Katiba Nzuri Sana Huvunja Taifa Polepole: Hadithi ya Afrika Kusini, Onyo kwa Watanzania

[Rorscharch]

Kuna maradhi ya kimyakimya yanayoshambulia mataifa ya Kiafrika, si kwa mapanga wala risasi, bali kwa nyaraka nzuri zilizopambwa kwa wino wa kimataifa. Maradhi haya si mengine bali ni imani butu kwamba katiba nzuri, yenye maneno matamu ya haki na uhuru, ni tiba ya kila ugonjwa wa taifa. Afrika Kusini ni mgonjwa huyu anayesinzia kwenye kitanda cha katiba yake, akipumulia mashine ya “utawala wa sheria” huku viungo vya maendeleo vikimkatika mmoja baada ya mwingine.

Hili halikutokea kwa bahati mbaya. Lilitabiriwa.

Mwaka 2009, Lee Kuan Yew – dikteta mwerevu wa Singapore – alisema:
"India ni ya kidemokrasia mno kupanga, ya kisheria mno kutekeleza, na ya kitaratibu mno kuharakisha."

Alikuwa anazungumzia India, lakini alikuwa anatuonya sisi sote: msidhani kuwa mnapopambwa na karatasi za haki, basi mpo salama.

Kwa kutumia darubini ya kisiasa, maneno haya yamekuwa unabii ulioishi Afrika Kusini. Nchi hiyo ilijifungua mwaka 1994 si kwa mapinduzi ya wananchi, bali kwa makubaliano ya meza. Katiba yao haikuchongwa kwa jasho la waathirika, bali kwa peni za mawakili walioketi meza moja na waliowahi kuwatesa. Na hapo ndipo tatizo lilipoanzia.

---

Katiba: Mshipa wa Haki au Mnyororo wa Mageuzi?​

Tangu hapo, Afrika Kusini imekuwa mfano wa nchi iliyopewa uhuru kwa njia ya nyaraka, si mapambano. Taifa lililopewa haki kabla ya uwezo. Taifa linalofurahia katiba nzuri huku wakazi wake wakililia huduma mbovu. Kila pendekezo la maendeleo hufungwa na taratibu, na kila sauti ya mabadiliko hufunikwa na “mashauriano ya kitaasisi.”

Katika mfumo huu wa "utawala wa sheria uliotukuka", hata majaji wanaojaribu kutumia katiba kutetea wananchi dhidi ya makampuni ya kimataifa huadhibiwa. Kesi ya Jaji Selby Mbenenge, aliyeizuia Shell kuchimba mafuta Eastern Cape kwa kutetea mazingira na jamii za asili, ni somo la aibu. Badala ya sifa, akapewa kamati ya nidhamu, kashfa za WhatsApp, na mashambulizi ya kimfumo.

Hakuadhibiwa kwa kuvunja sheria, bali kwa kuvunja miiko ya kimyakimya inayosema: "Sheria ni nzuri mradi isizue wadosi."

---

Tanzania Inatafuta Katiba Mpya: Lakini Kwa Nini?​

Hapa nyumbani, Tanzania haina mchakato rasmi wa katiba mpya. Kuna shinikizo – tena linatoka kwa wapinzani na wanaharakati wa kiraia – lakini mamlaka bado zimenyamaza kwa ukimya wa heshima. Tunasikia “tuko kwenye majadiliano.” Majadiliano ya miaka ishirini? Ni kama kupika ugali kwa kuni ya mvua.

Lakini hata tukianzisha mchakato huo kesho, je, tutakuwa tumebadili mfumo au tumebadili maandishi tu?

Afrika Kusini ilikuwa na katiba bora zaidi Afrika. Leo hii, wanaangalia katiba hiyo kama kaburi lenye maandishi ya dhahabu huku taifa likioza ndani. Walichokosa ni mfumo wa utekelezaji, si maneno ya matumaini.

---

Katiba Bila Nguvu ni Kama Biblia Isiyosomwa​

Tunaambiwa katiba ni mkataba wa kijamii. Lakini mkataba usiosomwa, usiotekelezwa, una faida gani? Tunaweza kuandika aya nzuri kuhusu haki ya ardhi, lakini bado tukawanyima wakulima ardhi hiyo kwa sababu ya “utaratibu.” Tunaweza kusema kila mtu ana haki ya maji, lakini mkurugenzi akaogopa kuchimba kisima hadi apate “muongozo wa juu.”

Katiba bora bila mfumo wa utekelezaji ni usanii wa kisheria unaolisha midahalo badala ya watoto.

