Stuxnet
JF-Expert Member
- Feb 12, 2011
- 18,875
- 29,427
Anna Tibaijuka, aliyekuwa Mkuu wa Shirika la Umoja wa Mataifa la Makazi, UN-Habitat-Nairobi na Waziri wa Tanzania, anachambua marekebisho ya Sheria ya Fedha 2026 kwenye kifungu cha 69 cha Sheria ya Benki Kuu ya Tanzania. Marekebisho hayo yanaruhusu serikali kupata mapato ya muda kutoka kwa benki kuu wakati wa maafa, mshtuko wa kiuchumi wa nje, au dharura.
1.Nguvu ya kutoza kodi ni moja ya nguvu kubwa zaidi za serikali. Nguvu ya kuunda pesa ni kubwa zaidi. Historia inafundisha kwamba nguvu hii inaweza kuokoa mataifa wakati wa migogoro, lakini inaweza pia kuharibu sarafu wakati nidhamu inapovunjika.
2.Serikali kwa kawaida inatarajiwa kukopa kutoka kwenye masoko ya fedha, benki za biashara, mifuko ya pensheni na umma kupitia Hati za Hazina na Bondi za Hazina. Serikali inashauriwa kutokopa moja kwa moja kutoka kwa benki zake kuu kwa sababu benki kuu ina nguvu ya kipekee: inaweza kuunda pesa.
3.Pia, serikali inapokopa kutoka kwa umma kupitia Hati na Bondi za Hazina, lazima iwashawishi wawekezaji wakope. Upatikanaji wa moja kwa moja wa ufadhili wa benki kuu unadhoofisha nidhamu ya soko kwa sababu serikali haihitaji tena kutegemea kabisa uamuzi wa wawekezaji.
4.Sheria ya Fedha 2026, hasa marekebisho yaliyopendekezwa katika kifungu cha 69 cha Sheria ya Benki Kuu ya Tanzania, yamezua mjadala mkubwa wa umma. Yanatangaza vifungu vipya vinavyoruhusu Serikali, chini ya hali maalum za dharura, kupata mapato ya muda kutoka Benki Kuu ya Tanzania.
5.Wanaounga mkono wanasema kila nchi inahitaji mifumo ya ufadhili wa dharura wakati wa maafa na mishtuko mikubwa ya kiuchumi. Wakosoaji wanaogopa kwamba vifungu hivyo vinaweza kuwa mlango wa nyuma ambao serikali zinaweza kufadhili nakisi za kawaida za bajeti kwa kuunda pesa mpya. Nani yuko sahihi? Wote wawili, kwa sababu Sheria ya Fedha 2026 inazua swali linalozidi uchumi: si kama Serikali inapaswa kukopa kutoka Benki Kuu, bali kama kinga ziko imara vya kutosha kuhakikisha hatua ya dharura haiwezi kuwa tabia.
6.Kifungu 69(3) kinabainisha masharti ya kuchukua fedha kutoka Benki Kuu na Serikali: ikiwemo kifungu cha maafa chini ya 69(3)(a), kifungu cha mishtuko isiyotarajiwa ya kiuchumi chini ya 69(3)(b) na kifungu cha dharura ya kikatiba chini ya 69(3)(c).
7.Kati ya vifungu vitatu, cha hatari zaidi ni (b) kwa sababu uandishi wake wa sasa ni mpana na haujafungwa, unaotajwa kama “tukio la kiuchumi la nje, hali au sababu ya ukubwa na athari ya kipekee”.
8.Ninapendekeza kibadilishwe na kitu kinachoweza kupimika zaidi kama “mshtuko wa kiuchumi wa nje uliothibitishwa pamoja na Waziri anayehusika na Fedha na Gavana wa Benki na kuripotiwa kwa Bunge katika kikao chake kinachofuata au ndani ya siku kumi na nne, ambacho ni cha mapema zaidi.” Uandishi wa sasa ni mpana sana na unaweza kusababisha matatizo. Kwa nini na vipi? Kwa sababu haufafanui kinachounda: “kipekee” au “ukubwa” au “athari” au “tukio la kiuchumi la nje”? Hauelekezi nini kitakachostahili na kisichostahili kutoka kwa msururu wa mishtuko inayowezekana ya kiuchumi ikiwemo: ukame, anguko la bei ya dhahabu, kupanda kwa bei ya mafuta, mdororo wa kimataifa, kupungua kwa misaada, kudhoofika kwa shilingi na/au kushindwa kufikia malengo ya ukusanyaji wa kodi? Kama ilivyotungwa sasa, karibu shida yoyote kubwa ya kiuchumi inaweza kufasiriwa kuwa chini ya kifungu (b). Hapo ndipo hatari halisi ya utawala inapoanzia.
