Dalton Elijah
JF-Expert Member
- Jul 19, 2022
- 968
- 1,978
RIPOTI YA JUMLA YA MWAKA YA MDHIBITI NA MKAGUZI WA HESABU ZA SERIKALI
JUMLA KUHUSU UKAGUZI WA MIRADI YA MAENDELEO YA MWAKA WA FEDHA 2023/24
Taarifa hii inawasilisha matokeo ya ukaguzi wa miradi ya maendeleo iliyotekelezwa na Mashirika ya Umma nchini Tanzania kwa mwaka wa fedha unaoishia tarehe 30 Juni 2024. Ukaguzi huo ulifanyika kwa kuzingatia Viwango vya Kimataifa vya Taasisi za Juu za Ukaguzi (ISSAI) na ulijumuisha ukaguzi wa fedha na uzingatiaji 332 na ukaguzi wa kiufundi 12 unaohusisha sekta nyingi zikiwemo nishati, mawasiliano, maji na ujenzi.
Kaguzi 332 zilifanywa kwa kutumia mbinu ya pamoja, ikijumuisha mbinu za ukaguzi wa fedha na uzingatiaji ili kuhakikisha uangalizi wa kina wa taarifa za fedha, uzingatiaji wa kanuni na ufanisi wa udhibiti wa ndani.
Wakati huo huo, kaguzi 12 za kiufundi zilifanyika kwa kutumia mbinu ya ukaguzi wa wakati halisi ili kutathmini ufanisi na ufanisi wa utekelezaji wa mradi. Kwa vile ukaguzi wa kiufundi haufuati viwango vya ukaguzi wa fedha, hakuna maoni ya ukaguzi yaliyotolewa kwa shughuli hizi.
A. UKAGUZI WA FEDHA NA UFUATILIAJI
Maoni ya Ukaguzi Jumla ya ripoti za fedha 332 zilikaguliwa, huku 331 (99.7%) zikipokea hati zisizo na sifa, zikionyesha uzingatiaji wa kuridhisha wa viwango vya utoaji taarifa za fedha. Hata hivyo, hati yenye sifa stahiki ilitolewa kwa ajili ya mradi wa Mfuko wa Afya wa Mfuko wa Afya unaotekelezwa na Halmashauri ya Wilaya ya Arusha, kutokana na kutokuwa na nyaraka za kutosha na malipo ambayo hayajathibitishwa, jambo ambalo linaonyesha hatari zinazoendelea katika usimamizi wa fedha. Utekelezaji wa Mapendekezo ya Mwaka Kabla
Tathmini ya mapendekezo ya ukaguzi wa awali na maagizo ya PAC yanaonyesha hitaji la kuimarishwa kwa juhudi za utekelezaji. Jumla ya mapendekezo 3,083 ya ukaguzi ambayo hayajakamilika ya miaka iliyopita yalibainishwa, huku 1,394 (45%) yakitekelezwa kikamilifu. Zaidi ya hayo, mapendekezo 789 yalikuwa yanaendelea, na 477 hayakutekelezwa. Ucheleweshaji unaoendelea katika kushughulikia mapendekezo haya huongeza hatari za kifedha, kiutendaji, na kufuata, kuakisi udhaifu wa kiutawala unaoendelea.
Kwa mwaka unaomalizika, fedha za mradi jumla ya TZS 8.44 trilioni zilipatikana kwa ajili ya kutekeleza shughuli za miradi. Kiasi hiki kinajumuisha mizani ya ufunguzi, na fedha zilizopokelewa katika mwaka. Kati ya fedha zilizokuwepo, TZS 5.93 trilioni zilitumika, na kuacha salio la TZS 2.50 trilioni.
Mapitio ya utendaji wa fedha yalibaini masuala muhimu ikiwa ni pamoja na fedha za mradi zilizokopwa za TZS 635.44 milioni ambazo hazijarejeshwa na Wizara ya Elimu, Sayansi na Teknolojia, TZS 892.92 milioni zilizolipwa bila kuhakiki kazi halisi iliyokamilika, na matumizi yasiyofaa ya malipo ya fedha taslimu ya jumla ya TZS 2.01 bilioni.
Zaidi ya hayo, fidia ambayo haijalipwa ya TZS 24.75 bilioni kwa Watu Walioathiriwa na Miradi (PAPs) bado haijalipwa, hivyo kusababisha ucheleweshaji wa mradi na kuongezeka kwa gharama zinazowezekana.
Usimamizi wa Bajeti Taratibu duni za usimamizi wa bajeti zilizingatiwa katika mwaka huo, na shughuli za bajeti ambazo hazijatekelezwa zenye jumla ya TZS 428.46 bilioni. Zaidi ya hayo, ucheleweshaji wa utoaji wa fedha wa TZS 427.36 bilioni kutokana na mapungufu ya ndani ulizuia zaidi utekelezaji wa mradi.
Zaidi ya hayo, miradi haikupata Matokeo Yanayohusiana na Utoaji wa Fedha (Disbursement Linked Results (DLRs), na hivyo kusababisha fedha zisizotolewa za TZS 141.76 bilioni, jambo ambalo liliathiri vibaya muda na utekelezaji wa mradi.
Masuala ya uzingatiaji wa Usimamizi wa Manunuzi yalibainishwa, ikiwa ni pamoja na manunuzi yaliyofanywa nje ya Mfumo wa Taifa wa Ununuzi wa Kielektroniki (NeST), kiasi cha TZS 4.49 bilioni jambo ambalo linadhoofisha uwazi na uzingatiaji wa taratibu zilizowekwa.
Zaidi ya hayo, manunuzi kutoka kwa wazabuni ambao hawajaidhinishwa yalifikia jumla ya TZS 3.1 bilioni, jambo lililozua wasiwasi juu ya uwajibikaji na kufuata kanuni za manunuzi. Zaidi ya hayo, manunuzi yaliyopangwa yenye thamani ya TZS 133.24 bilioni ambayo hayajatekelezwa yalibainishwa, na kusababisha ucheleweshaji mkubwa wa utoaji wa huduma na maendeleo ya miundombinu.