---

Siyo Katiba Tunayohitaji, ni Tabia Mpya ya Kisiasa​

Je, Watanzania tumejiandaa kwa katiba mpya? Au tunatafuta mzinga mwingine wa maneno ya matumaini, huku tabia yetu ya kisiasa na taasisi zetu zikiwa zilezile?

Katiba mpya haitafanya kazi ikiwa kila kiongozi ataendelea kuwa kiongozi wa chama kabla ya kuwa kiongozi wa taifa. Haitasaidia ikiwa kila afisa ataogopa kuchukua hatua hadi apate “baraka.” Hatuwezi kuandika mabadiliko mezani na kuyategemea yatokee barabarani.

Afrika Kusini ilikuwa na kila kitu—haki, uhuru, usawa, katiba—lakini ikasahau kuwa mapambano halisi si ya kisheria, bali ya kiutamaduni wa utawala.

Leo, katiba yao imebaki kuwa kaburi lenye maandishi mazuri, huku taifa likioza ndani.

Je, sisi tutajifunza kabla ya kuzikwa?

 

[Adilinanduguze2]

Matatizo yaliyotokea/yanayotokea Kenya na South Africa ni ushahidi tosha kuwa aakmapya siyo muarubaini wa matatizo yetu

 

[Isanga family]

Ungekuja na kipengele kwenye katiba ya SA ili tuone ilo tatizo na si kusema katiba ya SA ina tatizo.

 

[Moisemusajiografii]

Mnatafuta sehemu ya kujibanza.Katiba mpya ni sasa!

 

[Isanga family]

Majina ya mitaa mingi unayoyaona Gauteng Province na pronvice zingine ya wanaharakati waliouawa wakitaka uhuru wao wengine walinyongwa kama Stive Biko na eneo alilonyongwa imekua sehemu ya watalii kutembelea leo hii unasema uhuru wao walikubaliana mezani aisee...

 

[Rorscharch]

Majina ya mitaa mingi unayoyaona Gauteng Province na pronvice zingine ya wanaharakati waliouawa wakitaka uhuru wao wengine walinyongwa kama Stive Biko na eneo alilonyongwa imekua sehemu ya watalii kutembelea leo hii unasema uhuru wao walikubaliana mezani aisee...

Utasemaje umepata uhuru wakati rasiliamali zako zote Wana control wageni?

 

[Isanga family]

Utasemaje umepata uhuru wakati rasiliamali zako zote Wana control wageni?

Nchi yetu gesi ni mgeni,utalii makampuni makubwa ni wageni,Madini yanachimbwa na makampuni ya wageni hiyo Tanzanite pana mwaka muuzaji mkubwa alikua Kenya na si Tanzania unawezaje kuizungumzia SA wakati Nchi yako ni zaidi ya SA.

 

[Rorscharch]

Nchi yetu gesi ni mgeni,utalii makampuni makubwa ni wageni,Madini yanachimbwa na makampuni ya wageni hiyo Tanzanite pana mwaka muuzaji mkubwa alikua Kenya na si Tanzania unawezaje kuizungumzia SA wakati Nchi yako ni zaidi ya SA.

Ukiangalia tofauti ya utajiri na umiliki wa rasilimali kati ya Tanzania na Afrika Kusini, unagundua kuwa matatizo yetu si ya kushangaza kama ya wenzetu. Afrika Kusini ina Gini coefficient ya 0.63 – moja ya juu zaidi duniani – huku top 10% ya watu (hasa weupe) wakimiliki 71% ya utajiri wote. Hali hii ni matokeo ya mfumo wa kikoloni na apartheid ambao ulijenga uchumi wa watu wachache. Takriban 72% ya ardhi ya kilimo iko mikononi mwa white South Africans, wakati non-citizens (wageni halisi) wanamiliki karibu 2% tu. Lakini ukizingatia trusts, makampuni, na urithi wa mfumo wa zamani – bado ni wazawa ‘wa kigeni’ waliowekwa juu kwa nguvu ya historia.

Kwa upande mwingine, Tanzania ina Gini ya ~0.39, inequality ipo lakini sio ya kitabaka au kikabila – ni ya kipato na kijiografia. Ardhi haiwezi kumilikiwa na mgeni, isipokuwa kwa lease. Hata sekta kama madini na gesi zina sheria za local content, tofauti na SA ambako mitaji mingi ya madini, ardhi na biashara bado inadhibitiwa na wazungu na mashirika ya kimataifa.

Kwa kifupi, sisi tunapambana kujenga uchumi jumuishi; wao wanapambana kugawa upya urithi wa kikoloni ulioachwa mikononi mwa wachache. Mfumo ni wa ‘freedom’, lakini mali bado iko utumwani."

