Kijana wa Ifoza
JF-Expert Member
- Oct 31, 2025
- 1,180
- 2,302
Leo naomba tujikite kumwangalia kwa kina mwanaharakati nguli wa haki za binadamu na demokrasia nchini, Maria Sarungi Tsehai. Katika mazingira yetu ya sasa ya kisiasa, kumekuwa na mjadala mkubwa kuhusu uimara wa sauti huru. Hivyo, nawakaribisha wanajamvi wote kutoa maoni, kufanya uchambuzi, na kujadili kwa kina uwezo na ushupavu wa huyu mwanaharakati, hasa tukimweka kwenye muktadha wa kihistoria na kumfananisha na Mwanasiasa Tundu Lissu alivyokuwa kabla ya kuingia rasmi kwenye siasa za vyama.
Karibuni tujadili rasimu hii ya kiuchambuzi:
Katika ulimwengu wa harakati za kijamii na kisiasa nchini Tanzania, mstari unaotenga harakati za dhati na zile za fursa umekuwa mwembamba mno. Hata hivyo, jina la Maria Sarungi Tsehai limeendelea kusimama kama mnara wa uthabiti, nguzo inayokataa kuinama mbele ya upepo wowote wa kisiasa. Katika muktadha wa kihistoria, uimara wa Maria unamrejesha msomaji kwenye zama za dhahabu za Tundu Lissu kabla ya kuingia kwenye siasa za vyama—kipindi ambacho Lissu alikuwa sauti ya wanyonge kupitia mashirika ya kiraia (NGOs) kama LEAT, akipambana na mikataba mibovu ya madini na ukiukwaji wa haki za binadamu bila kupepesa macho.
Maria Sarungi na Mfanano wa Lissu wa Zama za Kiraia (Gharama na Madhila ya Msimamo)
Kabla Tundu Lissu hajatumbukia rasmi kwenye siasa za majukwaani na kuwa mbunge wa Singida Mashariki kupitia CHADEMA, alikuwa mwanaharakati wa kisheria aliyelitikisa taifa. Lissu wa zama zile hakutafuta kura; alitafuta haki. Hakutafuta umaarufu wa vyama; alitafuta uwajibikaji.
Mfanano huu unajitokeza wazi kwa Maria Sarungi kupitia vuguvugu lake la #ChangeTanzania. Kama alivyokuwa Lissu wa miaka ya 1990 na mapema miaka ya 2000, Maria amekataa kutumia nguvu ya ushawishi wake kama mtaji wa kisiasa wa kupata madaraka. Amewekeza nguvu zake zote katika kujenga uelewa wa kiraia (civic awareness), akiamini kuwa mabadiliko ya kweli hayatatoka kwa wanasiasa, bali kwa wananchi wanaojua haki zao. Huu ndio uanaharakati usioyumba (unwavering activism)—msimamo unaobaki imara hata pale utawala unapobadilika.
Hata hivyo, msimamo huu thabiti na usiotikisika umekuja na gharama kubwa na chungu mno kwa maisha binafsi ya Maria Sarungi, jambo linalomfanya apitie dhiki kubwa akiwa uhamishoni.
Lissu: Uanaharakati Ndani ya Ngozi ya Mwanasiasa
Hata hivyo, kuna mahali ambapo Tundu Lissu anavunja kanuni ya kawaida ya wanasiasa wengi wa Tanzania. Katika medani yetu ya kisiasa, uanaharakati mara nyingi umekuwa kama "daraja la kuvukia"—ngazi ambayo watu huitumia kujipatia umaarufu ili wateuliwe au kuchaguliwa, na mara wanapopata madaraka na maslahi, huachana na ajenda za umma na kuzama kwenye anasa za mfumo.
Lissu amethibitisha kuwa wa kipekee. Alipoingia bungeni na kwenye siasa za vyama, hakuvua koti la uanaharakati; alilihamishia mjengoni. Yale mambo aliyoyapigania akiwa LEAT—kama vile uwazi katika rasilimali za nchi, kupinga mikataba ya kinyonyaji ya madini, na kutetea haki za wachimba madini wadogo na wanakijiji wa Tarime na Geita—ndiyo yaliyokuwa kiini cha hotuba zake kali bungeni zilizoihenyesha serikali.
Uthibitisho mkuu wa kutoyumba kwa Lissu ulikuja katika mtihani wake mgumu zaidi wa maisha: shambulio la risasi la Septemba 2017 jijini Dodoma. Pale ambapo wengi wangekata tamaa, kunyamaza, au kukimbilia maisha ya amani baada ya kunusurika kifo kimuujiza, Lissu alirejea ulingoni akiwa yuleyule. Majeraha ya mwili hayakujeruhi misingi yake. Amekuwa mwiba usiochomeka kwa serikali zote zilizofuata, akionyesha kuwa uanaharakati kwake si mkakati wa kupata ajira, bali ni vinasaba vinavyoishi ndani ya damu yake.
