Pfizer
JF-Expert Member
- Mar 25, 2021
- 819
- 1,093
Na Dkt. Kirimi Wanjagi
Mivutano ya hivi karibuni mpakani mwa Kenya na Tanzania, ambapo malori yalilazimika kusimama kwa saa nyingi kufuatia vurugu za Oktoba 29 nchini Tanzania zimefufua tena wasiwasi wa muda mrefu katika jumuiya ya wafanyabiashara eneo Afrika Mashariki kuwa hali mbaya kuliko inavyoonekana.
Haya yanajiri miezi michache baada ya Sheria ya Fedha ya Tanzania kuweka ushuru wa bidhaa zinazoingizwa kutoka nchini humo kutoka wanachama wa EAC. Mwanzoni, wengi waliona muswada wa sheria hii kama marekebisho ya kawaida ya kifedha. Kwa kawaida, mabadiliko ya kodi ni sehemu ya mchakato wa bajeti ya Taifa.
Hata hivyo, chini ya sera hii kuna swali pana zaidi: Je, misingi ya uunganishaji wa Afrika Mashariki ni imara kiasi gani? Na je, ndoto ya EAC ya biashara isiyo na vikwazo kweli iko salama?
Kwa mujibu wa Shirikisho la Viwanda Kenya (KAM), “wakati nchi moja ya Afrika Mashariki inaungua, sisi sote tunathirika.” Hilo ndilo linalojitokeza hivi sasa.
Lengo la EAC limejengwa juu ya misingi miwili: uzaji huru wa bidhaa, huduma na watu; na kutokuwepo na ubaguzi. Kanuni hizi mbili, zilizoainishwa kwenye Mkataba wa EAC na kuimarishwa kupitia Itifaki ya Umoja wa Forodha na Itifaki ya Soko la Pamoja, ndizo zinazofanya wazo la soko moja kuwa na maana. Nchi mwanachama inapoweka vikwazo vinavyopendelea wazalishaji wake, basi msingi wa Jumuiya huanza kuyumba.
Sio mara ya kwanza suala hili kutokea. Mwaka 2020, Kenya iliweka ushuru wa asilimia 25 kenye chupa za kioo zinaagizwa toka nchi wanachama. Hii ilisababisha kesi iliyofunguliwa na kampuni ya Kioo Limited ya Tanzania dhidi ya Serikali ya Kenya (Kioo vs Attorney General of the Republic of Kenya, 2020). Kioo, mtengenezaji wa vioo kutoka Tanzania, alipinga ushuru huo kwa hoja kuwa ulikiuka Mkataba wa EAC, Itifaki ya Umoja wa Forodha na Itifaki ya Soko la Pamoja kwa kubagua bidhaa kutoka nchi wanachama na kuzipendelea bidhaa zinazozalishwa Kenya. Mahakama ya EACJ ilitoa amri ya muda kusitisha ushuru huo, ikibaini kuwa kesi hiyo ilikuwa na hoja nzito za madhara yasiyoweza kurekebishwa na kukiuka sheria za biashara za kikanda.
Uamuzi huo wa EACJ ulikuwa wa kihistoria. Kwa kusimama imara, Mahakama ilionyesha kuwa iko tayari kulinda soko la pamoja na kuimarisha nafasi ya sheria za kikanda juu ya hatua za kitaifa zenye madhara kwa Jumuiya. Hukumu hiyo ilikuwa naujumbe wa wazi kwamba mawaziri wa fedha wa nchi wa EAC hawawezi kutunga bajeti zinazopingana na wajibu wao wa kikanda.
Katika hili la 2025, mlingano ni rahisi kuuona. Ushuru mpya wa bidhaa uliowekwa Tanzania una athari ileile ya kibaguzi kama ile ya Kenya miaka mitano iliyopita. Unyimwaji wa haki kwa bidhaa kutoka nchi mwanachama. Kisheria, ni vigumu kuulinganisha na Kifungu cha 75 cha Itifaki ya Umoja wa Forodha, kinachokataza ubaguzi katika ushuru, au na Ibara za 6(d) na 7(2) za Mkataba wa EAC zinazohakikisha usawa na kutokubagua. Pia unakiuka Ibara ya 15 ya Itifaki ya Soko la Pamoja inayohakikisha uhamaji huru wa bidhaa chini ya usawa wa matibabu. Kwa kifupi, Tanzania inahatarisha kutengua kanuni zile zile ilizosaidia kuzianzisha na kuridhia.
