Ndugu wana-Jamii Forums,
Katika hali iliyoleta taharuki na mjadala mpana kwenye anga za kisiasa za ukanda wa Kusini mwa Afrika (SADC), mwanasiasa machachari na msomi kutoka Afrika Kusini, Dkt. Mbuyiseni Ndlozi, ametoa kauli nzito inayomgusa moja kwa moja Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, Mheshimiwa Samia Suluhu Hassan. Kauli hiyo aliitoa jijini Durban, Afrika Kusini, anakofanya mkutano wa Wakuu wa Nchi wa SADC.
Dkt. Ndlozi alinukuliwa akisema:
“Tunapaswa kujiuliza, inakuwaje leo hapa Durban Rais wa Tanzania anaruhusiwa kuketi miongoni mwa wakuu wa nchi za SADC, wakati yeye ni zao la kile ambacho kila mtu amekiita kihalali kuwa ni uchaguzi usio halali?”
View: https://www.youtube.com/shorts/kd58SnU9LbE
Kwa nini Dkt. Ndlozi anapinga Rais Samia kualikwa na kuketi SADC?
Msemaji na mwanasiasa huyu anasimamia hoja zifuatazo katika ukosoaji wake:
- Malalamiko ya Kidemokrasia na Michakato ya Uchaguzi: Ndlozi anajenga hoja yake juu ya kile anachokiita "uchaguzi usio halali." Anarejea malalamiko ya mara kwa mara kutoka kwa wadau wa demokrasia, mashirika ya kiraia, na vyama vya upinzani nchini Tanzania kuhusu namna mazingira ya uchaguzi yanavyoendeshwa, akidai kuwa misingi thabiti ya kidemokrasia haikufuatwa kikamilifu.
- Kuhimiza Uwajibikaji Ndani ya SADC: Ndlozi anasikitishwa na kile anachokiona kama tabia ya jumuiya ya SADC kulelea au "kufumbia macho" changamoto za ndani za kisiasa na kidemokrasia za nchi wanachama. Kweke yeye, SADC inapaswa kuwa taasisi inayosimamia misingi ya haki, utawala bora, na uchaguzi huru na wa haki, na sio kuwa klabu ya kulindana kati ya viongozi wakuu.
- Msisitizo wa Sauti ya Vijana na Mabadiliko: Kama mwanasiasa anayewakilisha mrengo wa kushoto na siasa za kimapinduzi za vijana, Ndlozi anaamini kuwa kuruhusu viongozi wanaokabiliwa na ukosoaji wa kidemokrasia kuketi kwenye meza kuu kunadhoofisha mapambano ya kupigania haki na maendeleo ya kweli ya kiuchumi na kijamii kwa wananchi wa kawaida wa ukanda huu.
Uthibitisho wa Kimkakati: Msimamo wa Kidemokrasia wa Botswana Chini ya Rais Duma Boko
Ili kuthibitisha kuwa ukosoaji wa Dkt. Ndlozi una msingi mkubwa wa kiweledi na kidiplomasia, hatuhitaji kwenda mbali. Msimamo wa sasa wa nchi ya Botswana, chini ya Rais wake Duma Boko pamoja na viongozi wakuu wa nchi hiyo, unadhihirisha wazi uwepo wa mgawanyiko wa kimaslahi na kimaadili ndani ya SADC kuhusu hali ya kisiasa ya Tanzania.
Botswana imekuwa mfano wa kuigwa baada ya kupitia mabadiliko ya kihistoria na ya amani kabisa ya uongozi mnamo mwaka 2024. Kutokana na ukomavu huo wa kidemokrasia, viongozi wa nchi hiyo wamechukua msimamo mkali wa kukosoa na kutotambua uhalali wa matokeo ya Uchaguzi Mkuu wa Tanzania wa tarehe 29 Oktoba 2025 kupitia mambo makuu yafuatayo:
- Kususia kupongeza ushindi: Rais Duma Boko aligomea na kukataa katakata kutuma salamu za pongezi kwa Rais Samia Suluhu Hassan baada ya kutangazwa mshindi. Rais Boko alieleza wazi kuwa anaona misingi ya haki, uwazi na demokrasia haikufuatwa katika uchaguzi huo wa Oktoba 2025.
