uvumbuzi, nishati, usafiri, chakula na mazingira.

Lengo lake si kutuonyesha namba nyingi tu, bali kutusaidia kuelewa maana ya namba hizo. Mwandishi anasisitiza kuwa ili kuelewa hali halisi ya dunia, ni lazima tuangalie takwimu katika muktadha wake wa kihistoria na kimataifa.

Kwa mfano, kusema kwamba nchi ina uchumi mkubwa hakutoshi kueleza maisha ya wananchi wake. Tunapaswa pia kujiuliza: uchumi huo unakua kwa kasi gani? Mapato yanagawanyikaje? Wananchi wanapata huduma gani? Na hali hiyo inalinganishwaje na nchi nyingine?

Hapo ndipo umuhimu wa kitabu hiki unapoanzia.

Mwandishi anaonya kuwa takwimu nyingi zinazosambazwa kwenye intaneti zinaweza kuwa za zamani, hazina chanzo kinachoeleweka, au hazijaelezwa kwa vipimo sahihi.

Takwimu inaweza kuwa sahihi kwa wakati fulani lakini ikapotosha ikiwa itatumika bila kueleza ilikusanywa lini na ilimaanisha nini.

Kwa mfano, tunaposoma kwamba pato la taifa la nchi fulani ni dola trilioni kadhaa, tunahitaji kufahamu kama thamani hiyo imehesabiwa kwa bei za mwaka husika au baada ya kuondoa athari za mabadiliko ya bei. Tunahitaji pia kujua kama ubadilishaji wa fedha umetumia kiwango cha ubadilishaji wa soko au kipimo cha uwezo wa ununuzi wa fedha.Tofauti hizi zinaweza kubadili namna tunavyoielewa na kuilinganisha nchi hiyo na nyingine.

Funzo muhimu: Usikubali takwimu kwa sababu tu imechapishwa, imetolewa na mtu maarufu, au imesambazwa mara nyingi. Chunguza chanzo chake, tarehe yake, kipimo kilichotumika na maana yake.

Kwa nini chanzo cha takwimu ni muhimu?

Vaclav Smil anaeleza kuwa ametumia zaidi vyanzo vya msingi vya takwimu, vikiwemo taarifa za mashirika ya kimataifa, machapisho ya taasisi za kitaifa, takwimu za kihistoria na tafiti zilizochapishwa katika majarida ya kisayansi.

Hii inaonyesha umuhimu wa kujenga hoja kwa ushahidi unaoweza kuchunguzwa, badala ya kutegemea uvumi au taarifa zilizorudiwa bila kuthibitishwa.

Katika biashara, kwa mfano, unaweza kuambiwa kuwa soko fulani lina wateja wengi wanaotaka huduma za utalii. Lakini kabla ya kuwekeza, unahitaji kujua idadi ya wageni, msimu wa safari, wastani wa matumizi, ushindani, gharama za uendeshaji na mwenendo wa mahitaji.

Takwimu nzuri zinaweza kusaidia kufanya uamuzi. Takwimu dhaifu zinaweza kuhalalisha uamuzi mbaya.

Kwa hiyo, tofauti kati ya mtu anayekisia na mtu anayefanya uchambuzi si lazima iwe elimu yake pekee. Mara nyingi ni ubora wa ushahidi anaotumia na namna anavyoutafsiri.

Takwimu za kihistoria: Kujua tulikotoka ili kuelewa tulipo

Mwandishi anasisitiza umuhimu wa kuangalia takwimu katika muktadha wa kihistoria.

Namba ya mwaka mmoja inaweza kutuonyesha hali ya wakati huo, lakini mfululizo wa miaka unaweza kutufunulia mabadiliko, maendeleo au matatizo yanayojirudia.

Tuchukulie mfano wa sekta ya utalii Tanzania. Ikiwa tunataka kujua kama sekta hiyo inaendelea, haitoshi kuangalia idadi ya wageni katika mwaka mmoja. Tunapaswa pia kuchunguza mwenendo wa miaka kadhaa, mapato ya utalii, ajira zilizozalishwa, idadi ya biashara zinazofaidika na namna manufaa yanavyofikia jamii zinazozunguka maeneo ya utalii.

Hata hivyo, mabadiliko ya takwimu peke yake hayaelezi kila kitu. Tunahitaji pia kutafuta sababu za mabadiliko hayo. Ongezeko la wageni linaweza kutokana na masoko mapya, matangazo, mabadiliko ya usafiri, hali ya uchumi au sababu nyingine.

Funzo: Historia hutusaidia kutofautisha mafanikio ya muda mfupi na maendeleo yanayodumu.

Takwimu za kimataifa: Kujilinganisha bila kupotoshwa

Mwandishi pia anasisitiza umuhimu wa kulinganisha nchi na nchi nyingine kwa kutumia vipimo vinavyofaa.