Iwapo biashara zilizoathirika zifaungua shauri hili EACJ bila shaka mahakama itakuwa na mamlaka ya kulisikiliza na kuzingatia hukumu za nyuma. Huenda itaamua na kuchukua hatua. Mahakama inaweza kusitisha hatua zisizo halali kabla ya madhara yasiyorekebishika kutokea dhidi ya biashara na sekta ya usambazaji.
Kwa wafanyabiashara na wawekezaji, ulinzi huu wa EACJ hauna kifani. Uunganishaji unakuwa halisi badala ya maneno ya kampeni, mfumo wa sheria unaotekelezeka.
Lakini zaidi ya utatuzi wa migogoro, kinachowekwa hatarini ni udhabiti na uhakika mambo ambayo bila kuwepo kwao uunganishaji EAC hauwezekani. Biashara zitawekeza nje ya mipaka yao tu kuna uhakika wa uwepo kwa kanuni zisizobadilika. Wananchi watakumbatia utambulisho wao kama Wanaafrika Masharikiu ikiwa wanaamini nchi wanachama zinatendewa kwa usawa. Bila utekelezaji, mikataba inabaki kuwa ahadi zisizo na uzito, ni kupitia utekelezaji, zinakuwa zenye thamani na za kuaminika.
Jaribio linalowekwa na Sheria ya Fedha ya Tanzania halihusu ushuru pekee. Ni jaribio la kama EAC ni jumuiya inayoongozwa na sheria au kama hulka za kulinda masoko ya ndani zitaendelea kudhoofisha ndoto ya soko moja. Ikiwa maslahi ya kitaifa yataendelea kuongoza, mradi wa uunganishaji unahatarini na Afrika Mashariki yenyewe. Hali hii itapunguza mvuto wa eneo lote kwa wananchi na wawekezaji kwa viwango sawa.
Suluhu haitatokana na diplomasia pekee. Mazungumzo ya kisiasa yanaweza kupunguza makali, lakini EACJ inabaki kuwa mlinzi wa mwisho wa ajenda ya uunganishaji. Ikiwa historia inaonyesha chochote, basi Mahakama iko tayari kuchukua hatua madhubuti pale siasa zinaposhindwa. Ndiyo maana kesi hii ni muhimu: haihusu tu mapato au muundo wa kodi, bali uadilifu wa mradi wa uunganishaji wenyewe.
Mwandishi ni msomi na mkakati mwenye uzoefu, mwenye shauku kuhusu uchumi wa Afrika Mashariki.
Mivutano ya hivi karibuni mpakani mwa Kenya na Tanzania, ambapo malori yalilazimika kusimama kwa saa nyingi kufuatia vurugu za Oktoba 29 nchini Tanzania zimefufua tena wasiwasi wa muda mrefu katika jumuiya ya wafanyabiashara eneo Afrika Mashariki kuwa hali mbaya kuliko inavyoonekana.
Haya yanajiri miezi michache baada ya Sheria ya Fedha ya Tanzania kuweka ushuru wa bidhaa zinazoingizwa kutoka nchini humo kutoka wanachama wa EAC. Mwanzoni, wengi waliona muswada wa sheria hii kama marekebisho ya kawaida ya kifedha. Kwa kawaida, mabadiliko ya kodi ni sehemu ya mchakato wa bajeti ya Taifa.
Hata hivyo, chini ya sera hii kuna swali pana zaidi: Je, misingi ya uunganishaji wa Afrika Mashariki ni imara kiasi gani? Na je, ndoto ya EAC ya biashara isiyo na vikwazo kweli iko salama?
Kwa mujibu wa Shirikisho la Viwanda Kenya (KAM), “wakati nchi moja ya Afrika Mashariki inaungua, sisi sote tunathirika.” Hilo ndilo linalojitokeza hivi sasa.
Lengo la EAC limejengwa juu ya misingi miwili: uzaji huru wa bidhaa, huduma na watu; na kutokuwepo na ubaguzi. Kanuni hizi mbili, zilizoainishwa kwenye Mkataba wa EAC na kuimarishwa kupitia Itifaki ya Umoja wa Forodha na Itifaki ya Soko la Pamoja, ndizo zinazofanya wazo la soko moja kuwa na maana. Nchi mwanachama inapoweka vikwazo vinavyopendelea wazalishaji wake, basi msingi wa Jumuiya huanza kuyumba.