Wanaharakati wa "Michongo" na Upepo wa Kisiasa
Ili kuelewa uzito wa msimamo wa Maria Sarungi na upekee wa Tundu Lissu, ni lazima uwapime kwenye mizani dhidi ya kundi linalotajwa na wachambuzi wengi kama "wanaharakati wa michongo"—watu ambao ajenda zao zinasukumwa na maslahi binafsi, visasi, au kutafuta umaarufu wa muda mfupi.
Fatuma Karume: Aliyekuwa Rais wa Chama cha Wanasheria Tanganyika (TLS), Fatuma Karume, alionyesha cheche kubwa wakati wa utawala wa awamu ya tano. Hata hivyo, ukosoaji wake mara nyingi umeonekana kusukumwa na migogoro ya kiuaminifu na kisiasa kuliko misingi thabiti ya kiitikadi. Tofauti na Maria anayesimama kwenye taasisi na misingi, harakati za Karume mara nyingi zimehusishwa na hisia binafsi na nafasi yake ndani ya mzunguko wa wasomi wenye upendeleo (elite class)
Kigogo2014: Akaunti hii ya mtandao wa X (zamani Twitter) ilipata umaarufu mkubwa kwa kufichua siri za serikali. Hata hivyo, weledi wa uanaharakati unaiweka pembeni kutokana na ukosefu wa utambulisho rasmi na mabadiliko ya mara kwa mara ya ajenda kulingana na nani anayemlipa au kumpa taarifa za ndani. Ni harakati za gizani (anonymous profiling) ambazo hukosa uhalali wa kimaadili pale jamii inapotaka uwazi.
Mange Kimambi: Kutoka Kuhadaika Hadi Ukomavu wa "Mea Culpa"
Huwezi kujadili ustahimilivu wa Maria Sarungi bila kutazama mageuzi makubwa ya kisiasa yaliyomkuta Mange Kimambi. Kimambi, ambaye alikuwa injini kuu ya kuamsha hasira za wananchi mtandaoni wakati wa utawala wa awamu ya tano, alikabiliwa na mtihani mzito wa kifikra kufuatia kuingia madarakani kwa Rais Samia Suluhu Hassan mnamo Machi 2021. Lugha ya maridhiano na diplomasia ya tabasamu ya utawala mpya ilimhadaa Kimambi kwa muda, na kumfanya alainishe msimamo wake na hata kuunga mkono baadhi ya hatua za serikali—hali iliyozua simanzi na maswali mengi miongoni mwa wafuasi wake waliomwona kama amesaliti mapambano.
Hata hivyo, ukomavu wa mwanaharakati haupimwi kwa kutokukosea, bali kwa ujasiri wa kukiri kosa pale mwelekeo unapopotea. Mange Kimambi anastahili kupewa "maua yake" kwa hatua yake ya kijasiri ya kufanya mea culpa (kukiri makosa) hadharani. Baada ya kubaini kuwa mabadiliko ya awamu ya sita yalikuwa ya sura tu na si ya kimfumo—huku kukiendelea kushuhudiwa changamoto zilezile za kimfumo za utekaji na ukandamizaji—Kimambi alijirudi bila aibu wala kusita.
Kukiri huku kwa makosa hakukumfanya anyongeke; badala yake, kulimrudisha ulingoni akiwa na nguvu na uelewa mkubwa zaidi wa kimkakati.
Muungano Mpya wa Kimkakati: Kimambi na Sarungi Kama Nguzo Kuu
Kujirudi kwa Mange Kimambi kumesafisha njia na kufungua ukurasa mpya wenye tija kubwa katika medani ya harakati nchini Tanzania. Badala ya kubaki kwenye mzozo au utengano, Kimambi ameweza kuunganisha nguvu zake na Maria Sarungi Tsehai, na kutengeneza ushirikiano thabiti wa kianaharakati unaotikisa nguzo za watawala.
Muungano huu unachanganya mitindo miwili ya kipekee lakini inayokamilishana kikamilifu:
Hitimisho: Katiba Mpya Ndio Kiungo na Suluhisho la Kudumu
Mwisho wa siku, kiungo kinachowaunganisha wanaharakati hawa wa dhati—kuanzia msimamo usioyumba wa Maria Sarungi, ujasiri wa kisiasa wa Tundu Lissu, hadi mageuzi ya kimkakati ya Mange Kimambi—ni utambuzi wa ukweli mmoja mchungu: Tanzania haiwezi kuponywa kwa kubadilisha sura za viongozi, bali kwa kubadili mfumo wa sheria na utawala kupitia Katiba Mpya.