Mikataba ya Usimamizi wa Mikataba na Utendaji wa Kiutendaji yenye thamani ya TZS 13.45 bilioni ilitiwa saini bila kufanyiwa uchunguzi wa kisheria, na hivyo kuweka serikali katika hatari kubwa za kisheria na kifedha.
Zaidi ya hayo, ucheleweshaji wa malipo kwa wakandarasi ulisababisha kuongezeka kwa tozo ya riba ya TZS 1.29 bilioni, na hivyo kuongeza gharama za mradi. Malipo ya awali ya jumla ya TZS 13.79 bilioni yalitolewa bila dhamana sahihi ya benki, na hivyo kuongeza uwezekano wa hatari ya kifedha.
Zaidi ya hayo, shule za msingi 35 na sekondari 148 zilijengwa kwenye ardhi ambayo haijapimwa kwa gharama ya jumla ya TZS 125.14 bilioni, ambayo inaweza kusababisha migogoro ya ardhi na changamoto za uendelevu wa miradi.
B. UKAGUZI WA KIUFUNDI
Matokeo ya kaguzi 12 za kitaalamu kama zilivyofupishwa hapa chini: Mradi wa Umeme wa Maji wa Julius Nyerere (JNHPP) Ukaguzi wa kiufundi wa Mradi wa Umeme wa Maji wa Julius Nyerere (JNHPP) ulibaini mapungufu makubwa katika upangaji, usimamizi wa mikataba na utekelezaji wa uwajibikaji wa shirika kwa jamii (CSR). Mradi haukuwa na Mpango wa Kutayarisha na Kujibu wa Dharura wa kutosha (EPRP) kwa hatari za mafuriko ya chini ya mkondo. Masuala ya usimamizi wa mikataba ni pamoja na ushiriki wa TANESCO na kampuni ya mawakili ya kigeni bila kupata kibali cha awali cha Mwanasheria Mkuu wa Serikali, na hivyo kusababisha uwakilishi wa kisheria usiofaa katika kesi ya Bodi ya Uamuzi wa Migogoro (DAB). Malipo ya TZS 752.87 milioni yalifanywa kwa mshauri bila mkataba rasmi, wakati kutokatwa kwa kodi ya zuio (TZS 143.94 milioni) na fidia iliyochelewa (TZS 327.93 bilioni) ilisababisha ukiukwaji wa taratibu za kifedha.
Kipengele cha CSR kilikabiliwa na ucheleweshaji wa zaidi ya miaka mitano, ambapo TZS 262.34 bilioni katika miradi ambayo haijatekelezwa Miradi ya Umeme Vijijini Ukaguzi wa kitaalamu wa Miradi ya Umeme Vijijini ulibaini:
REA ilishindwa kufanya utafiti wa soko la umeme uliohitajika, badala yake ilitegemea takwimu zilizopitwa na wakati, na kusababisha makadirio ya mahitaji yasiyo sahihi na mgao usiofaa wa rasilimali.
Katika manunuzi, kutofautiana kwa makadirio ya gharama kulisababisha upungufu wa TZS 15.34 bilioni, na kuibua wasiwasi juu ya thamani ya fedha. Zaidi ya hayo, transfoma zenye uwezo wa chini kuliko ilivyopendekezwa katika upembuzi yakinifu zilinunuliwa na kusakinishwa bila uchanganuzi wa mahitaji ya umeme, hivyo kuhatarisha uhaba wa miundombinu na kukatika kwa umeme.
Masuala ya usimamizi wa mikataba ni pamoja na uwekaji wa vifaa bila kufanya Vipimo vya Kukubalika kwa Kiwanda (FAT), kudhoofisha uhakikisho wa ubora na uaminifu wa kiutendaji, wakati mabadiliko yasiyokuwa na hati ya wigo wa mradi yalisababisha kusambaza umeme kwa vijiji ambavyo havikuwekwa kwenye mkataba.
Ujenzi wa Minara ya Mawasiliano Ukaguzi wa kitaalamu wa ujenzi wa minara ya mawasiliano chini ya Mfuko wa Mawasiliano kwa Wote (UCSAF) ulibaini udhaifu katika upangaji, ununuzi, usimamizi wa mikataba na uhakikisho wa ubora, ambao umeathiri ufanisi na uendelevu wa miundombinu ya mawasiliano vijijini na maeneo ambayo hayajahudumiwa.
UCSAF haikupanga ipasavyo na kuainisha maeneo ambayo hayajahudumiwa, hivyo kusababisha upotevu wa fedha, ambapo TZS 4.28 bilioni zilitumika kujenga minara katika maeneo ambayo tayari yanahudumiwa na TZS 5.76 bilioni zilitengwa kwa maeneo ambayo hayakutambuliwa hapo awali.
Katika usimamizi wa manunuzi, ruzuku zilizotolewa zilivuka kiwango cha juu kinachoruhusiwa kwa TZS 7.17 bilioni, wakati kura 14, zenye thamani ya TZS 1.75 bilioni, zilitolewa kwa maeneo ambayo tayari yamefunikwa na miundombinu ya mtandao iliyopo.
Mapungufu ya usimamizi wa mikataba ni pamoja na uharibifu ambao haujadaiwa wa jumla ya TZS 3.80 bilioni kutokana na ucheleweshaji wa mradi, malipo ya awali ya TZS 12.80 bilioni bila kuwa na dhamana ya benki inayotakiwa, na miradi yenye thamani ya TZS 1.04 bilioni kutekelezwa bila mikataba rasmi.
Ukaguzi pia ulibaini masuala makubwa ya udhibiti wa ubora, huku 42% ya tovuti zilizokamilishwa zikikosa Majaribio ya Kukubalika kwa Muda (PAT), na 46% ya tovuti zilizojaribiwa zimeshindwa kufikia kiwango cha chini cha upatikanaji wa simu na viwango vya kiwango cha mafanikio.
