Mahakama ya Rufani ya Tanzania imetoa uamuzi wa kihistoria unaoweka msingi imara wa ulinzi wa taasisi huru za kikatiba nchini, ikisisitiza kuwa Mdhibiti na Mkaguzi Mkuu wa Hesabu za Serikali (CAG) ana ulinzi kamili wa ajira yake na hawezi kuondolewa madarakani kwa kutumia sheria za kawaida za Bunge au matakwa ya muhula wa miaka mitano.
Desemba hii na katika mwendelezo wa mashauri ya kikatiba yaliyovuta hisia za wengi, Mahakama imebainisha wazi kuwa nafasi ya CAG si ajira ya kawaida ya mkataba au nafasi inayotegemea utashi wa mhimili wa utendaji, bali ni muhimili mkuu wa kikatiba wa kulinda rasilimali za umma unaopaswa kulindwa dhidi ya kuingiliwa na wanasiasa.
Mfumo wa Kikatiba na Mtego wa Sheria ya Ukaguzi (PAA)
Chanzo cha mgogoro huu wa kisheria kilianzia kwenye Kifungu cha 6(1) cha Sheria ya Ukaguzi wa Umma (Public Audit Act - PAA) ya mwaka 2008, ambacho kiliweka ukomo wa muhula wa miaka mitano kwa CAG, ukiwa na fursa ya kuongezwa mara moja pekee.
Kifungu hiki ndicho kilichotumiwa na Mamlaka ya Uteuzi kumwondoa aliyekuwa CAG, Profesa Mussa Juma Assad, mnamo Novemba 2019 kwa maelezo kuwa muhula wake wa miaka mitano ulikuwa umeisha, licha ya kwamba alikuwa bado hajafikisha umri wa kustaafu kwa mujibu wa Katiba.
Katika uchambuzi wa Mahakama, ilibainika wazi kuwa Ibara ya 144(1) ya Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania inaeleza kwa uwazi kabisa kuwa ukomo wa CAG madarakani unatokana na
umri wa kustaafu (miaka 60 au miaka 65 kama ilivyowekwa na sheria za kazi) na si kwa vigezo vya kuhesabu miaka ya muhula (term limit).
Mahakama ilieleza kuwa Bunge lilivuka mipaka yake ya kikatiba pale lilipotunga Kifungu cha 6(1) cha PAA kwa kuongeza sharti la muhula wa miaka mitano. Katiba ililipa Bunge mamlaka ya kubainisha
umri wa kustaafu pekee, na si kuvumbua mfumo mpya wa ukomo wa muda unaoweka rehani usalama wa ajira ya CAG.
Kwanini Kuondolewa kwa Prof. Assad Kulikuwa Batili?
Katiba ya Tanzania imeundwa kwa namna inayompa CAG ulinzi wa hali ya juu wa kiofisi (
security of tenure), unaofanana na ule wanaopewa Majaji wa Mahakama Kuu na Mahakama ya Rufani. Ibara ya 144 ya Katiba inabainisha kuwa CAG anaweza kuondolewa madarakani kabla ya umri wa kustaafu kwa sababu mbili kuu pekee:
- Kushindwa kutekeleza majukumu yake kwa sababu ya ugonjwa au sababu nyinginezo.
- Utovu wa nidhamu au ukiukaji wa maadili ya viongozi wa umma.
Hata hivyo, kuondolewa huko hwezi kufanyika kwa tamko la Rais au utashi wa kisiasa, bali lazima kufuate mchakato huru wa uchunguzi unaofanywa na Tume Maalum (
Tribunal) iliyoundwa kisheria, kisha kutoa mapendekezo.
Kwa kuwa Prof. Assad hakuondolewa kwa mchakato wa Tume wala hakuwa amefikisha umri wa kustaafu, Mahakama ilihitimisha kuwa kuondolewa kwake kwa kigezo cha "kuisha kwa mkataba wa miaka mitano" kulikiuka Katiba moja kwa moja na kulikuwa batili tangu mwanzo.
Mfarakano wa Kisheria: Kwanini Assad Hakurejeshwa na Kichere Kubaki Ofisini?
Eneo lililozua mjadala mkubwa miongoni mwa wananchi na wanasheria ni sababu zilizofanya Mahakama isiamuru Prof. Assad arejee ofisini au kutengua uteuzi wa CAG wa sasa, Bw. Charles Kichere.
Mahakama ilifafanua changamoto hiyo kupitia misingi miwili kuu ya kisheria:
- Uhalali wa Uteuzi wa CAG wa Sasa: Licha ya kuwa kuondolewa kwa Prof. Assad kulikuwa batili, uteuzi wa Bw. Charles Kichere ulifanyika chini ya Kifungu cha 4 cha Sheria ya Ukaguzi wa Umma (PAA)—kifungu ambacho hakijawahi kutangazwa kuwa ni kinyume cha Katiba. Kisheria, hatua iliyochukuliwa chini ya sheria inayotambulika wakati huo inabaki kuwa halali, na ubatili wa kifungu cha ukomo wa miaka mitano hauharibu moja kwa moja kifungu cha uteuzi.
- Kuepuka Mkwamo wa Kikatiba (Dual Incumbency): Mahakama ilibainisha kuwa kuamuru Prof. Assad arejeshwe madarakani wakati kuna CAG mwingine aliyetawazwa kisheria kungetengeneza mgogoro mkubwa wa kikatiba wa kuwa na wakuu wawili wanaotambulika kwenye taasisi moja ya ukaguzi.
- Nafasi ya CAG si Ajira Binafsi ya Fidia: Mahakama ilisisitiza kuwa kesi za kikatiba hazilengi kufidia maslahi binafsi ya mtu aliyepatwa na madhara ya kiofisi (kama vile kudai kurejeshwa kazini au kulipwa fidia ya ajira), bali zinalenga kutoa tafsiri ya kisheria na kulinda Katiba kwa maslahi ya umma mzima.
Hukumu hii inaacha alama kubwa katika Mfumo wa Sheria na Utawala Bora nchini Tanzania kwa mambo makuu yafuatayo:
- Kuimarika kwa Utawala wa Sheria (Supremacy of the Constitution): Imetuma ujumbe mzito kwa Bunge na Muhimili wa Utendaji kuwa sheria yoyote itakayotungwa chini ya Katiba haitakuwa na nguvu kama inamnyima kiongozi wa kikatiba hifadhi ya ajira yake iliyowekwa na Katiba Mama.
- Uhuru wa Taasisi ya CAG: Hakuna CAG wa sasa au wa baadaye atakayefanya kazi kwa hofu ya kufukuzwa au kuondolewa pindi muhula wa miaka mitano unapotimia, maana sheria hiyo sasa ni mti mkavu. CAG ana uhuru wa kukagua na kutoa ripoti bila kuogopa kukatishwa tamaa na shinikizo za kisiasa.
- Ulinzi wa Rasilimali za Umma: Ili kuisimamia Serikali ipasavyo, CAG anahitaji ulinzi usiotikisika. Maamuzi haya yanamrejeshea CAG utulivu wa kufanya kazi kwa mujibu wa taaluma na kanuni za kimataifa (kama Azimio la Lima na Mexico kuhusu uhuru wa taasisi za ukaguzi).
Licha ya kuwa Prof. Mussa Assad hakurejea kwenye kiti cha CAG, ushindi wa kesi hii ni wa wananchi na Katiba ya nchi. Mahakama imeweka mpaka ulio wazi:
Wadhifa wa CAG si nafasi ya kisiasa, na hakuna mtawala anayeweza kumwondoa njiani nje ya utaratibu uliowekwa na Katiba.