Hadaa aliyokumbana nayo Mange Kimambi kwa ujio wa Rais Samia ni thibitisho tosha kwamba kuruhusu hatima ya nchi iongozwe na "wema" wa mtu mmoja ni mtego wa kisiasa. Katiba ya sasa inampa Rais madaraka makubwa kupita kiasi, kiasi kwamba uhuru wa mahakama, haki za kiraia, na usalama wa wakosoaji vinabaki kuwa hisani ya mtawala badala ya kuwa haki za kikatiba zilizolindwa.
Wakati wanaharakati wa "michongo" wakiyumbishwa na upepo wa maslahi ya muda mfupi, nguzo hizi kuu zinasimama imara kudai Katiba Mpya yenye misingi ya haki, uwajibikaji, na usawa. Hili ndilo suluhisho pekee litakalohakikisha kuwa sauti za akina Maria Sarungi, mapambano ya Tundu Lissu, na ushawishi wa Mange Kimambi havipotei bure, bali vinajenga taifa ambalo sheria inatawala mtu, na si mtu anayetawala sheria. Uanaharakati wa dhati hauna kikomo, na mwisho wake ni pale tu wananchi watakapomiliki katiba yao wenyewe.
Wanajamvi, nawasilisha kwa mjadala:
Karibuni tujadili rasimu hii ya kiuchambuzi:
Katika ulimwengu wa harakati za kijamii na kisiasa nchini Tanzania, mstari unaotenga harakati za dhati na zile za fursa umekuwa mwembamba mno. Hata hivyo, jina la Maria Sarungi Tsehai limeendelea kusimama kama mnara wa uthabiti, nguzo inayokataa kuinama mbele ya upepo wowote wa kisiasa. Katika muktadha wa kihistoria, uimara wa Maria unamrejesha msomaji kwenye zama za dhahabu za Tundu Lissu kabla ya kuingia kwenye siasa za vyama—kipindi ambacho Lissu alikuwa sauti ya wanyonge kupitia mashirika ya kiraia (NGOs) kama LEAT, akipambana na mikataba mibovu ya madini na ukiukwaji wa haki za binadamu bila kupepesa macho.
Maria Sarungi na Mfanano wa Lissu wa Zama za Kiraia (Gharama na Madhila ya Msimamo)
Kabla Tundu Lissu hajatumbukia rasmi kwenye siasa za majukwaani na kuwa mbunge wa Singida Mashariki kupitia CHADEMA, alikuwa mwanaharakati wa kisheria aliyelitikisa taifa. Lissu wa zama zile hakutafuta kura; alitafuta haki. Hakutafuta umaarufu wa vyama; alitafuta uwajibikaji.
Mfanano huu unajitokeza wazi kwa Maria Sarungi kupitia vuguvugu lake la #ChangeTanzania. Kama alivyokuwa Lissu wa miaka ya 1990 na mapema miaka ya 2000, Maria amekataa kutumia nguvu ya ushawishi wake kama mtaji wa kisiasa wa kupata madaraka. Amewekeza nguvu zake zote katika kujenga uelewa wa kiraia (civic awareness), akiamini kuwa mabadiliko ya kweli hayatatoka kwa wanasiasa, bali kwa wananchi wanaojua haki zao. Huu ndio uanaharakati usioyumba (unwavering activism)—msimamo unaobaki imara hata pale utawala unapobadilika.
Hata hivyo, msimamo huu thabiti na usiotikisika umekuja na gharama kubwa na chungu mno kwa maisha binafsi ya Maria Sarungi, jambo linalomfanya apitie dhiki kubwa akiwa uhamishoni.
- Tukio la Kutekwa Nairobi: Mnamo Januari 2025, akiwa anaishi nchini Kenya kwa sababu za kiusalama, Maria Sarungi alitekwa nyara katikati ya jiji la Nairobi na watu wenye silaha waliomshambulia, kum kaba koo, na kumshikilia kwa saa kadhaa wakijaribu kulazimisha kupata nywila (passwords) za mitandao yake ya kijamii. Kitendo hiki hakikuhatarisha maisha yake tu, bali kilionyesha jinsi maadui wa sauti huru wanavyoweza kuvuka mipaka kumfuata hata akiwa ukimbizini.