Udhibiti na Ufuatiliaji wa Tathmini ya Athari kwa Mazingira Ukaguzi wa kitaalamu wa udhibiti na ufuatiliaji wa Baraza la Taifa la Usimamizi wa Mazingira (NEMC) wa Tathmini ya Athari kwa Mazingira (EIAs) na Mipango ya Usimamizi wa Mazingira katika sekta ya ujenzi na madini ulibaini udhaifu katika uzingatiaji, ufuatiliaji na utekelezaji. NEMC ilishindwa kusimamia ipasavyo taratibu za usajili na uhakiki, ambapo miradi mikubwa kama vile Mgodi wa Makaa ya Mawe ya Ngaka na Daraja la John Pombe Magufuli ilianza kufanya kazi bila kuwa na cheti cha EIA, na hivyo kusababisha madhara ambayo hayajafanyiwa tathmini.
Upungufu wa takwimu za msingi katika miradi mitano kati ya minane iliyofanyiwa sampuli, ikiwa ni pamoja na kukosa uchanganuzi wa metali nzito kwa ubora wa maji katika Mgodi wa Almasi wa Williamson na Mtandao Mpya wa Maji jijini Arusha, ulihatarisha ufuatiliaji wa mazingira na upangaji wa kukabiliana na hali hiyo.
Mchakato wa mapitio ya EIAs pia ulipatikana kuwa na upungufu, na uthibitishaji wa tovuti usiotosheleza, ushiriki mdogo wa washikadau, na hatua za kupunguza zilizobainishwa vibaya, na kuongeza hatari ya madhara ya mazingira.
Zaidi ya hayo, ufuatiliaji wa baada ya EIA haukutosha, huku NEMC ikishindwa kuthibitisha hatua za kudhibiti uchafuzi wa mazingira, kufuatilia usimamizi wa taka ngumu na hatari, au utekelezaji unaohitajika.
Zaidi ya hayo, udhibiti na ufuatiliaji wa mipango ya uondoaji kazi haukutosha, kwa kuwa hakuna miradi ya ujenzi iliyokuwa na mikakati ifaayo ya uondoaji, na ukarabati unaoendelea katika miradi ya uchimbaji madini ulicheleweshwa au haukutekelezwa vizuri, na hivyo kuongeza hatari ya uharibifu wa mazingira kwa muda mrefu.
Usambazaji wa Maji Vijijini chini ya RUWASA Ukaguzi wa kitaalamu wa Wakala wa Majisafi na Usafi wa Mazingira Vijijini (RUWASA) ulibaini udhaifu katika upangaji wa miradi, ununuzi, usimamizi wa mikataba na uhakiki wa ubora, ambao umeathiri vibaya ufanisi na uendelevu wa miradi ya usambazaji maji vijijini.
Tathmini ya vyanzo vya maji haikutosheleza, huku tathmini za mara moja zikishindwa kupata mabadiliko ya msimu katika ubora na upatikanaji wa maji.
Tathmini duni ya vyanzo vya maji ilisababisha mbinu zisizofaa za matibabu katika miradi ya Morong’anya na Kemondo-Maruku na kutegemea mabomba ambayo hayajatengenezwa kwa ajili ya usambazaji wa ziada katika miradi ya Kigwa-Uyui na Igogo-Igurubi, hivyo kusababisha hatari za muda mrefu.
Kukosa kujumuisha vipindi vya utekelezaji wa mradi kutoka kwa upeo wa usanifu wa miaka 20 ulipunguza zaidi muda wa utendaji kazi. Udhaifu wa manunuzi ni pamoja na kutoa kandarasi 14 kati ya 15 bila uangalizi wa kina, na kusababisha ucheleweshaji wa hadi miaka mitano na gharama za ziada za TZS 1.17 bilioni kutokana na kusitishwa kwa mikataba.
Zabuni isiyojibiwa ya mradi wa Morong’anya ilisababisha gharama isiyopangwa ya TZS 1.26 bilioni kutokana na kukosa vitu vya Bili ya Kiasi (BoQ). Usimamizi mbovu wa kandarasi ulisababisha hasara ya TZS 493.08 milioni kutokana na kusitishwa kwa mikataba isivyofaa na kuongezeka kwa gharama ya TZS 4.04 bilioni kutokana na usanifu usioridhisha wa mradi.
Ucheleweshaji wa malipo ya wakandarasi ulisababisha riba ya TZS 711.79 milioni. Zaidi ya hayo, mapungufu ya usimamizi wa ubora, ikiwa ni pamoja na uwekaji bomba usiofaa, mgandamizo usiofaa, na matumizi ya nyenzo zisizofaa za kujaza, ziliongeza hatari ya kuharibika kwa miundombinu, iliyohitaji uboreshaji wa haraka wa uangalizi, upangaji, na utiifu wa viwango vya kiufundi.
Ujenzi na Utunzaji wa Miundombinu ya Maji Taka na Usafi wa Mazingira Ukaguzi wa kitaalamu wa miradi ya miundombinu ya maji taka na usafi wa mazingira chini ya Wizara ya Maji (MoW) na Mamlaka ya Majisafi na Usafi wa Mazingira (WSSAs) umebaini udhaifu katika upangaji wa miradi, ununuzi, usimamizi wa mikataba na usimamizi wa fedha.
Muundo wa kituo cha xvi cha kutibu maji machafu huko Mbezi Beach haukuzingatia viwango vya mazingira vya ndani, hivyo kuruhusu ukolezi wa Kemikali ya Mahitaji ya Oksijeni (COD) ya 125 mg/L inayozidi kiwango kinachoruhusiwa cha 60mg/L kwa 108.33%, na hivyo kusababisha hatari kubwa ya uchafuzi wa maji.
Tathmini isiyotosheleza ya upembuzi yakinifu ilisababisha mabadiliko ya TZS 1.66 bilioni kwa kaya ambazo hazijaunganishwa katika miradi ya majitaka ya Area C na Area D mjini Dodoma, na kuongeza hatari ya kufurika kutokana na ukuaji wa mahitaji usiojulikana.