 

[Isanga family]

Ukiangalia tofauti ya utajiri na umiliki wa rasilimali kati ya Tanzania na Afrika Kusini, unagundua kuwa matatizo yetu si ya kushangaza kama ya wenzetu. Afrika Kusini ina Gini coefficient ya 0.63 – moja ya juu zaidi duniani – huku top 10% ya watu (hasa weupe) wakimiliki 71% ya utajiri wote. Hali hii ni matokeo ya mfumo wa kikoloni na apartheid ambao ulijenga uchumi wa watu wachache. Takriban 72% ya ardhi ya kilimo iko mikononi mwa white South Africans, wakati non-citizens (wageni halisi) wanamiliki karibu 2% tu. Lakini ukizingatia trusts, makampuni, na urithi wa mfumo wa zamani – bado ni wazawa ‘wa kigeni’ waliowekwa juu kwa nguvu ya historia.

Kwa upande mwingine, Tanzania ina Gini ya ~0.39, inequality ipo lakini sio ya kitabaka au kikabila – ni ya kipato na kijiografia. Ardhi haiwezi kumilikiwa na mgeni, isipokuwa kwa lease. Hata sekta kama madini na gesi zina sheria za local content, tofauti na SA ambako mitaji mingi ya madini, ardhi na biashara bado inadhibitiwa na wazungu na mashirika ya kimataifa.

Kwa kifupi, sisi tunapambana kujenga uchumi jumuishi; wao wanapambana kugawa upya urithi wa kikoloni ulioachwa mikononi mwa wachache. Mfumo ni wa ‘freedom’, lakini mali bado iko utumwani."

Mkuu kwa Raia wa SA mikopo yao kwa investment kubwa kama sio blacklisted ni vitu vinavyofanyika kirahisi sana sasa hivi unaweza kununua mali yeyote na ukaenda kuiuza nje ya mipaka yao Serikali yao inakupa vocha ya siku 60 ili uwe umelipa hii ni kwa makampuni unayaona mengi yametapakaa Afrika.
SA ndio Nchi ambayo raia wana wao wana fursa nyingi za kufanya huku wakiwa na back up ya Serikali ila watu weusi wengi hawajajengwa kwenye huu mfumo ndio maana wengi wanaamini katika kuajiriwa na wazungu ambao wao wanakua wamepata mikopo rahisi kutoka Bank kwa dhamana ya serikali.
SA wana black movement ambayo ipo kuwasaidia na kuwainua watu weusi ila wakipata hiyo mikopo mikubwa hakuna kitu wanafanya sasa unategemea Serikali ifanye nini vitu ambavyo wanapata raia wa SA bure bila gharama yeyote kwa mfanyabiashara Tanzania hapati kirahisi.

 

[Rorscharch]

Ungekuja na kipengele kwenye katiba ya SA ili tuone ilo tatizo na si kusema katiba ya SA ina tatizo.

Tatizo halipo kwenye kifungu kimoja tu, bali kwenye muundo wa jumla wa Katiba – hasa inavyoweka haki za mtu binafsi na utaratibu wa kisheria (due process) juu ya uwezo wa serikali kufanya maamuzi ya haraka kwa manufaa ya wengi.

Lakini kwa mujibu wa hoja, hapa kuna baadhi ya vipengele halisi vya Katiba ya Afrika Kusini vinavyotoa picha ya tatizo hilo:

---

1. Section 33 – Just Administrative Action
“Everyone has the right to administrative action that is lawful, reasonable and procedurally fair.”

➡️ Hili linamaanisha kila uamuzi wa serikali lazima upitishwe kwenye mchakato wa taratibu unaokubalika.
➡️ Matokeo yake: Mchakato unakuwa mrefu mno, hata kwa maamuzi ya dharura kama kugawa ardhi au kuboresha huduma kwa maskini.
➡️ Serikali huogopa kuchukua hatua kwa haraka kwa kuhofia kushitakiwa kwa “kukosa utaratibu.”

---

2. Section 25 – Property Rights (“Expropriation Clause”)
“No one may be deprived of property except in terms of law of general application, and no law may permit arbitrary deprivation of property.”

➡️ Hiki ndicho kifungu kinacholalamikiwa zaidi kwenye suala la land reform.
➡️ Kinaweka ulinzi mkali kwa mali ya mtu binafsi – hata kama hiyo mali ilipatikana kwa njia za kikoloni au ubaguzi.
➡️ Serikali haiwezi kuchukua ardhi kwa ajili ya maskini bila kulipa fidia kubwa na kufuata utaratibu mrefu wa kisheria.
➡️ Mabepari na familia tajiri huweza kuzuia mageuzi kwa miaka kupitia kesi mahakamani.