Katika utangulizi, anatoa mfano wa matumizi ya nishati kwa kila mtu. Anaeleza kwamba uchumi tajiri unaweza kutumia nishati nyingi zaidi kwa kila mtu kuliko uchumi maskini. Mfano huu unaonyesha kwamba kiwango cha matumizi ya nishati kinaweza kufichua tofauti za uwezo wa kiuchumi na upatikanaji wa huduma.

Lakini hapa kuna jambo muhimu: takwimu moja haiwezi kueleza hali nzima ya nchi.

Matumizi makubwa ya nishati yanaweza kuashiria uzalishaji mkubwa wa viwanda na upatikanaji wa huduma nyingi, lakini yanaweza pia kuhusishwa na matumizi yasiyo na ufanisi na athari kubwa kwa mazingira. Matumizi madogo yanaweza kuonyesha ufanisi, lakini pia yanaweza kuonyesha umaskini na ukosefu wa umeme.

Kwa hiyo, tunapaswa kuunganisha takwimu mbalimbali kabla ya kutoa hitimisho.

Kwa Tanzania na nchi nyingine za Afrika, uchambuzi wa maendeleo unaweza kuhitaji kuangalia pamoja pato la taifa, mapato ya kaya, ajira, upatikanaji wa umeme, elimu, afya, maji safi na miundombinu.

Lengo si kushindana katika orodha za kimataifa tu, bali kuelewa changamoto na kutambua maeneo yanayohitaji kuboreshwa.

Kwa nini takwimu zinaweza kupinga dhana tulizozoea?

Mwandishi anaonyesha kuwa takwimu zinaweza kuibua matokeo yanayoshangaza na kutufanya tuhoji imani tulizokuwa nazo.

Wakati mwingine nchi tunayoiona kuwa imeendelea katika kila eneo inaweza kuwa na matokeo yasiyoridhisha katika kipimo fulani cha afya au ustawi. Vivyo hivyo, nchi yenye uchumi mdogo inaweza kufanya vizuri katika eneo maalumu.

Hii inatukumbusha kuwa sifa ya jumla ya nchi, taasisi au mtu haipaswi kutumika kama mbadala wa uchunguzi wa kila eneo.

Katika uongozi, kwa mfano, kampuni inaweza kuwa na mauzo makubwa lakini ikawa na madeni mengi, faida ndogo au wateja wasiokuwa waaminifu. Mauzo pekee hayawezi kuthibitisha afya ya biashara.


Umuhimu wa kuelewa vipimo na ukubwa wa namba

Smil anaeleza kuwa baadhi ya vipimo ni rahisi kuvielewa kwa hisia zetu za kawaida, kama urefu na umbali. Vipimo vingine, kama uzito, ujazo, nishati na nguvu, vinahitaji maelezo zaidi ili kueleweka.

Hii ina maana kwamba namba inaweza kuonekana kubwa au ndogo bila sisi kuelewa ukubwa wake halisi.

Kwa mfano, tunaposema biashara imetumia kiasi fulani cha nishati, tunahitaji kujua kipimo kinachotumika na kiwango cha matumizi kinacholinganishwa nacho. Vivyo hivyo, tunaposikia kuhusu tani milioni za bidhaa zinazozalishwa, tunapaswa kujiuliza kiwango hicho kina uhusiano gani na mahitaji ya soko au uzalishaji wa miaka iliyopita.

Mwandishi anatuhimiza tujifunze kulinganisha ukubwa wa namba badala ya kuziangalia peke yake.

Hili ni muhimu hasa katika dunia ya sasa, ambako tunakutana na takwimu kubwa kuhusu idadi ya watu, mapato, matumizi ya nishati, uzalishaji wa chakula na uchafuzi wa mazingira.

Fedha: Kwa nini dola moja si kipimo kamili cha uwezo wa kununua?

Mwandishi anaonyesha kwamba kulinganisha fedha za nchi tofauti ni jambo linalohitaji umakini.

Kiwango cha ubadilishaji wa fedha katika soko si lazima kionyeshe kikamilifu kiasi cha bidhaa au huduma ambacho mtu anaweza kununua katika nchi yake.

Kwa mfano, kiasi cha fedha kinachoweza kutumika kupata chakula, usafiri au huduma fulani Tanzania kinaweza kuwa na uwezo tofauti wa ununuzi katika nchi nyingine.

Kwa hiyo, tunapolinganisha mapato ya watu katika nchi mbalimbali, ni muhimu kuelewa kipimo kilichotumika.

Hata hivyo, uwezo wa kununua si kipimo pekee cha ustawi. Gharama za huduma, ubora wa huduma za umma, usalama, fursa za ajira na mambo mengine pia yana umuhimu.

Funzo kwa biashara: Usilinganishe bei au mapato ya masoko mawili kwa kuangalia fedha pekee. Chunguza gharama za uendeshaji, uwezo wa wateja kununua, ushindani na thamani halisi ya huduma.

Je, kila kitu kinaweza kupimwa kwa namba?

Mwandishi anatukumbusha kuwa kuna mambo ambayo hayawezi kueleweka kikamilifu kwa takwimu pekee.