Masuala ya usimamizi wa mikataba yalibainika, na ulipaji wa ziada wa TZS 1.60 bilioni ulibainishwa katika miradi ya Ilemela na Babati kutokana na uthibitisho usiofaa wa kazi ambazo hazijatekelezwa, huku kucheleweshwa kwa malipo kwa wakandarasi katika miradi mitano kulisababisha kuongezeka kwa riba ya TZS 273 milioni.
Ucheleweshaji wa muda mrefu zaidi ulizingatiwa katika miradi ya Babati na Dodoma, ambayo ni wastani wa siku 252 na 161 mtawalia, hasa kutokana na kuchelewa kwa fedha kutoka Wizara ya Fedha. Mradi wa Bwawa la Kidunda Ukaguzi ulitathmini ufanisi wa DAWASA katika kupanga, kusanifu na kutekeleza Mradi wa Bwawa la Kidunda ili kukidhi mahitaji ya maji na kuboresha usafi wa mazingira.
Matokeo muhimu yalijumuisha kushindwa kujumuisha mabwawa ya kuangalia kwa udhibiti wa mchanga, kuongeza hatari ya mkusanyiko wa mashapo, kupungua kwa uwezo wa kuhifadhi, na gharama kubwa za matengenezo kutokana na upembuzi yakinifu usiotosheleza. Masuala ya usimamizi wa mikataba pia yalibainishwa, ambapo ucheleweshwaji wa malipo ya wakandarasi ni kati ya siku 16 hadi 299, hivyo kusababisha tozo zinazowezekana za riba, wakati tofauti zisizoidhinishwa za TZS 1.57 bilioni zilibainishwa katika IPC .
Zaidi ya hayo, DAWASA ililipa fidia ya ziada ya bilioni 4.02 baada ya kutathminiwa upya. Hii ilionyesha kuwa jumla ya TZS 9.07 bilioni zililipwa kwa ajili ya fidia, na kufanya gharama kuwa TZS 5.24 bilioni, kwani bajeti ya awali ilikuwa TZS 3.83 bilioni.
Ukarabati na Ujenzi wa Masoko na Vituo vya Mabasi Ukaguzi wa kitaalamu wa ukarabati na ujenzi wa Soko la Kariakoo, Soko Kuu la Mwanza na Kituo Kikuu cha Mabasi cha Nyamhongolo ulibaini udhaifu katika upangaji, usanifu na usimamizi wa mikataba, na kusababisha kuongezeka kwa gharama na ucheleweshaji wa miradi.
Kutokuwepo kwa tafiti za masharti katika Soko Kuu la Kariakoo na Mwanza kulisababisha mawanda ya miradi kutofafanuliwa, na kusababisha tofauti za TZS 757.02 milioni. Ubovu wa miundo katika Soko Kuu la Mwanza ulisababisha kazi ya ziada yenye thamani ya TZS 1.96 bilioni kutokana na kukosekana kwa mradi.
Masuala ya usimamizi wa mikataba yalijumuisha malipo ya baa za uimarishaji jumla ya TZS 9.87 bilioni bila kutaja ukubwa wa baa, hivyo kuongeza hatari ya kuongezeka kwa gharama. Zaidi ya hayo, TZS 766.90 milioni zililipwa kama gharama zinazoweza kurejeshwa kwa washauri bila nyaraka za uthibitisho, hali inayoonyesha udhibiti dhaifu wa fedha.
Ucheleweshaji wa mradi wa miezi 13 katika Soko la Kariakoo na miezi 44 katika Soko Kuu la Mwanza ulisababisha madai ya mshauri ya TZS 1.35 bilioni kwa ajili ya kuongeza gharama za usimamizi. Ucheleweshaji huu ulichangiwa na uidhinishaji wa kuchelewa, malipo yaliyocheleweshwa, na kuongezeka kwa wigo wa mradi.
Ufungaji na Utunzaji wa Samani za Barabarani na Alama za Trafiki Ukaguzi wa kitaalamu wa uwekaji na matengenezo ya samani za barabarani na mawimbi ya barabarani uliofanywa na TANROADS na TARURA ulibaini mapungufu katika upangaji, usimamizi na matengenezo ya mikataba, jambo linaloathiri vibaya usalama na ufanisi barabarani.
Usanifu wa kizamani wa mawimbi ya trafiki katika makutano makuu jijini Dar es Salaam ulisababisha udhibiti wa trafiki kwa mikono na maafisa wa polisi, wakati ufinyu wa bajeti ulipunguza juhudi za matengenezo, na mgao wa kila mwaka wa TZS 1.8 bilioni dhidi ya TZS 200 bilioni zinazohitajika.
Ubovu wa samani za barabarani ulibainika, huku Barabara ya Bagamoyo ikiwa haina asilimia 73 ya taa za barabarani, huku alama za barabarani zilizofifia na alama zinazokosekana zikiongeza hatari za usalama barabarani.
Udhibiti wa ubora haukutosha, kwani rangi za alama barabarani hazikufanyiwa majaribio ya uthibitisho, na hivyo kusababisha wasiwasi wa uimara. Uharibifu wa samani za barabara katika Barabara ya Tabora-Nzega na Barabara za Jiji la Serikali ulisababisha hasara ya TZS 170.48 milioni, huku ulinzi dhaifu ukichangia wizi wa mara kwa mara.
Zaidi ya hayo, ukosefu wa ukataji nyasi wa kawaida na ukataji miti ulificha alama za barabarani, hivyo kuhatarisha zaidi watumiaji wa barabara. Hitimisho Ukaguzi wangu unaonyesha maeneo yanayohitaji hatua za haraka za kurekebisha na wasimamizi ili kuimarisha utiifu, kuboresha ufanisi wa usimamizi wa mradi, na kuhakikisha matumizi bora ya rasilimali.
Kuimarisha udhibiti wa ndani, kuimarisha uratibu wa washikadau, na uangalizi makini itakuwa muhimu kwa kushughulikia mapengo yaliyotambuliwa, kupunguza hatari za kifedha, na kufikia matokeo yanayotarajiwa ya mradi kwa ufanisi.