---

3. Section 1(c) – Supremacy of the Constitution and Rule of Law
“The Republic of South Africa is founded on the supremacy of the Constitution and the rule of law.”

➡️ Kila hatua ya serikali lazima iambatane na “rule of law” – lakini tafsiri ya sheria hiyo ipo mikononi mwa mahakama.
➡️ Majaji hugeuka kuwa waamuzi wa mwisho wa sera za serikali, hata kama ni za kiuchumi au kijamii.
➡️ Serikali huchelewa kutekeleza sera kwa sababu kila kitu kinaweza kupelekwa mahakamani.
➡️ Hii huzaa hali ya paralysis by procedure – yaani serikali iliyokwama na kufungwa na katiba yenyewe.

---

Hitimisho:
Vipengele hivi havina “ubaya” wenyewe. Tatizo ni kwamba viliandikwa kwa muktadha wa taifa la kisasa linalotaka kupendelewa na jamii ya kimataifa, lakini vinasahau kuwa taifa hilo linahitaji kufanya mageuzi ya haraka ya kijamii na kiuchumi.

Madhara ni haya:

• Katiba imekuwa ngome ya kisheria ya kupinga mabadiliko.
• Serikali imekuwa na hofu ya utekelezaji.
• Mageuzi yamekuwa “kesi” badala ya “sera.”
• Haki zimekuwa maandiko badala ya matokeo.

Lee Kuan Yew alisema:
“Mnapokuwa na mfumo wa haki ulio huru mno, mnajikuta mnashindwa kufanya mageuzi yoyote kwa sababu kila mtu anaweza kuzuia kila kitu.”

Kwa hiyo, sio kwamba Katiba ya Afrika Kusini ni mbaya, bali inaweka mazingira ya kisheria yasiyowezesha mageuzi ya kweli ya kijamii.

Na huu ndio ujumbe kwa Watanzania tunaotamani Katiba mpya – tusijenge tu maneno mazuri, bali mazingira yanayoruhusu hatua kufanyika.

 

[Rorscharch]

Mkuu kwa Raia wa SA mikopo yao kwa investment kubwa kama sio blacklisted ni vitu vinavyofanyika kirahisi sana sasa hivi unaweza kununua mali yeyote na ukaenda kuiuza nje ya mipaka yao Serikali yao inakupa vocha ya siku 60 ili uwe umelipa hii ni kwa makampuni unayaona mengi yametapakaa Afrika.
SA ndio Nchi ambayo raia wana wao wana fursa nyingi za kufanya huku wakiwa na back up ya Serikali ila watu weusi wengi hawajajengwa kwenye huu mfumo ndio maana wengi wanaamini katika kuajiriwa na wazungu ambao wao wanakua wamepata mikopo rahisi kutoka Bank kwa dhamana ya serikali.
SA wana black movement ambayo ipo kuwasaidia na kuwainua watu weusi ila wakipata hiyo mikopo mikubwa hakuna kitu wanafanya sasa unategemea Serikali ifanye nini vitu ambavyo wanapata raia wa SA bure bila gharama yeyote kwa mfanyabiashara Tanzania hapati kirahisi.

Ndio uchumi wa makaratasi wenyewe

 

[Numbisa]

Hawaheshimu katiba

 

[Isanga family]

Ndio uchumi wa makaratasi wenyewe

Watanzania wapo Mpumalanga hapo wengi tu wamepewa mashamba makubwa wanalima na kuja kuuza bidhaa zao Tanzania vitu vingi wamekopeshwa kitu ambacho hapa home wangesotea sana sana..

 

[The Knowledge Seeker]

Ungekuja na kipengele kwenye katiba ya SA ili tuone ilo tatizo na si kusema katiba ya SA ina tatizo.

Na vizuri pia angetupa ushaihidi wa experience yako hapo south Africa pia angeeleweka kuliko kuja na taarifa za Google ambazo kila mtu anaweza kuandika nakuziweka

 

[didy muhenga]

Watanzania wapo Mpumalanga hapo wengi tu wamepewa mashamba makubwa wanalima na kuja kuuza bidhaa zao Tanzania vitu vingi wamekopeshwa kitu ambacho hapa home wangesotea sana sana..

watanzania gan hao wakat kila sku wanarudishwa.

 

[Isanga family]

watanzania gan hao wakat kila sku wanarudishwa.