- Kauli kali ya Ian Khama: Aliyewahi kuwa Rais wa Botswana, Ian Khama, alitoa kauli nzito akitaja ushindi wa Rais Samia kuwa ni "ubunifu haramu" (illegitimate). Khama alieleza wazi kuwa hawezi kumtambua kiongozi yeyote anayetumia nguvu, kuiba kura, au kumwaga damu ya raia wake ili kusalia madarakani.
- Kutetea misingi ya SADC: Botswana imekuwa ikisisitiza kwa sauti kuu kuwa Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika (SADC) lazima ilinde maadili ya uchaguzi huru na wa haki. Kwa mtazamo wao, matukio ya ukandamizaji na mauaji yaliyoshuhudiwa nchini Tanzania yanarudisha nyuma demokrasia ya ukanda mzima na hayapaswi kufumbiwa macho.
Mtazamo wa Kiweledi: Kwa Nini Ninaungana na Dkt. Ndlozi na Botswana?
Tukiangazia hoja hii kwa jicho la kiweledi na uchambuzi wa kina wa kisiasa, kuna kila sababu ya kuungana na msimamo wa Dkt. Ndlozi pamoja na mwelekeo mpya unaonyeshwa na Botswana. Hatua hii ni muhimu sana kwa ajili ya kulinda mustakabali wa maendeleo na utengamano wa ukanda wetu mzima wa Kusini mwa Afrika.
Kwanza, tunashuhudia mzozo mkubwa na kuvunjika kwa mifumo ya kikanda ya tathmini ya rika (Peer Review Mechanism). SADC na mifumo mingine ya Kiafrika imeshindwa kabisa kukosoana, kuwajibishana, na kusimamia misingi waliyojiwekea wenyewe. Viongozi wanapokutana, wengi wao wanajali zaidi kulindana kuliko kuhoji uhalali wa michakato ya kidemokrasia inayowafikisha madarakani—kitendo ambacho sasa hivi Botswana inakataa kushiriki.
Pili, kuna uhusiano wa moja kwa moja na usioweza kutenganishwa kati ya demokrasia imara na maendeleo ya kiuchumi. Nchi isiyokuwa na misingi ya haki na uhuru wa kidemokrasia haiwezi kuvutia uwekezaji endelevu, kupiga vita rushwa, wala kujenga uchumi unaomnufaisha mwananchi wa kawaida. Unapovunja demokrasia na kuruhusu ukandamizaji wa raia, unaharibu pia uchumi wa nchi.
Hitimisho
Ili ukanda wetu upige hatua, ni lazima jumuiya ya SADC iachane kabisa na taswira yake ya sasa ya kuonekana kama "klabu ya viongozi wanaolindana" (trade union of incumbents). Badala yake, SADC inapaswa kubadilika na kuwa jumuiya halisi ya watu.
Ili kufikia hili, lazima kuwepo na masharti magumu na yasiyoyumba ya kidemokrasia ambayo nchi yoyote mwanachama inapaswa kuyatimiza ili kuwa na haki ya kuketi kwenye meza moja na wenzake. Kauli ya Ndlozi, ikichochewa na msimamo thabiti wa nchi kama Botswana chini ya Rais Duma Boko, si tu ukosoaji kwa kiongozi mmoja, bali ni kilio cha mabadiliko ya kimfumo tunayoyahitaji haraka ili kulinda utu na kura za Waafrika.
Je, nanyi mna mtazamo gani ndugu wana-jamvi kuhusu msimamo huu wa Botswana na kauli ya Ndlozi? Leteni maoni yenu tuchambue pamoja!
NB: Mjadala huu uko wazi kwa kila mwana-jamvi, wakiwemo ndugu zetu wanaojulikana kama "machawa" au watetezi wa chama na viongozi waliopo madarakani. Mnakaribishwa sana mezani, lakini tunaomba mtambue kuwa huu ni uwanja wa wasomi na Critical Thinkers. Mnaonywa mapema kutochafua hali ya hewa kwa lugha za kashfa au mihemko. Huu ni muktadha wa maslahi mapana ya nchi yetu tunayoipenda. Ni wakati sasa wa kuacha kuwapenda watu au viongozi binafsi, na badala yake tuipende nchi yetu kwanza. Leteni hoja zenye tija, takwimu, na uchambuzi wa kiakili, na si propaganda zisizo na mashiko. Tujadili kwa staha kwa ustawi wa nchi yetu!