Sio mara ya kwanza suala hili kutokea. Mwaka 2020, Kenya iliweka ushuru wa asilimia 25 kenye chupa za kioo zinaagizwa toka nchi wanachama. Hii ilisababisha kesi iliyofunguliwa na kampuni ya Kioo Limited ya Tanzania dhidi ya Serikali ya Kenya (Kioo vs Attorney General of the Republic of Kenya, 2020). Kioo, mtengenezaji wa vioo kutoka Tanzania, alipinga ushuru huo kwa hoja kuwa ulikiuka Mkataba wa EAC, Itifaki ya Umoja wa Forodha na Itifaki ya Soko la Pamoja kwa kubagua bidhaa kutoka nchi wanachama na kuzipendelea bidhaa zinazozalishwa Kenya. Mahakama ya EACJ ilitoa amri ya muda kusitisha ushuru huo, ikibaini kuwa kesi hiyo ilikuwa na hoja nzito za madhara yasiyoweza kurekebishwa na kukiuka sheria za biashara za kikanda.
Uamuzi huo wa EACJ ulikuwa wa kihistoria. Kwa kusimama imara, Mahakama ilionyesha kuwa iko tayari kulinda soko la pamoja na kuimarisha nafasi ya sheria za kikanda juu ya hatua za kitaifa zenye madhara kwa Jumuiya. Hukumu hiyo ilikuwa naujumbe wa wazi kwamba mawaziri wa fedha wa nchi wa EAC hawawezi kutunga bajeti zinazopingana na wajibu wao wa kikanda.
Katika hili la 2025, mlingano ni rahisi kuuona. Ushuru mpya wa bidhaa uliowekwa Tanzania una athari ileile ya kibaguzi kama ile ya Kenya miaka mitano iliyopita. Unyimwaji wa haki kwa bidhaa kutoka nchi mwanachama. Kisheria, ni vigumu kuulinganisha na Kifungu cha 75 cha Itifaki ya Umoja wa Forodha, kinachokataza ubaguzi katika ushuru, au na Ibara za 6(d) na 7(2) za Mkataba wa EAC zinazohakikisha usawa na kutokubagua. Pia unakiuka Ibara ya 15 ya Itifaki ya Soko la Pamoja inayohakikisha uhamaji huru wa bidhaa chini ya usawa wa matibabu. Kwa kifupi, Tanzania inahatarisha kutengua kanuni zile zile ilizosaidia kuzianzisha na kuridhia.
Iwapo biashara zilizoathirika zifaungua shauri hili EACJ bila shaka mahakama itakuwa na mamlaka ya kulisikiliza na kuzingatia hukumu za nyuma. Huenda itaamua na kuchukua hatua. Mahakama inaweza kusitisha hatua zisizo halali kabla ya madhara yasiyorekebishika kutokea dhidi ya biashara na sekta ya usambazaji.
Kwa wafanyabiashara na wawekezaji, ulinzi huu wa EACJ hauna kifani. Uunganishaji unakuwa halisi badala ya maneno ya kampeni, mfumo wa sheria unaotekelezeka.
Lakini zaidi ya utatuzi wa migogoro, kinachowekwa hatarini ni udhabiti na uhakika mambo ambayo bila kuwepo kwao uunganishaji EAC hauwezekani. Biashara zitawekeza nje ya mipaka yao tu kuna uhakika wa uwepo kwa kanuni zisizobadilika. Wananchi watakumbatia utambulisho wao kama Wanaafrika Masharikiu ikiwa wanaamini nchi wanachama zinatendewa kwa usawa. Bila utekelezaji, mikataba inabaki kuwa ahadi zisizo na uzito, ni kupitia utekelezaji, zinakuwa zenye thamani na za kuaminika.
Jaribio linalowekwa na Sheria ya Fedha ya Tanzania halihusu ushuru pekee. Ni jaribio la kama EAC ni jumuiya inayoongozwa na sheria au kama hulka za kulinda masoko ya ndani zitaendelea kudhoofisha ndoto ya soko moja. Ikiwa maslahi ya kitaifa yataendelea kuongoza, mradi wa uunganishaji unahatarini na Afrika Mashariki yenyewe. Hali hii itapunguza mvuto wa eneo lote kwa wananchi na wawekezaji kwa viwango sawa.
Suluhu haitatokana na diplomasia pekee. Mazungumzo ya kisiasa yanaweza kupunguza makali, lakini EACJ inabaki kuwa mlinzi wa mwisho wa ajenda ya uunganishaji. Ikiwa historia inaonyesha chochote, basi Mahakama iko tayari kuchukua hatua madhubuti pale siasa zinaposhindwa. Ndiyo maana kesi hii ni muhimu: haihusu tu mapato au muundo wa kodi, bali uadilifu wa mradi wa uunganishaji wenyewe.
Mwandishi ni msomi na mkakati mwenye uzoefu, mwenye shauku kuhusu uchumi wa Afrika Mashariki.