JUMLA KUHUSU UKAGUZI WA MIRADI YA MAENDELEO YA MWAKA WA FEDHA 2023/24
Taarifa hii inawasilisha matokeo ya ukaguzi wa miradi ya maendeleo iliyotekelezwa na Mashirika ya Umma nchini Tanzania kwa mwaka wa fedha unaoishia tarehe 30 Juni 2024. Ukaguzi huo ulifanyika kwa kuzingatia Viwango vya Kimataifa vya Taasisi za Juu za Ukaguzi (ISSAI) na ulijumuisha ukaguzi wa fedha na uzingatiaji 332 na ukaguzi wa kiufundi 12 unaohusisha sekta nyingi zikiwemo nishati, mawasiliano, maji na ujenzi.
Kaguzi 332 zilifanywa kwa kutumia mbinu ya pamoja, ikijumuisha mbinu za ukaguzi wa fedha na uzingatiaji ili kuhakikisha uangalizi wa kina wa taarifa za fedha, uzingatiaji wa kanuni na ufanisi wa udhibiti wa ndani.
Wakati huo huo, kaguzi 12 za kiufundi zilifanyika kwa kutumia mbinu ya ukaguzi wa wakati halisi ili kutathmini ufanisi na ufanisi wa utekelezaji wa mradi. Kwa vile ukaguzi wa kiufundi haufuati viwango vya ukaguzi wa fedha, hakuna maoni ya ukaguzi yaliyotolewa kwa shughuli hizi.
A. UKAGUZI WA FEDHA NA UFUATILIAJI
Maoni ya Ukaguzi Jumla ya ripoti za fedha 332 zilikaguliwa, huku 331 (99.7%) zikipokea hati zisizo na sifa, zikionyesha uzingatiaji wa kuridhisha wa viwango vya utoaji taarifa za fedha. Hata hivyo, hati yenye sifa stahiki ilitolewa kwa ajili ya mradi wa Mfuko wa Afya wa Mfuko wa Afya unaotekelezwa na Halmashauri ya Wilaya ya Arusha, kutokana na kutokuwa na nyaraka za kutosha na malipo ambayo hayajathibitishwa, jambo ambalo linaonyesha hatari zinazoendelea katika usimamizi wa fedha. Utekelezaji wa Mapendekezo ya Mwaka Kabla
Tathmini ya mapendekezo ya ukaguzi wa awali na maagizo ya PAC yanaonyesha hitaji la kuimarishwa kwa juhudi za utekelezaji. Jumla ya mapendekezo 3,083 ya ukaguzi ambayo hayajakamilika ya miaka iliyopita yalibainishwa, huku 1,394 (45%) yakitekelezwa kikamilifu. Zaidi ya hayo, mapendekezo 789 yalikuwa yanaendelea, na 477 hayakutekelezwa. Ucheleweshaji unaoendelea katika kushughulikia mapendekezo haya huongeza hatari za kifedha, kiutendaji, na kufuata, kuakisi udhaifu wa kiutawala unaoendelea.
Kwa mwaka unaomalizika, fedha za mradi jumla ya TZS 8.44 trilioni zilipatikana kwa ajili ya kutekeleza shughuli za miradi. Kiasi hiki kinajumuisha mizani ya ufunguzi, na fedha zilizopokelewa katika mwaka. Kati ya fedha zilizokuwepo, TZS 5.93 trilioni zilitumika, na kuacha salio la TZS 2.50 trilioni.
Mapitio ya utendaji wa fedha yalibaini masuala muhimu ikiwa ni pamoja na fedha za mradi zilizokopwa za TZS 635.44 milioni ambazo hazijarejeshwa na Wizara ya Elimu, Sayansi na Teknolojia, TZS 892.92 milioni zilizolipwa bila kuhakiki kazi halisi iliyokamilika, na matumizi yasiyofaa ya malipo ya fedha taslimu ya jumla ya TZS 2.01 bilioni.
Zaidi ya hayo, fidia ambayo haijalipwa ya TZS 24.75 bilioni kwa Watu Walioathiriwa na Miradi (PAPs) bado haijalipwa, hivyo kusababisha ucheleweshaji wa mradi na kuongezeka kwa gharama zinazowezekana.
Usimamizi wa Bajeti Taratibu duni za usimamizi wa bajeti zilizingatiwa katika mwaka huo, na shughuli za bajeti ambazo hazijatekelezwa zenye jumla ya TZS 428.46 bilioni. Zaidi ya hayo, ucheleweshaji wa utoaji wa fedha wa TZS 427.36 bilioni kutokana na mapungufu ya ndani ulizuia zaidi utekelezaji wa mradi.
Zaidi ya hayo, miradi haikupata Matokeo Yanayohusiana na Utoaji wa Fedha (Disbursement Linked Results (DLRs), na hivyo kusababisha fedha zisizotolewa za TZS 141.76 bilioni, jambo ambalo liliathiri vibaya muda na utekelezaji wa mradi.
Masuala ya uzingatiaji wa Usimamizi wa Manunuzi yalibainishwa, ikiwa ni pamoja na manunuzi yaliyofanywa nje ya Mfumo wa Taifa wa Ununuzi wa Kielektroniki (NeST), kiasi cha TZS 4.49 bilioni jambo ambalo linadhoofisha uwazi na uzingatiaji wa taratibu zilizowekwa.
Zaidi ya hayo, manunuzi kutoka kwa wazabuni ambao hawajaidhinishwa yalifikia jumla ya TZS 3.1 bilioni, jambo lililozua wasiwasi juu ya uwajibikaji na kufuata kanuni za manunuzi. Zaidi ya hayo, manunuzi yaliyopangwa yenye thamani ya TZS 133.24 bilioni ambayo hayajatekelezwa yalibainishwa, na kusababisha ucheleweshaji mkubwa wa utoaji wa huduma na maendeleo ya miundombinu.