- Msiba wa Baba Mzazi: Pigo kubwa zaidi la kiubinadamu lilimkuta mnamo Machi 2025, kufuatia kifo cha baba yake mzazi, Profesa Philemon Sarungi—daktari bingwa na waziri wa zamani aliyelitumikia taifa hili kwa uadilifu mkubwa. Kutokana na hofu kubwa ya kiusalama na vitisho vilivyokuwa vinamkabili, Maria alilazimika kuomboleza akiwa ughaibuni na akashindwa kabisa kurudi nyumbani Tanzania kushiriki mazishi ya mzazi wake. Huu ni mtihani mzito wa kisaikolojia na kijamii ambao unaonyesha sura halisi ya gharama ya uanaharakati nchini.
Lissu: Uanaharakati Ndani ya Ngozi ya Mwanasiasa
Hata hivyo, kuna mahali ambapo Tundu Lissu anavunja kanuni ya kawaida ya wanasiasa wengi wa Tanzania. Katika medani yetu ya kisiasa, uanaharakati mara nyingi umekuwa kama "daraja la kuvukia"—ngazi ambayo watu huitumia kujipatia umaarufu ili wateuliwe au kuchaguliwa, na mara wanapopata madaraka na maslahi, huachana na ajenda za umma na kuzama kwenye anasa za mfumo.
Lissu amethibitisha kuwa wa kipekee. Alipoingia bungeni na kwenye siasa za vyama, hakuvua koti la uanaharakati; alilihamishia mjengoni. Yale mambo aliyoyapigania akiwa LEAT—kama vile uwazi katika rasilimali za nchi, kupinga mikataba ya kinyonyaji ya madini, na kutetea haki za wachimba madini wadogo na wanakijiji wa Tarime na Geita—ndiyo yaliyokuwa kiini cha hotuba zake kali bungeni zilizoihenyesha serikali.
Uthibitisho mkuu wa kutoyumba kwa Lissu ulikuja katika mtihani wake mgumu zaidi wa maisha: shambulio la risasi la Septemba 2017 jijini Dodoma. Pale ambapo wengi wangekata tamaa, kunyamaza, au kukimbilia maisha ya amani baada ya kunusurika kifo kimuujiza, Lissu alirejea ulingoni akiwa yuleyule. Majeraha ya mwili hayakujeruhi misingi yake. Amekuwa mwiba usiochomeka kwa serikali zote zilizofuata, akionyesha kuwa uanaharakati kwake si mkakati wa kupata ajira, bali ni vinasaba vinavyoishi ndani ya damu yake.
Wanaharakati wa "Michongo" na Upepo wa Kisiasa
Ili kuelewa uzito wa msimamo wa Maria Sarungi na upekee wa Tundu Lissu, ni lazima uwapime kwenye mizani dhidi ya kundi linalotajwa na wachambuzi wengi kama "wanaharakati wa michongo"—watu ambao ajenda zao zinasukumwa na maslahi binafsi, visasi, au kutafuta umaarufu wa muda mfupi.
Fatuma Karume: Aliyekuwa Rais wa Chama cha Wanasheria Tanganyika (TLS), Fatuma Karume, alionyesha cheche kubwa wakati wa utawala wa awamu ya tano. Hata hivyo, ukosoaji wake mara nyingi umeonekana kusukumwa na migogoro ya kiuaminifu na kisiasa kuliko misingi thabiti ya kiitikadi. Tofauti na Maria anayesimama kwenye taasisi na misingi, harakati za Karume mara nyingi zimehusishwa na hisia binafsi na nafasi yake ndani ya mzunguko wa wasomi wenye upendeleo (elite class)
Kigogo2014: Akaunti hii ya mtandao wa X (zamani Twitter) ilipata umaarufu mkubwa kwa kufichua siri za serikali. Hata hivyo, weledi wa uanaharakati unaiweka pembeni kutokana na ukosefu wa utambulisho rasmi na mabadiliko ya mara kwa mara ya ajenda kulingana na nani anayemlipa au kumpa taarifa za ndani. Ni harakati za gizani (anonymous profiling) ambazo hukosa uhalali wa kimaadili pale jamii inapotaka uwazi.
Mange Kimambi: Kutoka Kuhadaika Hadi Ukomavu wa "Mea Culpa"
Huwezi kujadili ustahimilivu wa Maria Sarungi bila kutazama mageuzi makubwa ya kisiasa yaliyomkuta Mange Kimambi. Kimambi, ambaye alikuwa injini kuu ya kuamsha hasira za wananchi mtandaoni wakati wa utawala wa awamu ya tano, alikabiliwa na mtihani mzito wa kifikra kufuatia kuingia madarakani kwa Rais Samia Suluhu Hassan mnamo Machi 2021. Lugha ya maridhiano na diplomasia ya tabasamu ya utawala mpya ilimhadaa Kimambi kwa muda, na kumfanya alainishe msimamo wake na hata kuunga mkono baadhi ya hatua za serikali—hali iliyozua simanzi na maswali mengi miongoni mwa wafuasi wake waliomwona kama amesaliti mapambano.