Kwa mfano, takwimu zinaweza kueleza kiasi cha chakula kinachozalishwa au kuliwa, lakini hazitoshi kueleza kikamilifu ladha, utamaduni, historia na maana ya chakula hicho kwa jamii.

Hili ni fundisho muhimu kwa sababu wakati mwingine watu huamini kuwa kile kinachoweza kupimwa kwa namba ndicho pekee chenye thamani.

Katika biashara ya utalii, tunaweza kupima idadi ya wageni, mapato, gharama, muda wa safari na kiwango cha kurudi kwa wateja. Lakini uzoefu wa mgeni pia unahusisha ukarimu, uaminifu, hisia za usalama, mawasiliano na kumbukumbu anazobeba baada ya safari.

Takwimu zinaweza kutusaidia kupima sehemu ya uzoefu huo, lakini haziwezi kueleza kila kipengele chake.

Kwa hiyo, tunapaswa kutumia takwimu pamoja na uchunguzi wa moja kwa moja, maoni ya watu na uelewa wa mazingira ya kijamii.

Nguvu ya kukadiria badala ya kukariri namba kubwa

Mwandishi anaonyesha umuhimu wa kuelewa ukubwa wa jambo kwa kutumia makadirio na kulinganisha viwango.

Wakati mwingine kujua kwamba jambo fulani ni kubwa mara kumi, mara mia au mara elfu kuliko jingine kunaweza kuwa na maana zaidi kuliko kukumbuka namba ndefu bila kuelewa inawakilisha nini.

Hii ni njia ya kukuza uwezo wa kufikiri kwa kiasi na ukubwa.

Katika maisha ya kila siku, uwezo huu unaweza kutusaidia kutambua kama gharama fulani ina mantiki, kama makadirio ya muda yanawezekana, au kama takwimu inayowasilishwa inaonekana kuhitaji uchunguzi zaidi.

Kwa mfanyabiashara, uwezo wa kukadiria ni muhimu katika kupanga bajeti, kukadiria mahitaji, kuchunguza gharama na kutambua tofauti kati ya matarajio na hali halisi.

Makadirio si mbadala wa takwimu sahihi pale ambapo usahihi unahitajika. Ni nyenzo ya awali inayotusaidia kuelewa ukubwa wa jambo na kuamua ni taarifa gani tunahitaji kuchunguza zaidi.

Uhusiano wa utangulizi na maisha ya kila siku

Utangulizi wa kitabu hiki unatufundisha namna ya kukabiliana na taarifa tunazokutana nazo kila siku.

Tunaposikia habari kuhusu uchumi, ajira, elimu, afya, biashara au mazingira, tunapaswa kujiuliza:

• Takwimu hii imetoka wapi?
• Ilikusanywa lini?
• Kipimo kilichotumika ni kipi?
• Je, inalinganishwa na takwimu nyingine zinazofanana?
• Je, inaeleza hali ya kundi lote au sehemu tu ya kundi?
• Ni mambo gani ambayo takwimu hii haiwezi kutueleza?
• Ni hitimisho gani linaungwa mkono na ushahidi, na ni lipi ni maoni tu?

Maswali haya yanaweza kutusaidia kuepuka maamuzi yanayotokana na taarifa zisizokamilika.


Kwa mtazamo wangu, somo kubwa la utangulizi huu ni kwamba maendeleo ya kweli yanahitaji uwezo wa kutofautisha kile tunachoamini na kile ambacho ushahidi unaonyesha.

Katika maisha, tunaweza kuwa na maoni yenye nguvu kuhusu nchi, biashara, uongozi au watu. Lakini nguvu ya maoni yetu haimaanishi kwamba ni sahihi.

Mtu anayejifunza kuchunguza takwimu anajifunza pia kuwa na nidhamu ya kufikiri. Anakuwa tayari kuuliza maswali, kukubali ushahidi unaopingana na matarajio yake na kurekebisha uamuzi pale taarifa mpya zinapopatikana.

Katika uongozi, hili ni muhimu kwa sababu maamuzi huathiri watu wengi. Katika biashara, linaweza kusaidia kupunguza hasara na kutambua fursa. Katika maendeleo ya binafsi, linaweza kutusaidia kupima maendeleo yetu kwa ushahidi badala ya hisia pekee.

Hata hivyo, takwimu hazipaswi kutumiwa bila maadili au uelewa wa binadamu. Namba inaweza kuwa sahihi lakini ikatumika kwa namna inayopotosha, hasa ikiwa taarifa muhimu zimeachwa nje.

Kwa hiyo, tunahitaji vitu vitatu: takwimu zinazotegemewa, uwezo wa kuzitafsiri na hekima ya kutumia tunachojifunza kwa manufaa ya watu.
Mafunzo muhimu ya utangulizi

Funzo la kwanza: Tafuta chanzo cha taarifa kabla ya kuikubali.

Funzo la pili: Usichunguze namba peke yake; ichunguze katika muktadha wake.

Funzo la tatu: Linganisha takwimu za nyakati tofauti ili kuelewa mabadiliko.

Funzo la nne: Tumia vipimo vinavyofaa unapolinganisha nchi, biashara au watu.