Mikataba ya Usimamizi wa Mikataba na Utendaji wa Kiutendaji yenye thamani ya TZS 13.45 bilioni ilitiwa saini bila kufanyiwa uchunguzi wa kisheria, na hivyo kuweka serikali katika hatari kubwa za kisheria na kifedha.
Zaidi ya hayo, ucheleweshaji wa malipo kwa wakandarasi ulisababisha kuongezeka kwa tozo ya riba ya TZS 1.29 bilioni, na hivyo kuongeza gharama za mradi. Malipo ya awali ya jumla ya TZS 13.79 bilioni yalitolewa bila dhamana sahihi ya benki, na hivyo kuongeza uwezekano wa hatari ya kifedha.
Zaidi ya hayo, shule za msingi 35 na sekondari 148 zilijengwa kwenye ardhi ambayo haijapimwa kwa gharama ya jumla ya TZS 125.14 bilioni, ambayo inaweza kusababisha migogoro ya ardhi na changamoto za uendelevu wa miradi.
B. UKAGUZI WA KIUFUNDI
Matokeo ya kaguzi 12 za kitaalamu kama zilivyofupishwa hapa chini: Mradi wa Umeme wa Maji wa Julius Nyerere (JNHPP) Ukaguzi wa kiufundi wa Mradi wa Umeme wa Maji wa Julius Nyerere (JNHPP) ulibaini mapungufu makubwa katika upangaji, usimamizi wa mikataba na utekelezaji wa uwajibikaji wa shirika kwa jamii (CSR). Mradi haukuwa na Mpango wa Kutayarisha na Kujibu wa Dharura wa kutosha (EPRP) kwa hatari za mafuriko ya chini ya mkondo. Masuala ya usimamizi wa mikataba ni pamoja na ushiriki wa TANESCO na kampuni ya mawakili ya kigeni bila kupata kibali cha awali cha Mwanasheria Mkuu wa Serikali, na hivyo kusababisha uwakilishi wa kisheria usiofaa katika kesi ya Bodi ya Uamuzi wa Migogoro (DAB). Malipo ya TZS 752.87 milioni yalifanywa kwa mshauri bila mkataba rasmi, wakati kutokatwa kwa kodi ya zuio (TZS 143.94 milioni) na fidia iliyochelewa (TZS 327.93 bilioni) ilisababisha ukiukwaji wa taratibu za kifedha.
Kipengele cha CSR kilikabiliwa na ucheleweshaji wa zaidi ya miaka mitano, ambapo TZS 262.34 bilioni katika miradi ambayo haijatekelezwa Miradi ya Umeme Vijijini Ukaguzi wa kitaalamu wa Miradi ya Umeme Vijijini ulibaini:
REA ilishindwa kufanya utafiti wa soko la umeme uliohitajika, badala yake ilitegemea takwimu zilizopitwa na wakati, na kusababisha makadirio ya mahitaji yasiyo sahihi na mgao usiofaa wa rasilimali.
Katika manunuzi, kutofautiana kwa makadirio ya gharama kulisababisha upungufu wa TZS 15.34 bilioni, na kuibua wasiwasi juu ya thamani ya fedha. Zaidi ya hayo, transfoma zenye uwezo wa chini kuliko ilivyopendekezwa katika upembuzi yakinifu zilinunuliwa na kusakinishwa bila uchanganuzi wa mahitaji ya umeme, hivyo kuhatarisha uhaba wa miundombinu na kukatika kwa umeme.
Masuala ya usimamizi wa mikataba ni pamoja na uwekaji wa vifaa bila kufanya Vipimo vya Kukubalika kwa Kiwanda (FAT), kudhoofisha uhakikisho wa ubora na uaminifu wa kiutendaji, wakati mabadiliko yasiyokuwa na hati ya wigo wa mradi yalisababisha kusambaza umeme kwa vijiji ambavyo havikuwekwa kwenye mkataba.
Ujenzi wa Minara ya Mawasiliano Ukaguzi wa kitaalamu wa ujenzi wa minara ya mawasiliano chini ya Mfuko wa Mawasiliano kwa Wote (UCSAF) ulibaini udhaifu katika upangaji, ununuzi, usimamizi wa mikataba na uhakikisho wa ubora, ambao umeathiri ufanisi na uendelevu wa miundombinu ya mawasiliano vijijini na maeneo ambayo hayajahudumiwa.
UCSAF haikupanga ipasavyo na kuainisha maeneo ambayo hayajahudumiwa, hivyo kusababisha upotevu wa fedha, ambapo TZS 4.28 bilioni zilitumika kujenga minara katika maeneo ambayo tayari yanahudumiwa na TZS 5.76 bilioni zilitengwa kwa maeneo ambayo hayakutambuliwa hapo awali.
Katika usimamizi wa manunuzi, ruzuku zilizotolewa zilivuka kiwango cha juu kinachoruhusiwa kwa TZS 7.17 bilioni, wakati kura 14, zenye thamani ya TZS 1.75 bilioni, zilitolewa kwa maeneo ambayo tayari yamefunikwa na miundombinu ya mtandao iliyopo.
Mapungufu ya usimamizi wa mikataba ni pamoja na uharibifu ambao haujadaiwa wa jumla ya TZS 3.80 bilioni kutokana na ucheleweshaji wa mradi, malipo ya awali ya TZS 12.80 bilioni bila kuwa na dhamana ya benki inayotakiwa, na miradi yenye thamani ya TZS 1.04 bilioni kutekelezwa bila mikataba rasmi.
Ukaguzi pia ulibaini masuala makubwa ya udhibiti wa ubora, huku 42% ya tovuti zilizokamilishwa zikikosa Majaribio ya Kukubalika kwa Muda (PAT), na 46% ya tovuti zilizojaribiwa zimeshindwa kufikia kiwango cha chini cha upatikanaji wa simu na viwango vya kiwango cha mafanikio.
