Msanii
Platinum Member
- Jul 4, 2007
- 26,483
- 40,130
Tanzania imekuwa mfano wa kuigwa barani Afrika kwa kuwa na umoja wa kitaifa unaovuka mipaka ya makabila zaidi ya 120. Hata hivyo, hivi karibuni kumeanza kujitokeza viashiria vya hatari ambapo baadhi ya wanasiasa wenye madaraka wanatumia nafasi zao kujenga mtandao wa upendeleo unaozingatia asili au ukabila. Hali hii isipodhibitiwa, inaweza kutufikisha pabaya.
Jinsi Ukabila Unavyojengwa na Wanasiasa Madarakani
Wanasiasa hutumia mbinu kadhaa za siri na za wazi kujenga dhana hii:
Upendeleo huu una madhara makubwa kwa mustakabali wa nchi:
Tunaweza kujifunza kutoka kwa majirani zetu na nchi nyingine:
Mifano ya Karibuni: Kutoka Kwenye Nadharia Kwenda Kwenye Uhalisia
Katika kipindi cha hivi karibuni, tumeshuhudia mwelekeo ambao umezua mijadala mikali kuhusu dhana ya upendeleo (nepotism) katika ngazi za juu za maamuzi. Mifano dhahiri ni pamoja na:
Ili kuondokana na tatizo hili linaloanza kuwa sugu, ni lazima tuchukue hatua zifuatazo:
Tanzania ni nchi yetu sote. Ni lazima tuwe na sheria na miundo inayozuia kiongozi yeyote kutumia madaraka yake kuneemesha familia au kabila lake. Tunahitaji kurudi kwenye misingi ya Mwalimu Nyerere ya "Utanzania Kwanza," ambapo sifa ya mtu ni uwezo wake na uadilifu wake, si asili yake au undugu wake na aliyeshika mpini.
Karibuni tupambane against ukabila na undugunaizesheni Tanzania
Jinsi Ukabila Unavyojengwa na Wanasiasa Madarakani
Wanasiasa hutumia mbinu kadhaa za siri na za wazi kujenga dhana hii:
- Teuzi za Upendeleo: Kujaza nafasi nyeti za maamuzi (mfano: wakurugenzi, wakuu wa idara, au wakuu wa taasisi) watu wanaotoka kanda au kabila moja na kiongozi husika.
- Lugha za Mafumbo: Kutumia mikutano ya ndani au ya "nyumbani" kutoa ahadi za kimaendeleo kwa upendeleo kwa kisingizio cha "kurudisha fadhila nyumbani."
- Udhibiti wa Rasilimali: Kuelekeza miradi mikubwa ya kimkakati kwenye maeneo yao ya asili pekee, hata kama kitaalamu maeneo mengine yana uhitaji mkubwa zaidi.
Upendeleo huu una madhara makubwa kwa mustakabali wa nchi:
- Kushuka kwa Ufanisi (Incompetence): Unapoteua mtu kwa sababu ni "wa nyumbani" badala ya uwezo wake, unaua utendaji kazi. Taasisi zinaanza kulegea kwa sababu viongozi hawana sifa stahiki.
- Kuvunja Moyo Watumishi: Watumishi wenye sifa na uwezo hupoteza ari ya kazi wanapoona nafasi za juu zinatolewa kwa kujuana na si kwa juhudi.
- Ufisadi na Kinga ya Makosa: Nepotism hutengeneza "mtandao wa kulindana." Ikiwa mteule atafanya makosa au ubadhirifu, inakuwa vigumu kuwajibishwa kwa sababu ana ukaribu na mamlaka ya uteuzi.
- Uchochezi wa Chuki za Kijamii: Wananchi kutoka mikoa au makabila yaliyosahaulika huanza kujihisi kama "raia wa daraja la pili," hali inayochochea uasi na mgawanyiko.
Tunaweza kujifunza kutoka kwa majirani zetu na nchi nyingine:
- Nchi za Maziwa Makuu: Historia inaonyesha jinsi siasa za "sisi dhidi yao" zilivyopelekea mauaji ya kimbari na vita vya wenyewe kwa wenyewe visivyoisha.
- Kushindwa kwa Taasisi: Katika nchi nyingi ambazo nepotism imekithiri, huduma za jamii kama afya na elimu huporomoka kwa sababu bajeti huliwa na mitandao ya kifamilia/kikabila iliyo madarakani.