Funzo la tano: Kumbuka kuwa takwimu zinaweza kuonyesha sehemu ya ukweli, lakini si lazima zieleze ukweli wote.

Funzo la sita: Jifunze kukadiria ukubwa wa jambo na kutambua tofauti kati ya namba kubwa na maana yake halisi.

Funzo la saba: Kuwa tayari kubadilisha mtazamo wako pale ushahidi unaoaminika unapokuonyesha kuwa ulikosea.


Utangulizi wa Numbers Don’t Lie unatayarisha msomaji kuuchunguza ulimwengu kwa mtazamo wenye ushahidi. Vaclav Smil anataka tusome takwimu kwa makini, tuelewe vipimo, tulinganishe hali za nchi na nyakati tofauti, na tusikimbilie hitimisho.

Kitabu hiki kinatualika kuona takwimu kama nyenzo ya kuelewa ulimwengu, si kama namba za kukariri au za kutumia kushinda mabishano.
Mtu mwenye taarifa nyingi si lazima awe na uelewa mkubwa. Uelewa huanza pale tunapoweza kuchunguza taarifa, kuelewa maana yake, kutambua mipaka yake na kuitumia kufanya maamuzi bora.

 

[OMOYOGWANE]

Mkuu kwa hoja za hicho kitabu anaamanisha kila mtu awe logical hasa hasa kwenye takwimu kuna flaw

 

[Nanyaro Ephata]

SURA YA 1: NINI HUTOKEA TUNAPOKUWA NA WATOTO WACHACHE?
Jina la kitabu: Numbers Don’t Lie: 71 Things You Need to Know About the World
Jina la mwandishi: Vaclav Smil
Jina la mchambuzi: Nanyaro EJ

1. Hoja kuu ya sura

Katika sura hii, Vaclav Smil anachunguza mabadiliko ya idadi ya watoto wanaozaliwa katika familia na jinsi mabadiliko hayo yanavyoathiri jamii. Anaeleza kwa nini familia nyingi duniani zimehama kutoka kuwa na watoto wengi kwenda kuwa na watoto wachache, na matokeo ya mabadiliko hayo kwa uchumi, nguvu kazi na muundo wa idadi ya watu

Hoja yake kuu ni kwamba kupungua kwa uzazi si tukio linalotokea bila sababu; kunahusiana na mabadiliko makubwa ya maisha, elimu, afya, teknolojia, kazi na mfumo wa kijamii.
Ili kuelewa hoja hii, mwandishi anaanza kwa kutufundisha namna ya kupima kiwango cha uzazi.

2. Kiwango cha uzazi kina maana gani?
Mwandishi anatumia dhana ya Total Fertility Rate (TFR), ambayo kwa Kiswahili tunaweza kuiita kiwango cha jumla cha uzazi. Hiki ni kipimo kinachoonyesha wastani wa watoto ambao mwanamke angezaa katika maisha yake ikiwa viwango vya uzazi vya makundi mbalimbali ya umri vingebaki kama vilivyo katika kipindi kinachochunguzwa.
Ni muhimu kutofautisha kipimo hiki na idadi halisi ya watoto aliozaa mwanamke fulani. TFR ni kiashiria cha kiwango cha uzazi katika jamii, si utabiri wa uhakika wa idadi ya watoto ambao kila mwanamke atakuwa nao.
Kwa mfano, TFR ya watoto 5 haimaanishi kwamba kila mwanamke katika nchi hiyo atazaa watoto 5. Baadhi wanaweza kuwa na watoto wengi, wengine wachache, na wengine wasiwe na watoto.
Kipimo hiki kinasaidia wataalamu kuelewa mwelekeo wa uzazi na kufuatilia mabadiliko ya idadi ya watu.

3. Kwa nini jamii zilikuwa na watoto wengi?
Smil anaeleza kuwa katika jamii nyingi za kihistoria, familia kubwa zilikuwa za kawaida. Hali hiyo ilihusiana na mazingira ya maisha na mahitaji ya wakati huo.
Miongoni mwa sababu anazozitaja ni:
Vifo vya watoto vilikuwa vingi zaidi, hivyo baadhi ya familia zilipata watoto wengi huku si wote wakifikia utu uzima.
Watoto walisaidia katika shughuli za kilimo na kazi nyingine za familia.
Katika jamii zisizokuwa na mifumo imara ya pensheni, watoto wangeweza kuwa tegemeo la wazazi walipozeeka.
Upatikanaji wa elimu, huduma za afya na njia za kupanga uzazi ulikuwa tofauti na ulivyo katika jamii nyingi za sasa.
Hata hivyo, ni muhimu kutambua kwamba familia kubwa hazikutokana na sababu moja tu. Mila, dini, matarajio ya wazazi, hali ya kiuchumi na upatikanaji wa huduma za afya pia vinaweza kuathiri maamuzi kuhusu idadi ya watoto.
Katika maelezo yake, Smil anasisitiza kwamba uwezo wa kibayolojia wa kupata watoto ni tofauti na idadi ya watoto ambayo jamii huzalisha kwa wastani. Ingawa mwanamke anaweza kuwa na uwezo wa kupata mimba nyingi katika kipindi cha maisha yake ya uzazi, mimba zinazoharibika, utasa, vifo vya watoto wachanga na vikwazo vingine hupunguza idadi ya watoto wanaozaliwa na kuishi