Udhibiti na Ufuatiliaji wa Tathmini ya Athari kwa Mazingira Ukaguzi wa kitaalamu wa udhibiti na ufuatiliaji wa Baraza la Taifa la Usimamizi wa Mazingira (NEMC) wa Tathmini ya Athari kwa Mazingira (EIAs) na Mipango ya Usimamizi wa Mazingira katika sekta ya ujenzi na madini ulibaini udhaifu katika uzingatiaji, ufuatiliaji na utekelezaji. NEMC ilishindwa kusimamia ipasavyo taratibu za usajili na uhakiki, ambapo miradi mikubwa kama vile Mgodi wa Makaa ya Mawe ya Ngaka na Daraja la John Pombe Magufuli ilianza kufanya kazi bila kuwa na cheti cha EIA, na hivyo kusababisha madhara ambayo hayajafanyiwa tathmini.
Upungufu wa takwimu za msingi katika miradi mitano kati ya minane iliyofanyiwa sampuli, ikiwa ni pamoja na kukosa uchanganuzi wa metali nzito kwa ubora wa maji katika Mgodi wa Almasi wa Williamson na Mtandao Mpya wa Maji jijini Arusha, ulihatarisha ufuatiliaji wa mazingira na upangaji wa kukabiliana na hali hiyo.
Mchakato wa mapitio ya EIAs pia ulipatikana kuwa na upungufu, na uthibitishaji wa tovuti usiotosheleza, ushiriki mdogo wa washikadau, na hatua za kupunguza zilizobainishwa vibaya, na kuongeza hatari ya madhara ya mazingira.
Zaidi ya hayo, ufuatiliaji wa baada ya EIA haukutosha, huku NEMC ikishindwa kuthibitisha hatua za kudhibiti uchafuzi wa mazingira, kufuatilia usimamizi wa taka ngumu na hatari, au utekelezaji unaohitajika.
Zaidi ya hayo, udhibiti na ufuatiliaji wa mipango ya uondoaji kazi haukutosha, kwa kuwa hakuna miradi ya ujenzi iliyokuwa na mikakati ifaayo ya uondoaji, na ukarabati unaoendelea katika miradi ya uchimbaji madini ulicheleweshwa au haukutekelezwa vizuri, na hivyo kuongeza hatari ya uharibifu wa mazingira kwa muda mrefu.
Usambazaji wa Maji Vijijini chini ya RUWASA Ukaguzi wa kitaalamu wa Wakala wa Majisafi na Usafi wa Mazingira Vijijini (RUWASA) ulibaini udhaifu katika upangaji wa miradi, ununuzi, usimamizi wa mikataba na uhakiki wa ubora, ambao umeathiri vibaya ufanisi na uendelevu wa miradi ya usambazaji maji vijijini.
Tathmini ya vyanzo vya maji haikutosheleza, huku tathmini za mara moja zikishindwa kupata mabadiliko ya msimu katika ubora na upatikanaji wa maji.
Tathmini duni ya vyanzo vya maji ilisababisha mbinu zisizofaa za matibabu katika miradi ya Morong’anya na Kemondo-Maruku na kutegemea mabomba ambayo hayajatengenezwa kwa ajili ya usambazaji wa ziada katika miradi ya Kigwa-Uyui na Igogo-Igurubi, hivyo kusababisha hatari za muda mrefu.
Kukosa kujumuisha vipindi vya utekelezaji wa mradi kutoka kwa upeo wa usanifu wa miaka 20 ulipunguza zaidi muda wa utendaji kazi. Udhaifu wa manunuzi ni pamoja na kutoa kandarasi 14 kati ya 15 bila uangalizi wa kina, na kusababisha ucheleweshaji wa hadi miaka mitano na gharama za ziada za TZS 1.17 bilioni kutokana na kusitishwa kwa mikataba.
Zabuni isiyojibiwa ya mradi wa Morong’anya ilisababisha gharama isiyopangwa ya TZS 1.26 bilioni kutokana na kukosa vitu vya Bili ya Kiasi (BoQ). Usimamizi mbovu wa kandarasi ulisababisha hasara ya TZS 493.08 milioni kutokana na kusitishwa kwa mikataba isivyofaa na kuongezeka kwa gharama ya TZS 4.04 bilioni kutokana na usanifu usioridhisha wa mradi.
Ucheleweshaji wa malipo ya wakandarasi ulisababisha riba ya TZS 711.79 milioni. Zaidi ya hayo, mapungufu ya usimamizi wa ubora, ikiwa ni pamoja na uwekaji bomba usiofaa, mgandamizo usiofaa, na matumizi ya nyenzo zisizofaa za kujaza, ziliongeza hatari ya kuharibika kwa miundombinu, iliyohitaji uboreshaji wa haraka wa uangalizi, upangaji, na utiifu wa viwango vya kiufundi.
Ujenzi na Utunzaji wa Miundombinu ya Maji Taka na Usafi wa Mazingira Ukaguzi wa kitaalamu wa miradi ya miundombinu ya maji taka na usafi wa mazingira chini ya Wizara ya Maji (MoW) na Mamlaka ya Majisafi na Usafi wa Mazingira (WSSAs) umebaini udhaifu katika upangaji wa miradi, ununuzi, usimamizi wa mikataba na usimamizi wa fedha.
Muundo wa kituo cha xvi cha kutibu maji machafu huko Mbezi Beach haukuzingatia viwango vya mazingira vya ndani, hivyo kuruhusu ukolezi wa Kemikali ya Mahitaji ya Oksijeni (COD) ya 125 mg/L inayozidi kiwango kinachoruhusiwa cha 60mg/L kwa 108.33%, na hivyo kusababisha hatari kubwa ya uchafuzi wa maji.
Tathmini isiyotosheleza ya upembuzi yakinifu ilisababisha mabadiliko ya TZS 1.66 bilioni kwa kaya ambazo hazijaunganishwa katika miradi ya majitaka ya Area C na Area D mjini Dodoma, na kuongeza hatari ya kufurika kutokana na ukuaji wa mahitaji usiojulikana.