Hata hivyo, ukomavu wa mwanaharakati haupimwi kwa kutokukosea, bali kwa ujasiri wa kukiri kosa pale mwelekeo unapopotea. Mange Kimambi anastahili kupewa "maua yake" kwa hatua yake ya kijasiri ya kufanya mea culpa (kukiri makosa) hadharani. Baada ya kubaini kuwa mabadiliko ya awamu ya sita yalikuwa ya sura tu na si ya kimfumo—huku kukiendelea kushuhudiwa changamoto zilezile za kimfumo za utekaji na ukandamizaji—Kimambi alijirudi bila aibu wala kusita.
Kukiri huku kwa makosa hakukumfanya anyongeke; badala yake, kulimrudisha ulingoni akiwa na nguvu na uelewa mkubwa zaidi wa kimkakati.
Muungano Mpya wa Kimkakati: Kimambi na Sarungi Kama Nguzo Kuu
Kujirudi kwa Mange Kimambi kumesafisha njia na kufungua ukurasa mpya wenye tija kubwa katika medani ya harakati nchini Tanzania. Badala ya kubaki kwenye mzozo au utengano, Kimambi ameweza kuunganisha nguvu zake na Maria Sarungi Tsehai, na kutengeneza ushirikiano thabiti wa kianaharakati unaotikisa nguzo za watawala.
Muungano huu unachanganya mitindo miwili ya kipekee lakini inayokamilishana kikamilifu:
- Maria Sarungi anawakilisha uanaharakati wa kitaasisi, misingi ya kisheria, na hoja zilizoshiba uchambuzi wa kina kupitia #ChangeTanzania.
- Mange Kimambi anawakilisha nguvu ya ushawishi wa umma (populism), uwezo wa kufikia mamilioni ya wananchi wa kawaida kwa lugha nyepesi, na ujasiri wa kufichua mambo bila woga kupitia majukwaa yake.
Hitimisho: Katiba Mpya Ndio Kiungo na Suluhisho la Kudumu
Mwisho wa siku, kiungo kinachowaunganisha wanaharakati hawa wa dhati—kuanzia msimamo usioyumba wa Maria Sarungi, ujasiri wa kisiasa wa Tundu Lissu, hadi mageuzi ya kimkakati ya Mange Kimambi—ni utambuzi wa ukweli mmoja mchungu: Tanzania haiwezi kuponywa kwa kubadilisha sura za viongozi, bali kwa kubadili mfumo wa sheria na utawala kupitia Katiba Mpya.
Hadaa aliyokumbana nayo Mange Kimambi kwa ujio wa Rais Samia ni thibitisho tosha kwamba kuruhusu hatima ya nchi iongozwe na "wema" wa mtu mmoja ni mtego wa kisiasa. Katiba ya sasa inampa Rais madaraka makubwa kupita kiasi, kiasi kwamba uhuru wa mahakama, haki za kiraia, na usalama wa wakosoaji vinabaki kuwa hisani ya mtawala badala ya kuwa haki za kikatiba zilizolindwa.
Wakati wanaharakati wa "michongo" wakiyumbishwa na upepo wa maslahi ya muda mfupi, nguzo hizi kuu zinasimama imara kudai Katiba Mpya yenye misingi ya haki, uwajibikaji, na usawa. Hili ndilo suluhisho pekee litakalohakikisha kuwa sauti za akina Maria Sarungi, mapambano ya Tundu Lissu, na ushawishi wa Mange Kimambi havipotei bure, bali vinajenga taifa ambalo sheria inatawala mtu, na si mtu anayetawala sheria. Uanaharakati wa dhati hauna kikomo, na mwisho wake ni pale tu wananchi watakapomiliki katiba yao wenyewe.
Wanajamvi, nawasilisha kwa mjadala:
- Je, mnaonaje mfanano huu wa uanaharakati kati ya Maria Sarungi wa sasa na Tundu Lissu wa zamani (kabla ya siasa)?
- Je, madhila anayoyapitia Maria (kama kutekwa Nairobi na kukosa mazishi ya baba yake) yanatoa picha gani kuhusu usalama wa wanaharakati huru ukanda wa Afrika Mashariki?
- Je, kuna mustakabali wowote wa uanaharakati nchini nje ya harakati za kudai Katiba Mpya?