4. Mabadiliko kutoka familia kubwa kwenda familia ndogo
Mwandishi anaeleza kuwa kupungua kwa uzazi kulihusiana na mabadiliko mengi yaliyotokea kwa pamoja.
Kwanza, viwango vya maisha vilipoboreka, baadhi ya familia hazikuhitaji tena kuwa na watoto wengi kwa sababu zilezile zilizokuwa muhimu katika jamii za kilimo.

Pili, mashine zilianza kuchukua nafasi ya sehemu ya kazi zilizokuwa zikifanywa na watu na wanyama. Hivyo, katika uchumi unaotegemea viwanda na teknolojia, idadi kubwa ya watoto haikuwa tena sharti lilelile la uzalishaji wa kaya.
Tatu, ukuaji wa miji ulibadili maisha ya familia. Makazi, elimu, usafiri na huduma za watoto vinaweza kuwa na gharama kubwa zaidi katika mazingira ya mijini.
Nne, elimu ilipoenea na wanawake wengi zaidi kushiriki katika ajira za mijini, nafasi ya uzazi katika mipango ya maisha ilibadilika. Baadhi ya familia zilianza kupata watoto wachache na kuelekeza rasilimali zaidi kwa elimu, afya na mahitaji ya kila mtoto.
Tano, huduma za afya zilipoboreka na watoto wengi zaidi kuishi, baadhi ya wazazi hawakuhisi tena haja ileile ya kuwa na watoto wengi ili kuhakikisha kwamba angalau baadhi yao watafikia utu uzima.
Mwisho, mifumo ya pensheni na hifadhi ya jamii ilipoimarika katika baadhi ya nchi, utegemezi wa moja kwa moja kwa watoto katika uzee ulipungua.
Tafsiri ya hoja ya mwandishi: Mabadiliko ya uzazi yanaeleweka vizuri zaidi tunapoyaona kama sehemu ya mabadiliko ya mfumo mzima wa maisha, badala ya kuyahusisha na maamuzi ya mtu mmoja mmoja pekee.

5. Familia ndogo na uwekezaji mkubwa kwa watoto
Smil anaeleza kwamba jamii zilianza kubadilika kutoka kutafuta idadi kubwa ya watoto kwenda kuwekeza zaidi katika ubora wa maisha ya kila mtoto.
Katika familia kubwa, rasilimali za kaya hugawanywa kati ya watoto wengi. Familia yenye watoto wachache inaweza kuwa na nafasi kubwa zaidi ya kutumia fedha na muda kwa elimu, lishe, huduma za afya na maendeleo ya kila mtoto.
Mwandishi anaonyesha kwamba mabadiliko haya yanaweza kuhusishwa na kuongezeka kwa matarajio ya maisha. Wazazi hawataki tu watoto waishi hadi utu uzima; wanataka pia wapate elimu nzuri, afya bora na fursa za maisha.
Hata hivyo, kuwa na watoto wachache hakuhakikishi moja kwa moja kwamba watoto watapata maisha bora. Matokeo hutegemea kipato cha familia, ubora wa huduma za umma, mazingira ya malezi na namna rasilimali zinavyotumika.
Funzo: Idadi ya watoto ni jambo moja; uwezo wa kuwalea, kuwaelimisha na kuwapa fursa za maendeleo ni jambo jingine.

6. Kwa nini baadhi ya nchi zilipunguza uzazi haraka zaidi?
Mwandishi analinganisha historia ya nchi kadhaa ili kuonyesha kwamba mabadiliko ya uzazi yanaweza kuchukua muda mrefu katika nchi moja na muda mfupi zaidi katika nchi nyingine.
Kwa mujibu wa takwimu za kihistoria alizotumia katika kitabu:
Nchini Denmark, mabadiliko kutoka kiwango cha juu cha uzazi kwenda kiwango cha chini yalichukua takribani karne mbili.
Nchini Sweden, mabadiliko hayo yalichukua takribani miaka 170.
Nchini Korea Kusini, kiwango cha uzazi kilishuka kutoka zaidi ya watoto 6 kwa mwanamke hadi chini ya kiwango cha uingizwaji wa kizazi katika kipindi cha takribani miaka 30.
Nchini China, kiwango kilishuka kutoka 6.4 mwaka 1962 hadi 2.6 mwaka 1980, kabla ya sera ya mtoto mmoja kuanza kutekelezwa.
Nchini Iran, mwandishi anaeleza kuwa kiwango cha uzazi kilishuka kutoka 6.5 mwaka 1979 hadi kufikia kiwango cha uingizwaji wa kizazi kufikia mwaka 2000.
Mifano hii inaonyesha kuwa mabadiliko ya kijamii yanaweza kuwa ya polepole au ya haraka sana, kutegemea mazingira ya nchi na kipindi husika.
Takwimu hizi ni za kihistoria zilizotumiwa na mwandishi katika kitabu kilichochapishwa mwaka 2020; hazipaswi kuchukuliwa kama viwango vya sasa vya nchi hizo.
Tunajifunza nini kutokana na mifano hii?
Kwanza, historia ya nchi moja haiwezi kutumika kutabiri moja kwa moja historia ya nchi nyingine.
Pili, mabadiliko makubwa yanaweza kutokea ndani ya kizazi kimoja. Hii ina maana kwamba taasisi, uchumi na sera za umma zinapaswa kuwa tayari kukabiliana na mabadiliko ya haraka.
Tatu, sera za serikali zinaweza kuathiri uzazi, lakini si sera pekee zinazoamua idadi ya watoto. Elimu, gharama za maisha, ajira, matarajio ya familia na mabadiliko ya kijamii pia yana nafasi kubwa