Masuala ya usimamizi wa mikataba yalibainika, na ulipaji wa ziada wa TZS 1.60 bilioni ulibainishwa katika miradi ya Ilemela na Babati kutokana na uthibitisho usiofaa wa kazi ambazo hazijatekelezwa, huku kucheleweshwa kwa malipo kwa wakandarasi katika miradi mitano kulisababisha kuongezeka kwa riba ya TZS 273 milioni.
Ucheleweshaji wa muda mrefu zaidi ulizingatiwa katika miradi ya Babati na Dodoma, ambayo ni wastani wa siku 252 na 161 mtawalia, hasa kutokana na kuchelewa kwa fedha kutoka Wizara ya Fedha. Mradi wa Bwawa la Kidunda Ukaguzi ulitathmini ufanisi wa DAWASA katika kupanga, kusanifu na kutekeleza Mradi wa Bwawa la Kidunda ili kukidhi mahitaji ya maji na kuboresha usafi wa mazingira.
Matokeo muhimu yalijumuisha kushindwa kujumuisha mabwawa ya kuangalia kwa udhibiti wa mchanga, kuongeza hatari ya mkusanyiko wa mashapo, kupungua kwa uwezo wa kuhifadhi, na gharama kubwa za matengenezo kutokana na upembuzi yakinifu usiotosheleza. Masuala ya usimamizi wa mikataba pia yalibainishwa, ambapo ucheleweshwaji wa malipo ya wakandarasi ni kati ya siku 16 hadi 299, hivyo kusababisha tozo zinazowezekana za riba, wakati tofauti zisizoidhinishwa za TZS 1.57 bilioni zilibainishwa katika IPC .
Zaidi ya hayo, DAWASA ililipa fidia ya ziada ya bilioni 4.02 baada ya kutathminiwa upya. Hii ilionyesha kuwa jumla ya TZS 9.07 bilioni zililipwa kwa ajili ya fidia, na kufanya gharama kuwa TZS 5.24 bilioni, kwani bajeti ya awali ilikuwa TZS 3.83 bilioni.
Ukarabati na Ujenzi wa Masoko na Vituo vya Mabasi Ukaguzi wa kitaalamu wa ukarabati na ujenzi wa Soko la Kariakoo, Soko Kuu la Mwanza na Kituo Kikuu cha Mabasi cha Nyamhongolo ulibaini udhaifu katika upangaji, usanifu na usimamizi wa mikataba, na kusababisha kuongezeka kwa gharama na ucheleweshaji wa miradi.
Kutokuwepo kwa tafiti za masharti katika Soko Kuu la Kariakoo na Mwanza kulisababisha mawanda ya miradi kutofafanuliwa, na kusababisha tofauti za TZS 757.02 milioni. Ubovu wa miundo katika Soko Kuu la Mwanza ulisababisha kazi ya ziada yenye thamani ya TZS 1.96 bilioni kutokana na kukosekana kwa mradi.
Masuala ya usimamizi wa mikataba yalijumuisha malipo ya baa za uimarishaji jumla ya TZS 9.87 bilioni bila kutaja ukubwa wa baa, hivyo kuongeza hatari ya kuongezeka kwa gharama. Zaidi ya hayo, TZS 766.90 milioni zililipwa kama gharama zinazoweza kurejeshwa kwa washauri bila nyaraka za uthibitisho, hali inayoonyesha udhibiti dhaifu wa fedha.
Ucheleweshaji wa mradi wa miezi 13 katika Soko la Kariakoo na miezi 44 katika Soko Kuu la Mwanza ulisababisha madai ya mshauri ya TZS 1.35 bilioni kwa ajili ya kuongeza gharama za usimamizi. Ucheleweshaji huu ulichangiwa na uidhinishaji wa kuchelewa, malipo yaliyocheleweshwa, na kuongezeka kwa wigo wa mradi.
Ufungaji na Utunzaji wa Samani za Barabarani na Alama za Trafiki Ukaguzi wa kitaalamu wa uwekaji na matengenezo ya samani za barabarani na mawimbi ya barabarani uliofanywa na TANROADS na TARURA ulibaini mapungufu katika upangaji, usimamizi na matengenezo ya mikataba, jambo linaloathiri vibaya usalama na ufanisi barabarani.
Usanifu wa kizamani wa mawimbi ya trafiki katika makutano makuu jijini Dar es Salaam ulisababisha udhibiti wa trafiki kwa mikono na maafisa wa polisi, wakati ufinyu wa bajeti ulipunguza juhudi za matengenezo, na mgao wa kila mwaka wa TZS 1.8 bilioni dhidi ya TZS 200 bilioni zinazohitajika.
Ubovu wa samani za barabarani ulibainika, huku Barabara ya Bagamoyo ikiwa haina asilimia 73 ya taa za barabarani, huku alama za barabarani zilizofifia na alama zinazokosekana zikiongeza hatari za usalama barabarani.
Udhibiti wa ubora haukutosha, kwani rangi za alama barabarani hazikufanyiwa majaribio ya uthibitisho, na hivyo kusababisha wasiwasi wa uimara. Uharibifu wa samani za barabara katika Barabara ya Tabora-Nzega na Barabara za Jiji la Serikali ulisababisha hasara ya TZS 170.48 milioni, huku ulinzi dhaifu ukichangia wizi wa mara kwa mara.
Zaidi ya hayo, ukosefu wa ukataji nyasi wa kawaida na ukataji miti ulificha alama za barabarani, hivyo kuhatarisha zaidi watumiaji wa barabara. Hitimisho Ukaguzi wangu unaonyesha maeneo yanayohitaji hatua za haraka za kurekebisha na wasimamizi ili kuimarisha utiifu, kuboresha ufanisi wa usimamizi wa mradi, na kuhakikisha matumizi bora ya rasilimali.
Kuimarisha udhibiti wa ndani, kuimarisha uratibu wa washikadau, na uangalizi makini itakuwa muhimu kwa kushughulikia mapengo yaliyotambuliwa, kupunguza hatari za kifedha, na kufikia matokeo yanayotarajiwa ya mradi kwa ufanisi.