Watanzania,Wasomali na Waethiopia wengi wana mafanikio SA vijana wachache waliokuja miaka ya karibuni ndio mtihani kwao kwa sababu sera nyingi zilizokua zinawabeba wageni wamezibadili na SA ukiwa na mtaji wa kufanya shughuli zako hizo mambo za kurudishana utazisikia hata ukae miaka 30 mtabaki kuangaliana tu..
Kama sasa hivi wengi ya walio hapa Johannesburg nje huku wanajishughulisha na usafirishaji kwa kuwa na Truck karibu tukusafirishie mizigo...

 

[Kashaija72]

Tatizo halipo kwenye kifungu kimoja tu, bali kwenye muundo wa jumla wa Katiba – hasa inavyoweka haki za mtu binafsi na utaratibu wa kisheria (due process) juu ya uwezo wa serikali kufanya maamuzi ya haraka kwa manufaa ya wengi.

Lakini kwa mujibu wa hoja, hapa kuna baadhi ya vipengele halisi vya Katiba ya Afrika Kusini vinavyotoa picha ya tatizo hilo:

---

1. Section 33 – Just Administrative Action
“Everyone has the right to administrative action that is lawful, reasonable and procedurally fair.”

➡️ Hili linamaanisha kila uamuzi wa serikali lazima upitishwe kwenye mchakato wa taratibu unaokubalika.
➡️ Matokeo yake: Mchakato unakuwa mrefu mno, hata kwa maamuzi ya dharura kama kugawa ardhi au kuboresha huduma kwa maskini.
➡️ Serikali huogopa kuchukua hatua kwa haraka kwa kuhofia kushitakiwa kwa “kukosa utaratibu.”

---

2. Section 25 – Property Rights (“Expropriation Clause”)
“No one may be deprived of property except in terms of law of general application, and no law may permit arbitrary deprivation of property.”

➡️ Hiki ndicho kifungu kinacholalamikiwa zaidi kwenye suala la land reform.
➡️ Kinaweka ulinzi mkali kwa mali ya mtu binafsi – hata kama hiyo mali ilipatikana kwa njia za kikoloni au ubaguzi.
➡️ Serikali haiwezi kuchukua ardhi kwa ajili ya maskini bila kulipa fidia kubwa na kufuata utaratibu mrefu wa kisheria.
➡️ Mabepari na familia tajiri huweza kuzuia mageuzi kwa miaka kupitia kesi mahakamani.

---

3. Section 1(c) – Supremacy of the Constitution and Rule of Law
“The Republic of South Africa is founded on the supremacy of the Constitution and the rule of law.”

➡️ Kila hatua ya serikali lazima iambatane na “rule of law” – lakini tafsiri ya sheria hiyo ipo mikononi mwa mahakama.
➡️ Majaji hugeuka kuwa waamuzi wa mwisho wa sera za serikali, hata kama ni za kiuchumi au kijamii.
➡️ Serikali huchelewa kutekeleza sera kwa sababu kila kitu kinaweza kupelekwa mahakamani.
➡️ Hii huzaa hali ya paralysis by procedure – yaani serikali iliyokwama na kufungwa na katiba yenyewe.

---

Hitimisho:
Vipengele hivi havina “ubaya” wenyewe. Tatizo ni kwamba viliandikwa kwa muktadha wa taifa la kisasa linalotaka kupendelewa na jamii ya kimataifa, lakini vinasahau kuwa taifa hilo linahitaji kufanya mageuzi ya haraka ya kijamii na kiuchumi.

Madhara ni haya:

• Katiba imekuwa ngome ya kisheria ya kupinga mabadiliko.
• Serikali imekuwa na hofu ya utekelezaji.
• Mageuzi yamekuwa “kesi” badala ya “sera.”
• Haki zimekuwa maandiko badala ya matokeo.

Kwa hiyo, sio kwamba Katiba ya Afrika Kusini ni mbaya, bali inaweka mazingira ya kisheria yasiyowezesha mageuzi ya kweli ya kijamii.

Na huu ndio ujumbe kwa Watanzania tunaotamani Katiba mpya – tusijenge tu maneno mazuri, bali mazingira yanayoruhusu hatua kufanyika.

Sometimes Democrasia sacks.
Kuna documentary niliiangalia ya Ujerumani walitaka kujenga reli na kituo cha train ya SGR, kuna NGO ikafungua kesi eti kutetea haki za mijusi. Zaidi ya miaka 7 ujenzi umezuiwa.
Kweli mabadiliko yanaanzia kwenye ubongo/namna ya kufikiria, mabadiliko hayataletwa na makaratasi ya katiba.