7. Kiwango cha uingizwaji wa kizazi ni nini?
Dhana nyingine muhimu katika sura hii ni replacement-level fertility, ambayo tunaweza kuiita kiwango cha uzazi kinachohitajika kwa kizazi kujirudia kwa idadi inayokaribiana na ile ya wazazi wake.
Smil anatumia takribani watoto 2.1 kwa mwanamke kama kiwango cha kawaida cha uingizwaji wa kizazi katika jamii zenye viwango vya chini vya vifo.
Kwa nini si watoto 2 hasa?
Kwa sababu si watoto wote wanaozaliwa watafikia umri wa kuzaa, na si kila mtoto ni wa kike. Kwa hiyo, wastani huwa juu kidogo ya watoto wawili kwa mwanamke ili kizazi kinachofuata kiweze kuchukua nafasi ya kizazi kilichotangulia.
Kiwango hiki ni kipimo cha kuelewa mwelekeo wa muda mrefu wa idadi ya watu. Si sheria inayomaanisha kwamba idadi ya watu wa nchi itaanza kupungua mara tu TFR inaposhuka chini ya 2.1.
Kwa nini? Kwa sababu muundo wa umri wa watu una umuhimu mkubwa. Nchi yenye vijana wengi inaweza kuendelea kuwa na vizazi vingi vinavyozaliwa hata baada ya kiwango cha uzazi kushuka. Hali hii huitwa population momentum — mwendelezo wa ongezeko la idadi ya watu unaotokana na muundo wake wa umri.
Kinyume chake, nchi yenye wazee wengi na wanawake wachache katika umri wa kuzaa inaweza kukabiliwa na kupungua kwa idadi ya watu kwa kasi zaidi.
Funzo: Ili kutabiri mwelekeo wa idadi ya watu, usiangalie kiwango cha uzazi pekee. Angalia pia umri wa watu, vifo na uhamiaji.