9.Jaribio la mbunge: Wakati wowote Bunge linapotoa mamlaka ya ajabu kwa Serikali, linapaswa kuuliza maswali matatu: Nani anaamua? Kiasi gani kinaweza kukopwa? Nani anaangalia uamuzi huo? Kifungu kinachopendekezwa hakijibu wazi masuala haya.
Kwa upande huo, nitoe mapendekezo ya vitendo ambayo yanaweza kusaidia kuhifadhi unyumbulifu wa dharura huku yakizuia matumizi mabaya yanayowezekana ili yazingatiwe na Bunge letu lililopo.
SEHEMU YA PILI
19.Kwa upande huo, nitoe mapendekezo ya vitendo ambayo yanaweza kusaidia kuhifadhi unyumbulifu wa dharura huku yakizuia matumizi mabaya yanayowezekana ili yazingatiwe na Bunge letu lililopo.
A. Ili kuleta uwazi, ongeza kifungu kidogo kipya (4)
‘Waziri anayehusika na Fedha atawasilisha kwa Bunge la Taifa ndani ya siku kumi na nne baada ya kupata mapato yoyote chini ya kifungu hiki, ripoti inayobainisha: (a) asili ya tukio lisilotarajiwa au lisiloepukika; (b) kiasi kilichotolewa; (c) kiwango cha riba kinachotumika; (d) chanzo kinachopendekezwa cha ulipaji; na (e) athari inayotarajiwa kwa mfumuko wa bei, deni la umma na utulivu wa fedha.’B. Ili kuzuia mapato ya muda yasigeuke kuwa ufadhili wa kudumu, ongeza kifungu kidogo kipya (5)
‘Mapato yoyote yaliyotolewa chini ya kifungu hiki yatalipwa ndani ya siku mia moja na themanini na hayatakazwa bila idhini ya awali ya Bunge la Taifa.’C. Ili kuruhusu uchunguzi wa umma, ongeza kifungu kidogo kipya (6)
‘Benki itachapisha katika Ripoti yake ya Mwaka mapato yote yaliyotolewa chini ya kifungu hiki, ikiwemo kiasi, muda, madhumuni na hali ya ulipaji.’D. Ili kulinda uhuru wa Benki Kuu ya Tanzania, ongeza kifungu kidogo kipya (7)
‘Kabla ya kutoa mapato yoyote chini ya kifungu hiki, Gavana atathibitisha kwa maandishi kwamba mapato hayo yanapatana na wajibu wa Benki wa kudumisha utulivu wa bei na hayatadhoofisha sana utulivu wa fedha.’
11.Mjadala huu kwa hivyo si kama serikali inapaswa kukopa kutoka Benki Kuu. Serikali zinafanya hivyo, lakini lazima zifanye kwa uwajibikaji ili kuepuka matokeo hasi yanayoweza kuleta.
12.Kwa mfano, wakati wa janga la COVID-19, Benki Kuu ya Shirikisho la Marekani ilifanya ununuzi wa ajabu wa dhamana za serikali na hatua nyingine ambazo zilisaidia kufadhili matumizi ya dharura na kutuliza masoko ya fedha. Benki Kuu ya Afrika Kusini iliunga mkono utulivu wa fedha wakati wa janga huku ikidumisha uhuru wake wa kitaasisi na kuepuka ufadhili wa kawaida wa nakisi za serikali.
13.Historia pia inatoa mafunzo ya tahadhari. Zimbabwe inabakia labda mfano unaojulikana zaidi wa changamoto barani Afrika. Ikikabiliwa na shinikizo la fedha na chaguzi chache za ufadhili, serikali ilizidi kutegemea benki yake kuu kufadhili matumizi ya umma. Kilichoanza kama majibu ya matatizo ya kiuchumi kiligeuka kuwa ufadhili wa fedha unaoendelea. Matokeo yalikuwa mfumuko wa bei usiodhibitiwa ambao uliharibu akiba, kudhoofisha imani ya umma na hatimaye kulazimisha kutegemea sana sarafu za kigeni. Marekebisho yaliyofuata hayajafanikiwa kurekebisha hali hiyo vya kutosha.
14.Uzoefu wa hivi karibuni wa Ghana unaonyesha somo tofauti lakini muhimu vilevile. Ufadhili mkubwa wa nakisi za serikali na benki kuu ulichangia shinikizo la mfumuko wa bei, kuyumba kwa kiwango cha ubadilishaji na marekebisho magumu ya kiuchumi ambayo hatimaye yalihitaji msaada wa IMF. Ghana haikupata mfumuko wa bei wa Zimbabwe, lakini inaonyesha jinsi ufadhili wa benki kuu unavyoweza kudhoofisha utulivu wa uchumi mkubwa wakati shinikizo la fedha linapozidi.
15.Tanzania itahitaji kubadilisha utamaduni wake wa uwazi mdogo ili kuepuka mapungufu haya.