Mifano ya Karibuni: Kutoka Kwenye Nadharia Kwenda Kwenye Uhalisia
Katika kipindi cha hivi karibuni, tumeshuhudia mwelekeo ambao umezua mijadala mikali kuhusu dhana ya upendeleo (nepotism) katika ngazi za juu za maamuzi. Mifano dhahiri ni pamoja na:
- Teuzi za Ndani ya Familia: Uteuzi wa hivi karibuni (Novemba 2025) ambapo Rais Samia Suluhu Hassan alimteua binti yake, Wanu Hafidh Ameir, kuwa Naibu Waziri wa Elimu, Sayansi na Teknolojia. Wakati huo huo, mkwe wa Rais (mume wa Wanu), Mohamed Mchengerwa, aliteuliwa kuwa Waziri wa Afya. Hali hii ya kuwa na mume, mke, na mama (Rais) wote kwenye Baraza la Mawaziri au nafasi za juu za utendaji inatengeneza taswira ya "biashara ya familia" (family business) ndani ya serikali.
- Kurithishana Madaraka (Dynastic Politics): Uteuzi wa Ridhiwani Kikwete (mtoto wa Rais mstaafu Jakaya Kikwete) kuwa Waziri wa Nchi, Ofisi ya Rais (Utumishi na Utawala Bora). Hii inajenga dhana kuwa nafasi za uongozi nchini zinazunguka kwenye kundi lilelile la familia fulani (political dynasties), jambo ambalo linawanyima fursa Watanzania wengine wenye sifa lakini wasio na "asili" ya uongozi.
- Teuzi za Ubunge na Ukanda: Kumekuwa na malalamiko kuhusu ongezeko la teuzi za nafasi za upendeleo (kama Wabunge wa kuteuliwa na Rais) zinazoelekea kuwabeba watu wenye ukaribu wa asili, kindugu, au kikanda na mamlaka iliyopo, badala ya kuzingatia utaalamu wa kipekee unaohitajika bungeni.
- Mgongano wa Kimaslahi (Conflict of Interest): Inakuwa vigumu kwa mamlaka kumwajibisha waziri ambaye pia ni mwanafamilia au mshirika wa karibu wa kindugu.
- Kumomonyoka kwa Demokrasia: Wakati nchi inapaswa kufuata misingi ya sifa na uwezo (meritocracy), mifano hii inarudisha nyuma harakati za kuhakikisha kila Mtanzania ana nafasi sawa ya kulitumikia taifa lake bila kujali jina la ukoo wake.
- Uvunjifu wa Imani ya Umma: Wananchi wanapoona madaraka yanagawiwa kama zawadi za familia, wanaacha kuamini mifumo ya serikali na kuanza kujikita kwenye siasa za chuki na utengano.
Ili kuondokana na tatizo hili linaloanza kuwa sugu, ni lazima tuchukue hatua zifuatazo:
- Kuimarisha Mifumo ya Uteuzi: Nafasi nyingi za utendaji (sio za kisiasa) zishindaniwe kwa uwazi kupitia Sekretarieti ya Ajira badala ya teuzi za moja kwa moja.
- Ugawaji wa Rasilimali kwa Uwiano: Kuwepo na sheria kali zinazohakikisha miradi ya maendeleo inagawanywa kwa kufuata vigezo vya kijiografia na mahitaji ya watu, si ushawishi wa kisiasa.
- Ujasiri wa Kukemea: Jamii, asasi za kiraia, na vyombo vya habari lazima viwe na ujasiri wa kuhoji teuzi zinazoonekana kuelekea upande mmoja.
- Elimu ya Uraia: Kurudisha somo la uzalendo na umoja wa kitaifa mashuleni ili vizazi vijavyo vione utanzania kwanza kabla ya ukabila.
Tanzania ni nchi yetu sote. Ni lazima tuwe na sheria na miundo inayozuia kiongozi yeyote kutumia madaraka yake kuneemesha familia au kabila lake. Tunahitaji kurudi kwenye misingi ya Mwalimu Nyerere ya "Utanzania Kwanza," ambapo sifa ya mtu ni uwezo wake na uadilifu wake, si asili yake au undugu wake na aliyeshika mpini.
Karibuni tupambane against ukabila na undugunaizesheni Tanzania