8. Dunia inapohama kutoka uzazi mkubwa kwenda uzazi mdogo
Smil anatumia takwimu za kihistoria kuonyesha ukubwa wa mabadiliko yaliyotokea duniani.
Kwa mujibu wa kitabu chake:
Mwaka 1950, takribani asilimia 40 ya watu duniani waliishi katika nchi zenye viwango vya uzazi vilivyozidi watoto 6 kwa mwanamke, na wastani wa kimataifa ulikuwa karibu watoto 5.
Kufikia mwaka 2000, ni takribani asilimia 5 tu ya watu duniani waliishi katika nchi zenye viwango hivyo vya juu, huku wastani wa kimataifa ukiwa watoto 2.6.
Mwandishi alikadiria kuwa kufikia mwaka 2050, karibu robo tatu ya watu duniani wangeishi katika nchi zenye viwango vya uzazi vilivyo chini ya kiwango cha uingizwaji wa kizazi.
Takwimu ya mwaka 2050 ni makadirio yaliyotolewa katika muktadha wa kitabu, si matokeo yaliyokwisha kuthibitishwa.
Jambo la msingi ni kwamba mabadiliko haya si suala la familia binafsi tu. Yanabadilisha muundo wa idadi ya watu, mahitaji ya uchumi, nguvu kazi na mahitaji ya huduma za kijamii.
9. Athari za kupungua kwa uzazi kwa uchumi na jamii
A. Nguvu kazi
Watoto wanaozaliwa leo ndio sehemu ya nguvu kazi ya kesho. Ikiwa uzazi utabaki chini kwa muda mrefu, nchi inaweza kuwa na watu wachache zaidi wanaoingia katika umri wa kufanya kazi.
Hali hiyo inaweza kuleta changamoto kwa sekta zinazohitaji wafanyakazi wengi, uzalishaji wa bidhaa, huduma za afya na shughuli nyingine za uchumi.
Lakini idadi ndogo ya wafanyakazi haimaanishi moja kwa moja kuwa uchumi utadorora. Uzalishaji wa kila mfanyakazi unaweza kuongezeka kupitia elimu, teknolojia, uwekezaji na usimamizi bora.
B. Wazee na mifumo ya hifadhi ya jamii
Ikiwa idadi ya wazee inaongezeka huku idadi ya watu wanaoingia katika ajira ikipungua, nchi inaweza kukabiliwa na gharama kubwa zaidi za pensheni, afya na huduma za uangalizi.
Katika mfumo ambao wafanyakazi wa sasa huchangia kugharamia pensheni za wastaafu, uwiano kati ya wanaofanya kazi na wastaafu huwa muhimu sana.
Hii inahitaji mipango ya muda mrefu ya kifedha, si kusubiri mpaka tatizo litokee.
C. Shule na huduma za watoto
Kupungua kwa idadi ya watoto kunaweza kupunguza mahitaji ya shule katika baadhi ya maeneo. Hilo linaweza kuathiri ajira za walimu, matumizi ya miundombinu na mipango ya elimu.
Kwa upande mwingine, ikiwa rasilimali zitatumiwa vizuri, idadi ndogo ya wanafunzi inaweza kutoa nafasi ya kuboresha ubora wa elimu na upatikanaji wa vifaa.
Matokeo hutegemea namna serikali na taasisi zinavyojibu mabadiliko hayo.
D. Mabadiliko ya nguvu ya nchi duniani
Idadi ya watu ni moja ya mambo yanayoathiri ukubwa wa soko, nguvu kazi, uwezo wa kijeshi na ushawishi wa kimataifa.
Smil anaeleza kuwa sehemu ya uzito wa idadi ya watu duniani imehama kutoka Ulaya kwenda Asia, na kwamba Afrika ina sehemu kubwa ya vizazi vipya vinavyozaliwa duniani.
Kwa mujibu wa kitabu, Ulaya ilikuwa na takribani asilimia 18 ya watu wote duniani mwaka 1900, lakini sehemu hiyo ilikuwa karibu asilimia 9.5 mwaka 2020. Asia ilikuwa na karibu asilimia 60 ya watu duniani mwaka 2020.
Mwandishi pia alikadiria kwamba karibu asilimia 75 ya watoto wote watakaozaliwa katika kipindi cha miaka 50 kuanzia 2020 hadi 2070 wangezaliwa Afrika.
Haya ni makadirio na takwimu za kipindi kilichojadiliwa katika kitabu, si uthibitisho wa hali ya sasa au matokeo ya baadaye.
Hata hivyo, hoja yake ni muhimu: mwelekeo wa idadi ya watu unaweza kubadili mahali ambapo nguvu kazi, mahitaji ya huduma na masoko ya baadaye yatakuwa makubwa zaidi.

10. Afrika: Changamoto na fursa
Kwa Afrika, sura hii inatoa mtazamo wenye pande mbili.
Kwa upande mmoja, nchi zenye idadi kubwa ya watoto na vijana zinahitaji kuwekeza kwa kiwango kikubwa katika elimu, afya, lishe, ajira, makazi na miundombinu. Bila maandalizi, ongezeko la idadi ya watu linaweza kuongeza shinikizo kwa huduma za umma na soko la ajira.
Kwa upande mwingine, vijana wanaweza kuwa chanzo kikubwa cha ubunifu, uzalishaji na ukuaji wa soko ikiwa watapata elimu inayofaa, afya bora na fursa za kazi.
Hapa ndipo dhana ya demographic dividend — faida inayoweza kupatikana kutokana na muundo wa idadi ya watu wenye sehemu kubwa ya watu katika umri wa kufanya kazi — inapokuwa muhimu.
Lakini faida hiyo haiji yenyewe. Inahitaji sera na uwekezaji unaowawezesha watu kupata kazi zenye tija.
Kwa Tanzania, suala si kujadili idadi ya watoto pekee. Ni kujiuliza kama tunajiandaa vya kutosha kwa mahitaji ya vizazi vijavyo: je, tunazalisha ajira? Je, elimu inatoa ujuzi unaohitajika? Je, afya na lishe ya watoto vinapewa kipaumbele? Je, uchumi unaweza kutumia uwezo wa vijana kuongeza uzalishaji na kipato?
Haya ni maswali ya maendeleo yanayohitaji takwimu za Tanzania na uchambuzi wa hali ya sasa. Sura ya Smil inatoa mfumo wa kufikiri kuhusu maswali hayo, lakini haitoi majibu yote kuhusu hali ya sasa ya Tanzania.

11. Je, serikali inaweza kuwashawishi watu wapate watoto wengi zaidi?
Smil anasema kuwa katika nchi nyingi ambazo uzazi umeshuka sana, sera za serikali zinazohamasisha watu kupata watoto hazijaweza kuleta mabadiliko makubwa na ya kudumu katika kiwango cha uzazi.
Katika kitabu, anaeleza kuwa nchi zenye viwango vya uzazi vilivyoshuka chini sana zinaweza kukabiliwa na kupungua kwa idadi ya watu kwa muda mrefu. Anataja uhamiaji kama njia moja inayoweza kusaidia kuzuia kupungua huko, ingawa sera za uhamiaji zinaweza kuwa suala lenye mjadala wa kisiasa na kijamii.
Hoja hii inatufundisha kuwa sera za serikali zina mipaka. Serikali inaweza kutoa motisha, huduma za malezi ya watoto au msaada wa kifedha, lakini maamuzi ya familia yanaathiriwa pia na gharama za maisha, usalama wa ajira, makazi, matarajio ya watu na namna wanavyotaka kuishi.
Kwa hiyo, sera za uzazi zinapaswa kuchunguzwa kwa ushahidi badala ya kudhani kwamba hatua moja inaweza kubadili mwelekeo wa jamii nzima.

12. Mtazamo wangu mimi mchambuzi wako,Maendeleo si idadi pekee, bali maandalizi
Kwa mtazamo wangu, somo kubwa la sura hii ni kwamba jamii zinapaswa kutazama mabadiliko ya idadi ya watu kama sehemu ya mipango ya muda mrefu ya maendeleo.
Jamii yenye watoto wengi inahitaji kuwekeza katika afya, elimu, lishe na ajira za baadaye. Jamii yenye watoto wachache na watu wengi wazee inahitaji kupanga namna ya kudumisha uzalishaji, kugharamia pensheni na kutoa huduma za uangalizi.
Hakuna kati ya hali hizi inayohakikisha mafanikio au kushindwa. Matokeo hutegemea maamuzi yanayofanywa na serikali, familia, sekta binafsi na taasisi za kijamii.
Kwa uongozi, somo ni kutazama zaidi ya changamoto za leo. Kiongozi anayepanga kwa miaka mingi anapaswa kujiuliza jinsi maamuzi ya sasa yatakavyoathiri kizazi kijacho.
Kwa biashara, mabadiliko ya idadi ya watu yanaweza kubadili mahitaji ya bidhaa na huduma. Jamii yenye watoto wengi inaweza kuwa na mahitaji makubwa ya shule, huduma za watoto na bidhaa zinazohusiana na familia. Jamii inayozeeka inaweza kuhitaji huduma zaidi za afya, uangalizi na bidhaa zinazosaidia maisha ya wazee.
Kwa maendeleo binafsi, sura hii inatukumbusha kwamba maamuzi ya familia ni ya watu binafsi, lakini matokeo ya mabadiliko ya jumla ya jamii yanaweza kuwa makubwa. Ni muhimu kuheshimu uhuru wa watu kufanya maamuzi yao huku tukipanga huduma za umma kulingana na hali halisi ya idadi ya watu.

13. Mafunzo muhimu ya sura hii
Kiwango cha uzazi ni kiashiria muhimu cha mwelekeo wa idadi ya watu. Kinapaswa kutafsiriwa pamoja na vifo, umri na uhamiaji.
Kupungua kwa uzazi kunahusiana na mabadiliko ya maisha. Elimu, afya, ajira, ukuaji wa miji na mifumo ya hifadhi ya jamii vina nafasi muhimu.
Familia ndogo zinaweza kuwekeza zaidi kwa kila mtoto, lakini matokeo hutegemea rasilimali na ubora wa huduma.
Nchi zinahitaji kupanga kwa muda mrefu. Mabadiliko ya uzazi yanaweza kuathiri shule, nguvu kazi, pensheni na huduma za afya.
Idadi kubwa ya vijana inaweza kuwa fursa ya kiuchumi, lakini ni lazima kuwe na elimu bora, ajira na uzalishaji wenye tija.
Idadi ya watu pekee haipimi maendeleo. Ubora wa maisha, ujuzi, afya na uwezo wa uchumi ni muhimu pia.
Takwimu za zamani na makadirio lazima zitambulishwe kama zilivyo. Hazipaswi kuwasilishwa kana kwamba ni hali ya sasa au ukweli wa baadaye usiobadilika.
14. Hitimisho la sura
Katika sura hii, Vaclav Smil anaonyesha kuwa mabadiliko kutoka familia kubwa kwenda familia ndogo ni sehemu ya mabadiliko makubwa ya historia ya binadamu. Mabadiliko hayo yanahusiana na maendeleo ya uchumi, elimu, afya, teknolojia na namna jamii zinavyojipanga

Lakini kupungua kwa uzazi huleta maswali mapya: nani atafanya kazi katika siku zijazo? Nani atagharamia huduma za wazee? Nchi zitahakikishaje kuwa watoto na vijana wanapata ujuzi unaohitajika? Na serikali zitapanga vipi huduma kulingana na mabadiliko ya idadi ya watu?

Maoni na mtazamo wa mchambuzi Kizazi kinachojenga mustakabali hakipimwi kwa idadi yake pekee, bali pia kwa afya, elimu, ujuzi na fursa kinazopewa. Idadi ya watu ni sehemu ya hadithi ya maendeleo; namna tunavyowaandaa watu hao ndiyo huamua sehemu kubwa ya matokeo

 

[AXIOM APEX VERBOSE]

Endelea mkuu tupo tunasoma hapa